Il-Knisja tal-Assunta F’ Esztergom

Mort fejn mort madwar id-dinja, dejjem sibt xi knisja iddedikata lill-Assunta, iżda hemm waħda partikolari li ma ninsa qatt meta żortha. Forsi għax dakinhar kienet kesħa xxoqq il-għadam, iva t-temperatura kienet ta’ madwar 18-il grad taħt iz-zero! Forsi għax f’ din il-knisja hemm l-eħxen ħajt f’ bini  fl-Ewropa Ċenterali. Qiegħed nirreferi għall-Bażilika tal-Assunta ġewwa Esztergom fl-Ungerija.

 Ftit storja

Il-knisja tal-Assunta f' Esztergom

Il-bini tal-knisja li nsibu llum ġewwa Esztergom inbena fuq il-fdalijiet ta’ bosta knejjes oħrajn. L-ewwel knisja li nbniet f’ dan il-post kienet dik li bena s-Sultan Stiefnu I tal-Ungerija bejn is-sena 1001 u l-1010. Din spiċċat għal kollox fil-ħruq li seħħ lejn tmiem is-seklu XII. Inbniet mill-ġdid iżda Vinċeslaw III, Sultan ieħor tal-Ungerija, għamel ħerba minn din il-knisja fis-sena 1304. Reġgħet ġiet irranġata u msebbħa mill-isqfijiet tal-post. Fl-1543 ġarrbet ħsara kbira mit-Torok li ħakkmu l-pajjiż. Fil-fatt l-Ungerija kienet taħt il-ħakma tal-Imperu Ottoman bejn is-snin 1541 u l-1699.  Fl-1820 twaqqfet mill-ġdid l-Arċidjoċesi u l-Arċisqof Sándor Rudnay mill-ewwel ħaseb biex din il-knisja terġa’ tingħata d-dinjità li kellha fil-passat.

Il-bini mill-ġdid ta’ din il-knisja beda fl-1822. Il-kappella imsejħa Bakócz li kienet salvat il-bosta snin u attakki, ġiet żarmata ġebla ġebla u mibnija mill-ġdid madwar 20 metru bogħod mill-post oriġinali tagħha. Il-bini kompla taħt is-suċċessur tal-Arċisqof Rudnay, János Scitovszky.

Il-konsagrazzjoni tal-knisja saret nhar il-31 ta’ Awwissu, 1856. Għal din l-okkażjoni iżżanżnet quddiesa bl-isem ta’ Missa solennis zur Einweihung der Basilika in Gran miktuba apposta mill-kompożitur Franz Listz. Kien dan il-kompożitur famuż li dakinhar mexxa l-orkestra. Dakinhar fuq l-orġni kien hemm kompożitur ieħor famuż, Alexander Winterberger, li kien ukoll ħabib u kollega ta’ Liszt. L-Imperatur Franz Joseph attenda l-konsagrazzjoni ta’ din il-knisja.

Dan ma jfissirx li l-knisja kienet lesta minn kollox meta kienet ikkonsagrata. Fil-fatt ix-xogħol fuqha baqa’ sejjer sas-sena 1869.

Matul it-tieni gwerra dinjija din il-knsija ġarrbet bosta ħsarat, speċjalment fil-kolonnat u fil-koppla. Wara l-gwerra reġa’ sar ir-restawr meħtieġ biex illum nistgħu naraw il-knisja kif suppost. Il-koppla hija għolja 71.5 metru u fiha 12-il tieqa u fuq barra naraw 24 kolonna jżommuha.  Taħt din il-knisja nsibu kripta u jekk ikollna nkejlu l-għoli mill-koppla sal-kripta insibu sewwasew 100 metru u għalhekk dan huwa l-għola bini ta’ dik l-era fl-Ungerija. Il-bażilika hija twila 118-il metru u wiesgħa 49 metru. B’ hekk insibu li din hija l-akbar knisja fl-Ungerija u waħda mill-akbar tad-dinja, akbar minnha nsibu San Pietru fil-Vatikan, il-katidral ta’ Cologne fil-Ġermanja u Saint Paul’s Cathedral f’ Londra. Il-kampnari huma għoljin 57 metru.

Il-kappella Bakócz

Aktar qabel semmejna l-kappella Bakócz imma ma għidniex x’ inhi. Din hija kappella mibnija mill-Kardinal Tamás Bakócz, Arċisqof ta’ Esztergom lejn tmiem is-seklu XV. Din hija mibnija minn irħam aħmar u fiha 1,600 biċċa rħama. Il-kappella fiha forma ta’ salib Grieg hija ddedikata lil Marija Annunzjata. L-artal tal-kappella huwa maħdum minn irħam abjad. Fuq nett tal-artal naraw minquxa xbieħa tat-tħabbira tal-anġlu lill-Verġni Marija u aktar ’l isfel insibu ikona tal-Madonna bejn żewġ niċeċ. Taħt l-ikona insibu t-tabernaku. Quddiem dan l-artal hemm  il-mensola tal-artal li hija ta’ rħam aħmar.  Meta fis-seklu XVI kien assedjat il-kastell u din il-knisja, kienet din il-kappella biss li salvat mill-isplużjonijiet li kissru l-kumplament tal-knisja. Din il-kappella hija l-akbar fdal tar-rinaxximent ġewwa l-Ungerija.

Il-kripta

Il-knisja minn ġewwa

Taħt din il-knisja nsibu kripta mibnija fl-1831 li sservi wkoll bħala midfen għal xi persuni prominenti. Il-Kardinal, Arċisqof ta’ Esztergom Sándor Rudnay jinsab midfun hawmhekk. Kien huwa li ta bidu għall-bini tal-knisja preżenti. Kardinal ieħor li nsibu f’ din il-kripta huwa Dénes Szécsi. Dan kien arċisqof ta’ din id-djoċesi bejn l-1440 u l-1465. Ma jistax jonqos li l-Kardinal Tamás Bakócz isib ukoll il-post aħħari tiegħu f’ din il-kripta. Hemm ukoll xi familjari ta’ dan il-Kardinal midfunin hemmhekk. Kardinal ieħor li nsibu huwa Jusztinián György Serédi OSB. Dan il-Kardinal Benedittin kien il-mexxej ta’ din id-djoċesi bejn l-1928 u l-1945. L-aħħar kardinal li nsibu midfun hawnhekk huwa József Mindszenty. Dan kien l-arċisqof ta’ Esztergom bejn l-1945 u l-1971. Huwa oppona bil-kbir il-Komuniżmu li kien hemm f’ pajjiżu. Ħtija ta’ hekk huwa kien ingħata sentenza ta’ għomru l-ħabs fl-1949, ħaġa li ġabet l-istmerrija ta’ bosta pajjiżi u għaqdiet fosthom il-Ġnus Magħquda. Fir-rivoluzzjoni tal-1956 huwa nħeles mill-ħabs u sab kenn politiku ġewwa l-ambaxxata Amerikana f’ Budapest. Hemmhekk huwa għadda 15-il sena sakemm fl-1971 ingħata l-permess li jħalli l-pajjiż. Huwa miet fl-eżilju ġewwa Vjenna fl-1975.  Fl-1991 il-fdalijiet tiegħu ittieħdu ġewwa Esztergom.

Kwadru titulari

Hekk kif tidħol fil-bażilika tilmaħ l-artal maġġur bil-pittura ta’ Marija Mtellgħa s-Sema. Naraw lil Marija Santissima qegħda tiġi mtellgħa lejn is-sema fuq sħaba akku

mpanjata minn għadd ta’ anġli. Fuq tal-kwadru naraw lill-Missier Etern jistenna lil omm Ibnu. Fl-art naraw lill-appostli li donnhom qegħdin jagħtu l-aħħar tislima lil Marija.

Dan il-kwadru tpitter minn Girolamo Michelangelo Grigoletti, artist neo-klassiku Taljan. Huwa meqjus bħala kapolavur ta’ dan l-artist. Fatt interessanti li jkompli jgħolli l-preġju ta’ dan il-kwadru hu li dan huwa l-akbar kwadru fid-dinja impitter fuq tila sħiħa. Fil-fatt dan il-kwadru huwa għoli 13-il metru u nofs u wiesa’ 6.6 metri.

Hemm bosta aktar x’ wieħed jara ladarba jkun f’din il-knisja li hija wkoll is-seda tal-Kardinal ta’ Budapest. Rajna ftit l-aktar ħwejjeġ importanti f’ din il-bażilika ddedikata lil Marija mtellgħa s-sema.

Fr Reno Muscat

Dan l-artiklu deher fil-programm tal-festa tas-Socjetà Filarmonika Santa Marija, il-Mosta, 2017

Vjaġġar

Santu Wistin

“Id-dinja hija ktieb u dak li ma jivvjaġġax jaqra biss paġna waħda minnu.” – Dan il-kliem ma huwiex tiegħi, lanqas huwa ta’ xi bniedem li bħalna qed jgħix fi żmien li s-safar sar daqstant faċli. Dan il-kliem qalu Santu Wistin, bniedem li għex bejn ir-raba’ u l-ħames seklu wara Kristu.  Meta taħseb ftit dlonk tinduna kemm dan il-filosofu u qaddis kien avvanzat għal żminijietu. Li tivjaġġa dak iż-żmien kien ifisser strapazz kbir; mixi, xi rikba fuq xi ħmar jew żiemel, vjaġġ fuq xi xini tal-qlugħ u mill-ġdid mixi sal-wasla fil-post mixtieq. Madanakollu dan l-għaref induna li l-ivjaġġar jiftaħlek orizzonti ġodda, ikabbrek fil-kultura u jkompli jgħanik bl-għerf. Mhux ta’ b’ xejn li qalilna li min ma jsifirx ikun qara paġna waħda biss minn ktieb sħiħ. Huwa tkellem mill-esperjenza għax mill-Afrika ta’ Fuq qasam lejn l-Ewropa u terraq bosta f’ Ruma u Milan. Nimmaġina li kieku dan il-qaddis qed jgħix illum, dejjem bil-bagalja lesta taħt is-sodda u bil-boarding pass stampat, lest għas-safra li jkun imiss. Ehhhh.. ma ssirx qaddis minn bilqegħda!

Paesi che vai ....

It-Taljani jgħidlulek “paese che vai, usanze che trovi” – tmur f’ xi pajjiż barrani, lesti ruħek li ssib drawwiet differenti minn tiegħek. Din hija waħda mill-problemi tal-poplu Taljan. Imur fejn imur ifittex li jiekol l-ikel li hu imdorri bih f’ pajjiżu. Tabilħaqq li l-kċina Taljana hija tajba ħafna u għal bosta hija meqjusa bħala l-itjeb fid-dinja, imma jekk ma tesperjenzax anke l-platt tipiku tal-pajjiż li tkun qed iżżur titlef parti mis-sabiħ tas-safra tiegħek. Il-vantaġġ tat-Taljani huwa li f’ pajjiżhom stess jistgħu jagħmlu vjaġġar kemm iridu u jkunu jistgħu jibqgħu bl-istess gosti tal-ikel tagħhom waqt li jibdlu l-ambjent ta’ madwarhom.

Id-drawwiet ma nsibuhomx fl-ikel biss. Fil-mod tal-ħajja spiss nindunaw b’ differenzi bejn il-pajjiż tagħna u dak li nkunu qed inżuru. Dan l-aħħar qrajt li jekk tkun il-Ġappun u f’ restaurant tħalli t-tips, joħduha bħala offiża. Aħna l-Ewropej l-offiża noħduha jekk ma jħallulna xejn! Iva ħi . . . .  paese che vai, usanze che trovi.

In-nuqqas ta’ safar

Minkejja li llum is-safar sar ħaġa ta’ kuljum, xorta għad għandna żgħażagħ li qatt ma rifsu xi art barranija. Ma humiex wisq, imma għadna nsibu minnhom anke f’ Malta. Ħasra, dnub! Min jaf x’ penitenza kien jagħtihom kieku kellhom imorru jqerru dan id-dnub għand Santu Wistin! Nista’ nifhem li għadd ta’ anzjani qatt ma siefru għax qatt ma kellhom l-opportunità jew għax jibżgħu, imma ż-żgħażagħ storja oħra.

Ruma

In-nuqqas ta’ tagħrif fuq artijiet oħra jagħlqek f’ dinja għalik u tara dak kollu li huwa barra mid-dinja tiegħek bħala xi ħaġa ’l bogħod minnek u li inti qatt ma tista’ tilħaq. Irrid naqsam magħkom esperjenza tiegħi li kelli aktar minn għaxar snin ilu. Kont għadni nistudja barra minn Malta u waqt li kont bil-vaganzi f’ Malta kont qed nitkellem ma’ mara anzjana. Għidtilha li l-għada kelli nsiefer u hi qaltli li hi qatt ma siefret imma kellha tifel barra minn Malta. Qaltli li xi darba tgħidlu forsi jiġi jarani jew jistedinni għandu għall-ikel. Ma nafx kif stajt infehma li jien kont sejjer l-Italja u binha kien joqgħod l-Ingilterra. Għaliha t-tnejn barra minn Malta konna u għalhekk stajna niltaqgħu. Biex tneħħi dan il-ħsieb minn moħħha kont għidtilha li hemm ħafna bogħod minn fejn noqgħod jien għal fejn joqgħod binha!

Ħabib tiegħi, Taljan mill-Calabria, kellu ħuh fl-armata. Darba lis-sezzjoni ta’ dan is-suldat ħaduhom mill-Calabria għal Ruma għal żjara kulturali. Din kienet l-ewwel darba li dan it-tali żar il-kapitali ta’ pajjiżu.  Meta mar lura d-dar ħuh staqsieh x’ kien ra. Qallu li ħlief ħitan qodma ma ħaduhomx jaraw! Ħabibi spjegalu li dawk il-ħitan qodma li ħaduh jara hemm min jivjaġġa min-naħa l-oħra tad-dinja biex jarahom!

Gruppi u individwi

Illum bosta jsiefru għal rashom, imma għad hawn bosta oħrajn li jfittxu gruppi organizzati. Dawn il-gruppi huma komdi ħafna għall-familji u għall-anzjani għalkemm anke żgħażagħ jattiraw. Meta ssiefer għal rasek trid taħseb għal kollox inti. Tara kif se tivajaġġa min post għal ieħor, tara fejn se torqod, tinħasel, tiekol u l-kumplament. Ma’ grupp organizzat ma trid taħseb għal xejn minn dan, hemm il-mexxej tal-grupp, hemm il-gwida u inti tista’ toqgħod b’ rasek mistrieħa. L-ivjaġġar individwali fih il-vantaġġ li tkun tista’ żżur postijiet li tkun qrajt fuqhom qabel. Mal-grupp ikollok iżomm mal-programm. Imma dan kollox fih tiegħu, ma hemmx warda bla xewka.

Ninsabu proprju fl-eqqel ta’ żmien is-safar – is-sajf huwa l-aktar żmien li fih isir vjaġġar. Tajjeb li ma nsifrux biex sempliċiment inkunu sifirna, tajjeb li ma mmorrux cruise u niġu lura u ngħidu kemm kilna! Hemm ħafna x’ wieħed jitgħallem mis-safar, hemm id-divertiment tassew, imma hemm ukoll l-interess f’ dak li jkun qiegħed iżur. Biex taqra l-ktieb kollu trid tinteressa ruħek ukoll!

Fr Reno Muscat

Dan l-artiklu deher f' In-Nazzjon 12 ta' Awwissu 2017

Il-Midalja Mirakoluża

Jingħad li Santa Bernardetta kellha devozzjoni kbira lejn il-Midalja Mirakoluża u din kienet iġġorrha dejjem fuqha. Ejjew naraw ftit kif inbdiet din id-devozzjoni.

Katarina Labouré

Kollox beda bid-dehra li seħħet ġewwa l-kunvent tas-sorijiet tal-karità ta’ San Vinċenz de Paule, li hemm ġewwa Rue du Bac, Pariġi fi Franza fl-1830.

Katarina Labouré kienet novizza fil-kunvnet ta’ Rue du Bac. Dan il-kunvent kien tas-sorijiet Ulied tal-karità, imwaqqfin minn San Vinċenż de Paule biex jassistu lill-foqra u lill-morda. Katarina twieldet fit-2 ta’ Mejju tas-sena 1806 ġewwa Fain-les-Moûtiers. Wara li temmet l-istudji tagħha hija ssieħbet ma’ dawn is-sorijiet f’ Jannar tas-sena 1830 u f’ April bdiet in-novizzjat fil-kunvent ta’ Rue du Bac fejn seħħet id-dehra.

Is-27 ta’ Novembru 1830, il-jum tad-dehra, kien is-Sibt, sewwasew lejlet l-ewwel Ħadd tal-Avvent. Għall-ħabta tal-ħamsa u nofs ta’ waranofsinhar, Sor Katarina kienet tinsab fil-kappella tal-kunvent tagħmel meditazzjoni. Ħin minnhom is-soru semgħet bħal ħoss ta’ tħaxwix, donnu li xi ħadd kien riesaq lejha u l-libsa ta’ dak ix-xi ħadd kienet qed tħaxwex.

Katarina dlonk dawret wiċċha lejn minn fejn semgħet il-ħoss iżda b’ għaġeb kbir tagħha, ħdejn il-kwadru ta’ San Ġużepp lemħet xbieha ta’ mara kollha dija. Minkejja d-dija, il-wiċċ tal-mara kien jidher sewwa. Hija kienet wieqfa fuq globu jew skont is-soru fuq nofs globu. Idejha kienu miftuħin ’l isfel minn qaddha u minnhom kienet ħierġa dija kbira, bħal raġġi mdawlin. Għajnejn il-mara kienu jħarsu lejn is-sema.

F’ ħin minnhom is-swaba tal-mara intlew bi ċrieket tal-ħaġar prezzjuż, xi wħud żgħar u oħrajn kbar. Dawn komplew jixħtu raġġi ta’ dawl. Is-soru issa ntebħet li dik il-mara ma kienet ħadd għajr il-Verġni Marija. Marija baxxiet għajnenha lejn is-soru u qaltilha li l-globu jirrapreżenta lid-dinja kollha b’ mod partikulari lil Franza u kull persuna u r-raggi kienu simboli tal-grazzji li tixħet fuq il-bnedmin li jitolbuha. Is-soru issa bdiet tara kliem miktuba bid-deheb: “O Marie, concue sans péché, priez pour nous qui avons recours à Vous” li bi lsienna tfisser “O Marija, imnissla mingħajr ħtija itlob għalina aħna li nirrikorru lejk”. Wara nstama’ leħen jgħid lis-soru “Agħmel kopja ta’ din il-midalja fuq dan il-mudell li qed nurik,  kull min iġib din il-midalja jirċievi grazzji kbar, speċjalment jekk jilbisha madwar għonqu. Il-grazzji jkunu abbundanti jekk jilbisha bil-fiduċja.” Imbagħad id-dehra donnha daret u hekk is-soru setgħet tara ix-xbieha minn wara. Fuq wara dehret l-ittra M mas-salib li kellu forma tal-ittra I. Taħt dawn dehru żewġt iqlub, waħda imdawra bix-xewk u l-oħra minfuda b’ sejf. Dan kollu kien imdawwar minn tnax-il stilla.

Fid-dehra s-soru rat li kien hemm xi ħaġar prezzjuż li ma kienx ileqq u għalhekk lejn tmiem id-dehra hija staqsiet x’ kienu u Marija weġbitha li dawk kienu l-grazzi li l-bnedmin jinsew jitolbuha. Aktar tard hija qalet  li din id-dehra riedet tfisser li l-Verġni Mbierka hija ġeneruża ħafna ma’ dawk li jirrikorru lejha u jitolbuha u kull meta Hija tagħti xi grazzja timtela bil-ferħ.

Minkejja li Sor Katarina ma rieditx ixxerred wisq l-aħbar tad-dehra li kellha, mill-banda l-oħra ma setgħetx tibqa’ siekta għax il-Madonna kienet afdatilha missjoni li xxerred id-devozzjoni lejn dak li rat billi tagħmel domna, jew kif kulħadd isejħilha midalja. Hija tkellmet mal-konfessur tagħha, Dun Aladel, u dan mar għand l-Arċisqof Hyacinthe-Louis de Quelen biex jirrakkontalu l-fatt kollu. Is-soru riedet tibqa’ anonima u għalhekk ma kienx possibli tinbeda inkjesta għax dik li rat id-dehra ma kinitx lesta tixhed imma kienet qed twassal il-messaġġ permess tal-konfessur tagħha biss. Sentejn wara, jiġifieri fl-1832, il-midalja tad-dehra tal-Madonna ġewwa l-kunvent tas-sorijiet ta’ Rue du Bac f’ Pariġi inħadmet u bdiet titqassam u tinxtered. Sor Katarina kienet waħda minn tal-bidu li rat il-midalja.

Fi ftit xhur id-devozzjoni lejn din id-domna inxterdet ma’ Pariġi kollha u ma damitx wisq ma bdiet tinfirex mad-dinja kollha wkoll. Il-wegħda ta’ Marija li min iġorrha fuqu, speċjalment min idendilha madwar għaonqu jirċievi grazzi kbar ma kinitx wegħda fiergħa. Bdew jinqalgħu grazzi kbar u jsiru anke mirakli bl-interċessjoni ta’ din il-midalja tant li bdiet tissejjaħ “Il-Midalja Mirakoluża”. Sas-sena 1833 kienu tqassmu aktar minn ħamsin elf midalja mirakoluża.

Meta d-devozzjoni lejn din id-domna tant infirxet, inbdiet inkjesta kanonika. Meta l-inkjesta rat il-karattru u studjat sewwa il-ħajja tas-soru, qablet li taċċetta li dik id-dehra kienet waħda sopranaturali.

Sor Katarina mietet fil-31 ta’ Diċembru 1876. Indifnet fil-kappella tal-kunvent ta’ Rue de Bac u ġisimha baqa’ bla tħassir. Fid-19 ta’ Lulju 1931 hija kienet iddikjarata venerabbli mill-papa Piju XI filwaqt li l-istess Papa iddikjaraha Beata fit-28 ta’ Mejju ta’ sentejn wara. Fis-27 ta’ Lulju tas-sena 1947 kienet ikkanonizzata mill-Papa Piju XII.

Il-Papa Ljun XIII fl-1894 waqqaf il-festa tal-Verġni Marija tal-Midalja Mirakloluża li ssir  fil-Knisja Kattolika nhar is-27 ta’ Novembru.

Fr Reno Muscat

Dan l-artiklu deher fil-programm tal-festa "Il-Warda ta' Massabielle" - Festa Madonna ta' Lourdes, San Ġwann, 2017

Ħmar il-lejl

Bi ħmar il-lejl nifhmu ħolma kerha li aktarx ikollha rabta ma’ biża’ jew disprament, anzjetà jew dwejjaq. Mhux bilfors, iżda aktarx li hekk. Ħmar il-lejl jista’ jkun akkumpanjat minn atti inkonxji bħal qawmien mis-sodda u mixi fost oħrajn. Min iqum minn ħmar il-lejl aktarx jistembaħ fi stat ta’ taħwid u jdum ma jerġa’ jorqod. Ix-xjenzjati jagħtu bosta raġunijiet għal ħmar il-lejl, hawn min jgħid li jekk tiekol qabel torqod għandu mnejn ikollok ħmar il-lejl għaliex il-moħħ jibqa’ jaħdem biex iħaddem il-metaboliżmu. Hu x’ inhu ħmar il-lejl huwa xi ħaġa assoċjata ma’ biża’. Aħna nsejħulu ħmar imma l-ingliżi jsejħulu debba; nightmare. Għat-Taljani din il-ħaġa hija incubo. Hu x’ inhu it-terminu, kollha jirreferu mhux biss għal dak li jista’ jiġrilek waqt li tkun fuq is-sodda iżda għal xi ħaġa tal-biża’ wkoll. Tiftakruhom is-sensiela ta’ films tal-biża’ bl-isem Nightmare on Elm Street?

Tani ħmar il-lejl

M’ ilux wisq lili tani ħmar il-lejl, mhux waqt li kont rieqed fuq is-sodda. Li jagħtik ħmar il-lejl diġa hija xi ħaġa tal-biża’ imma li jagħtik mhux waqt l-irqad hija xi ħaġa agħar. Lili dan il-ħmar il-lejl tani waqt li kont qed insuq, ma kontx rieqed, anzi kont ilni li qomt aktar minn tliet sigħat. Ara, ħa nagħmilha ċara għax se ndum ġej biha!

Il-ħmar il-lejl Malti

Il-ħmar il-lejl lili tani għax inqabdt fit-traffiku.

Kont nemmen li ladarba jispiċċaw l-iskejjel it-traffiku jonqos sewwa mit-toroq Maltin. Naħseb anke din kienet perċessjoni tiegħi għaliex illum ma għadnix naħseb hekk. Kont sejjer minn Ħaż-Żebbuġ għal Birkirkara għal xid-disgħa ta’ filgħodu. Ix-xemx kienet telgħet iżda ma kinitx għadha lahqet il-massimu tagħha għax żgur li kieku l-ħmar il-lejl kien ikun akbar. Jien m’ inix minn dawk it-talin li għal karozza għandhom tnejn jew tlieta, anzi lanqas waħda ma għandi iżda niddobba b’ dik ta’ missieri. Nirringrazzja lil Alla li tal-inqas ninqeda minkejja li hi karozza qadima. Illum il-karozzi moderni kollha għandhom l-arja kkundizzjonata imma dik li nuża jien ma għandiex, allura tistgħu taħsbu kif sirt, liebes l-iswed taħt dik ix-xemx tiżreġ, f’ nofs baħar ta’ karozzi, qalb merħla sewwieqa li bosta minnhom lanqas jafu fejn toqgħod l-edukazzjoni fis-sewqan! Ħmar il-lejl u xejn aktar.

B’ tal-linja

F’ nofs dawk il-karozzi kollha xtaqt li kont qiegħed fuq tal-linja. Tal-inqas dawk għandhom l-arja kkondizzjonata il-parti l-kbira minnhom. Imma kif tista’ tuża tal-linja meta s-servizz donnu għadu ma qabadtx art wara sitt snin? Jien ġieli nużaha tal-linja u spiss nisma’ tgergir u spiss ingorr jien ukoll għax vjaġġ li bil-karoza tiegħek tagħmlu f’ nofs siegħa b’ tal-linja għandu mnejn jieħu siegħa u nofs jew aktar. Mhux qed inwaħħal fix-xufiera, fil-kumpanija jew fil-ministru. La jkun hemm it-taffiku tal-linja teħel ukoll bħalma weħilt jien.

Hawn xi toroq li fihom il-bus lane. Kollox sew, imma dawn huma minimi fejn l-ammont ta’ toroq li ma fihomx, u ħalli nifthemu, lanqas huwa possibbli li jkun hawn bus lane kullimkien. Rigward il-bus lane kienet idea tajba wkoll li minnha jistgħu jgħaddu karozzi bi tliet passiġġieri li għandhom il-liċenzja tas-sewqan. Dan huwa pass żgħir biex inaqqas xi ftit karozzi. Għalkemm ha ngħidha ċara u tonda, ġieli rajt xi għaref għaddej waħdu bil-karozza minn fuq il-bus lane, imma llum mhux ser nidħol f’ din il-biċċa.

Mill-programm elettorali

light metro

Fil-programm elettorali tal-Partit Nazzjonalista kien hemm pjanat proġett tal aktar minn żewġ biljun ewro li jindirizza direttament din il-problema. Il-P.N. kien qed iwiegħed li ssir metrò f’ pajjiżna. Ma nafx kemm-il darba ktibt dwar din il-ħaġa jien u meta smajt b’ dan il-proġett ħadt nifs il ġewwa u għidt li forsi xi darba se nibdew u la nibdew naslu wkoll. Il-ħsieb kien li dan il-proġett jitlesta fi żmien 20 sena, biss kien hemm proġettat li sa 5 snin oħra tinfetaħ l-ewwel linja. Ix-xejn xejn! Kemm nifrankaw ħela ta’ ħin kieku dan il-proġett verament kellu jsir!

Issa billi l-P.N. mhux fil-gvern, x’ hemm ħażin kieku l-gvern attwali jaddotta dan il-proġett li tant hu meħtieġ għal Malta. Se nibqgħu nistennew lill-P.N. jerġa’ jkun fil-gvern biex forsi nibdew xi ħaġa? F’ pajjiż modern, f’ pajjiż li jixraqlu jkun wieħed mill-aqwa fl-Ewropa, nistgħu nibqgħu sejrin hekk, b’ servizz ta’ trasport pubbliku nofs kedda u n-numru ta’ karozzi fit-toroq dejjem jizdied, sal punt li sa ftit snin oħra qed jgħidulna li se jkun hawn aktar karozzi milli persuni f’ Malta?

Tghid il-metrò f’ Malta ser tibqa’ ħolma u spiss se jkollna nibqgħu nbatu xi ħmar il-lejl?

Fr Reno Muscat

Dan l-artiklu deher f'' In-Nazzjon - 5 ta' Awwissu 2017

Daqq ta’ qniepen u murtali

Ninsabu fl-eqqel tal-istaġun tal-festi Maltin, żmien fejn id-daqq tal-qniepen u l-murtali jinstemgħu aktar minn żminijiet oħrajn tas-sena. Kull sena, anzi kull sajf, dejjem iqum l-argument jekk dawn għadhomx żmienhom, jekk f’ Malta tal-2017 għadx hawn lok għal dawn l-elementi festivi u tradizzjonali tagħna. U jien meta nisma’ dawn l-argumenti ngħid jew il-Maltin saru wisq dojoq, kollox jagħtihom fastidju jew hemm xi agenda moħbija wara dawn l-argumenti.

L-għan tal-qniepen

Il-qanpiena għandha leħen u għandha lingwa. Kont ser ngħid għandha ilsien biex nuża l-kelma tabilħaqq Maltija, imma billi parti mill-qanpiena tisssejjaħ ilsien, dik il-parti li tħabbat, naħseb li jkun aħjar jekk nuża l-kelma lingwa biex ma nħawwadx nies. Il-lingwa tal-qanpiena mhux kulħadd jifhimha bħalma mhux kulħadd jifhem it-Taljan, il-Franċiż, il-Ġermaniż jew xi lingwa oħra li ma tkunx studjajt. L-għan tad-daqq tal-qniepen kien li fi żmien meta l-arloġġ fid-djar Maltin kien lussu,  juri lin-nies il-ħin tal-ġurnata. Mas-sebħ kien idoqq il-Pater Noster biex ir-raħħala jindunaw li sebaħ jew wasal biex jisbaħ jum ġdid. Fit-tmienja ta’ filgħodu u f’ nofsinhar jindaqqu tokki biex dak li jkun jinduna x’ ħin sar. Ma’ dawn it-tokki kien hemm id-drawwa li tingħad it-talba tal-Angelus. Fi tmiem il-jum kienet tindaqq dik li tissajjaħ l-Ave Marija biex dak li jkun itemm il-jum b’ radd ta’ ħajr lill-Ħallieq u xi ħin wara kienet tindaqq l-hekk imsejħa l-Mewt. Imbagħad hemm daqq ieħor, bħal dak li jħabbar li se tibda quddiesa daqs kwara wara, daqq li jħabbar il-mewt ta’ xi persuna u kien hemm żmien fejn anke kienet tindaqqq glorja fit-twelid ta’ tarbija. Fil-mota li tħabbar mewt hemm differenza fit-tokki jekk ikunx miet raġel jew mara. Ma nafx il-liġi tal-ġeneru hijiex ser tibdel xi ħaġa rigward id-daqq tal-qniepen fil-każi tal-mewt! Waqt quddiesa solenni għadna nisimgħu d-daqq tal-Glorja u tas-Santus. Hemm ukoll id-daqq tal-qniepen waqt li tkun qed tingħata l-barka.  Nhar ta’ Ħamis filgħaxija tindaqq mota biex tfakkar fit-twaqqif tal-Ewkaristija u nhar ta’ Ġimgħa fit-tlieta ta’ waranofsinhar għad hawn fejn tindaqq il-mota biex tfakkar fil-mewt ta’ Kristu. Ma’ dan kollu llum nisimgħu wkoll id-daqq tal-arloġġi tal-knejjes. Dan id-daqq ukoll jagħmel parti mil-lingwa tal-qniepen u jekk ma tkunx taf il-lingwa tibqa’ ma tifhem xejn. Imbagħad hemm id-daqq tal-moti li joħloq tant kontroversji. Il-moti tal-festa li jibdew minn kmieni jħabbru li fir-raħal jew belt ikun sebaħ jum speċjali, jum mhux bħal tas-soltu.

Il-murtali

L-arti piroteknika Maltija daħlet fil-festi tagħna bosta snin ilu. Din id-drawwa daħlet wara li l-Maltin kienu jaraw lill-ħakkiema ta’ arthom jagħtu salut bil-bombi lil xi dinjitarju li jkun qed iżurhom. Il-Maltin xtaqu li huma wkoll isellmu lill-akbar dinjitarju fir-raħal tagħom; il-qaddis patrun! Bdew jinħarqu l-maskri (skrataċ mimlijin bil-porvli) mat-triq tal-purċissjoni u biż-żmien żviluppa n-nar tal-ajru. Kien hemm żmien fejn il-murtali kienu jkunu bil-wisq aktar qawwijin minn dawk tal-lum, u ħadd qatt ma kien igerger għandek tgħid!

Anke fejn jidħol in-nar hemm wieħed x’ jifhem u dak li ma jkunx jifhem il-lingwa tagħhom,  għalih kollox l-istess u kollha storbu. Hemm sengħa u arti fil-piroteknika. Illum aktar minn qabel għax qegħdin naraw nar sinkronizzat mal-mużika li joffri spettaklu mill-isbaħ. Il-ħaġa li daħħqitni hi li dan l-aħħar kien hemm min ġab l-iskuża li l-murtali jbeżżgħu lill-annimali. Kemm sirna qegħdin sew, l-annimal jiġi qabel il-bniedem. Jiena kontra kull moħqrija fuq l-annimali, imma f’ ġieħ is-sewwa, jekk tridu toħduha kontra din id-drawwa Maltija sibu argument ieħor!

L-esegerazzjoni f’ kollox ħażina. Bosta jgergru li l-ħsejjes idumu wisq matul il-lejl. Jien naqbel li jekk hemm liġi li tispeċifika ħin meta għandu jieqaf l-istorbju, din għandha tiġi rrispettata għax b’ hekk jinqalgħu ħafna argumenti u tgergir. Kieku l-liġi tinżamm ħadd ma jkun jista’ jgħid xejn iżda bosta drabi jkun hemm min iwaqqa’ l-balla fuq saqajh.

Jekk inżommu l-liġi

Jekk għandha tinżamm il-liġi dwar l-istorbju, din għandha tgħodd għal kulħadd u għal kull okkażjoni. Mela jekk l-istorbju għandu jintemm fil-ħdax ta’ bil-lejl, anke l-attivitajiet mhux marbutin mal-festa għandhom jintemmu f’ dak il-ħin. Ma rridx insemmi rħula, imma naf fejn matul is-sajf fi tmiem il-ġimgħa, bniedem ma jkunx jista’ jagħlaq għajn ma’ għajn bil-ħoss tal-mużika tgħajjat matul il-lejl kollu li ssir minn lokal mhux wisq bogħod. Dan eżempju wieħed. Kieku Paceville kellu jitfi d-dawl fil-ħdax x’ jiġri? Illum fil-ħadx il-ħajja f’ Paceville tkun għadha ser tibda! Mela n-nies li joqgħodu hemmhekk ma jridux jorqdu wkoll? Tgħid dan huwa każ fejn jafferma dak li qal George Orwell f’ Animal Farm li l-annimali huma kollha ndaqs, imma xi wħud mill-annimali huma ndaqs aktar mill-aħrajn?

Ilum qbadt agrument kontroversjali ħafna, naf li hawn min jaqbel mad-daqq tal-qniepen u mal-murtali u hawn min għalih huma kollha żejda. Il-pożizzjoni tiegħi mhix li dawn id-drawwiet jinqatgħu għax huma parti mill-folklor tagħna, jispiċċaw huma u tkompli tiġġarraf l-identità tagħna. Hemm fejn wieħed jikkontrolla u jnaqqas l-esegerazzjonijiet. Niftakru x’ kien jgħid San Tumas ta’ Akwinu, li l-moderazzjoni hija tajba f’ kollox!

Fr Reno Muscat

Dan l-artiklu deher f' In-Nazzjon tad-29 ta' Lulju 2017

Social Street

Id-dinja li fiha ngħixu llum il-ġurnata waqqgħet kull limiti ta’ distanza grazzi għall-konnettività. Fid-dinja tal-lum id-distanza ftit li xejn għadha problema, iżda mill-banda l-oħra neħħiet il-ġost li wieħed jista’ jgawdi il-ħin veru, dak li jkun qed jiġri ħdejh, għax bosta drabi dak li jkun jaljena ruħu b’ dak li jkun qed isir xi mkien ieħor. Il-bniedem ta’ din id-dinja moderna ma għadux jiltaqa’ biex jieħu kafè mingħand il-ħanut tal-kanturniera jew mill-każin, il-ħaddiem tal-lum ma fadallux ħin biex jgħid kelmtejn fuq iz-zuntier jew fuq il-bank tal-injam li hemm fil-pjazza tar-raħal. Il-bniedem tat-tielet millenju ma għadux jaf min huma dawk it-talin li għandhom l-istess gosti tiegħu, dawk li jaħsbuha bħalu. Il-bniedem modern bilkemm jaf min huma l-ġirien tiegħu, dawk li jgħixu fl-istess żona tar-raħal tiegħu, lanqas jaf lin-nies kollha tat-triq tiegħu minkejja li tkun triq ċkejkna. M’ inix ngħaġġibha, ngħid għalija llum ma nafx in-nies kollha tat-triq li fiha twelidt u għext għal għexieren ta’ snin.

Isir l-ewwel pass

Ġewwa l-belt ta’ Bologna f’ Italja,

Federico Bastiani, ġurnalista lawrjat fl-ekonomija, induna li ibnu ma kellux ma’ min jilgħab il-ballun. Huwa ddeċieda li jgħin lil ibnu u mar fuq Facebook biex isib min jista’ jilgħab ma’ ibnu. Ovvjament, ma setax isib ħbieb għal ibnu li jkunu joqgħodu bogħod. Il-ħbieb riedu jkunu joqgħodu qrib kemm jista’ jkun. X’ għamel Bastiani? Ħoloq grupp fuq Facebbook, il-post per eċċellenza fejn jiltaqgħu l-bnedmin illum. Il-grupp kellu l-ħsieb li jkollu fih membri lil dawk li joqgħodu qrib tad-dar ta’ Bastiani. Kien Settembru 2013 meta twieled il-grupp  bl-isem Via Fondazza e Dintorni.  

Il-grupp ta’ din it-triq beda bi ftit membri iżda ma damx wisq ma kiber. Il-membri tal-grupp fl-aħħar ftehmu li jiltaqgħu u dawn il-laqgħat bdew isiru spiss. Mhux aktar laqgħat fuq il-komputer imma laqgħat f’ post komuni, f’ sala qrib it-triq tagħhom. F’ dawn il-laqgħat bdew jinqasmu l-ideat ta’ kreattività, suġġerimenti u fuq kollox laqqa’ ġirien li qatt ma kienu raw lil xulxin qabel. X’ dinja din hux? Ġirien li qatt ma jkunu raw lil xulxin minkejja li jkunu ilhom snin twal jgħixu fl-istess triq, forsi fl-istess blokk ta’ appartamenti! Iben Bastiani ma damx wisq ma sab ħbieb tamparu ma’ min jilgħab.

Idea li nxterdet

Dak li seħħ ġewwa Via Fondazza f’ Bologna ma baqax hemm biss. Hemm nibet il-ħsieb, hemm twieldet idea li nxterdet anke lil hinn mill-Italja. Fi ftit xhur fl-Italja kien hemm aktar minn 260 grupp ta’ Social Street. F’ Milan biss kien hemm aktar minn 7,000 persuna membru f’ xi grupp Social Street.

Hekk Facebbok, in-network soċjali li spiss ikun meqjuż bħala l-intrata għas-solitudni, sar il-benniena ta’ esperiment soċjali mill-aktar innovattivi, fejn minkejja li joħloq grupp virtwali, iwassal għal laqgħat soċjali verament, mhux biss virtwali imma laqgħat fejn bnedmin tad-demm u l-laħam iħallu darhom, iqumu minn fuq is-siġġu ta’ quddiem il-komputer u jiltaqgħu ma’ bnedmin tad-demm u l-laħam bħalhom. Social Street huwa x-xewa ta’ relazzjoni umana fiż-żmien il-Facebook. Social Street hija idea tassew sempliċi li ftit ftit qed isir idea rivoluzzjonarja. Social Street għandha mnejn tkun it-triq li treġġa’ lura lill-bniedem biex ikun soċjali bħalma kien qabel daħal l-internet fi djarna.

Tkompli tikber

Wara tliet snin u nofs mit-twelid tal-ewwel grupp Social Street, Federico Bastiani stqarr li fil-bidu ma kellux f’ moħħu li dan il-proġett se jkollu s-suċċess li kellu, ried jgħin lil ibnu u spiċċa biex jgħin lil bosta toroq. Bosta bliet u rħula qegħdin joħolqu gruppi Social Street li qed iħallu r-riżultat mixtieq.

M’ ilux kont f’ raħal qrib Avellino, raħal ta’ mhux aktar minn 3,500 abitant. Raħal fuq il-muntanji li minkejja li l-poplu għadu jiltaqa’ fil-pjazza u bosta mir-residenti għadhom imorru l-quddies kuljum, xorta nħass il-bżonn li jinbeda dan il-proġett. Illum ma tridx wisq risorsi biex twaqqaf grupp bħal dawn, l-għodda għandu kulħadd, li jkun jeħtieġ hija l-inizjattiva. F’ dan il-każ li qed insemmi, l-inizjattiva ħadha l-arċipriet tar-raħal. Kull triq għandha rappreżentant li joħloq grupp li fih jinkitbu l-ġirien. Bis-saħħa ta’ dawn il-gruppi, ħafna ġirien bdew isiru jafu lil xulxin aktar u bdew jgħinu lil xulxin. Jaqsmu bejniethom l-ideat u l-esperjenzi.

Ma nafx jekk Malta għandniex minn dawn il-gruppi, jista’ jkun li iva.

Meta kont għadni ngħix Bologna kont ngħaddi spiss qrib Via Fondazza. Min qatt kellu jgħidli li minn din it-triq kellha tinbet idea hekk sabiħa li tinxtered ma’ bosta partijiiet tal-Italja, u mhux biss, imma nake fl-Amerika qed jitwaqqfu gruppi bħal dawn. U f’ pajjiżna min se jieħu l-inizjattiva?

Fr Reno Muscat

Dan l-artiklu deher f' In-Nazzjon 22 ta' Lulju 2017

Il-ħmar u l-karrotta

Qatt rajtu xi karikatura ta’ ħmar li jkollu  marbuta karrotta quddiemu biex dan jimxi u jipprova jilħaqha iżda billi l-karrotta tkun marbuta ma’ zokk li jkun marbut ma’ dahar il-ħmar, dal-povru annimal jimxi kemm jimxi ma jkun jista’ jilħaq qatt dik il-karrotta? Din hija karikatura iżda tirrifletti sewwa bosta sitwazzjonijiet fil-ħajja tagħna. Ħalli naraw xi ħaġa dwar il-ħmir u dwar il-karrotti imbagħad narawhom flimkien.

Il-ħmar

Illum il-ħmar huwa annimal li jinżamm għad-delizju, minkejja li naqas sewwa mit-toroq tagħna. Dan l-annimal ilu jintuża mill-bniedem fix-xogħol tiegħu għal akar minn 5,000 sena. Fil-pajjiżi sottożviluppati dan l-annimal għadu jintuża ħafna għaliex bosta drabi huwa l-mezz waħdieni ta’ trasport. Anke l-ħmir bix-xorti għax f’ pajjiż sottożviluppat ħmar aktarx jgħix bejn 12 u 15-il sena filwaqt li f’ pajjiżi oħra jgħix madwar 35 sena u għandu mnejn anke jasal san-nofs seklu.

Billi l-ħmar ġej mir-razza taż-żwiemel, dawn iż-żewġ bhejjem ġieli jitgħammru u hemm jitwieled il-bagħal. Il-ħmara tista’ titgħammar ukoll maż-żebra billi huma tal-istess razza wkoll. Bosta drabi il-bgħula jkunu sterili u jinżammu għax-xogħol aktar milli għad-delizju.

Snin ilu l-ħmar kien jidher sewwa fit-toroq ta’ pajjiżna. Minbarra li kien iwassal lil sidu fejn kien ikun irid imur, kien ukoll jaqdih waqt il-ħidma tiegħu. Tal-bigilla niftakru bil-ħmara u lil tal-ġelat l-istess. Miniex insemmi mijiet ta’ snin ilu iżda anqas minn 50 sena. Kien jiġi tal-ħaxix fit-triq tagħna bil-ħmar u ieħor ibiegħ affarijiet tad-dar bħal fliskaturi, vażuni, xkupi u ma nafx xiex aktar kien idur it-toroq bil-bagħal. Lil tal-irkotta niftakru jiġi minn Ħal Kirkop biż-żiemel imma llum il-kliem mhux fuq iż-żiemel jew il-bagħal iżda fuq il-ħmar.

Il-ħmar insibuh ukoll fil-Bibbja, bosta drabi fit-testment il-qadim u anke f’ dak ġdid fejn insibu lil Kristu riekeb felu fid-daħla tiegħu f’ Ġerusalemm. Id-drawwa tgħidilna li anke fit-twelid ta’ Kristu kien hemm ħmara fl-għar ta’ Beltem, imma ma għandna xejn ċert fuq din id-drawwa.

Il-karrotta

Din il-ħaxixa, jew aħjar għerq, aktarx oriġinat mill-Persja u aktarx li kienet titkabbar biex mill-pjanta tagħha kienu jittieħdu ż-żrieragħ.

Aħna l-aktar familjari mal-karrotta ta’ lewn orangjo iżda hawn bosta tipi ta’ karrotti bi lwien differetni, minn vjola sa abjad.  Il-karrotta ma hijiex xi pjanta delikata wisq u tikber bla ħtieġa ta’ attenzjoni żejda. Niftakar l-ewwel darba li żort l-Albanija kont bqajt impressjonat bl-ammont ta’ rgiel mal-ġenb tat-toroq li jbiegħu l-karrotti. Kienu fissruli li l-art ma tantx kienet fertili f’ ċerti nħawi imma kienet tajba biżżejjed biex jitkabbar il-karrotti fiha. Allura kulħadd kien ikabbar il-karrotti biex ibiegħhom, imma l-problema kienet li kulħadd kien ikollu l-karrotti minn tiegħu u ħadd ma kien ikollu għalfejn jixtri mingħand ħaddieħor!

Il-karrotta fiha ammont kbir ta’ ilma użda fiha wkoll xi ftit taz-zokkor, fiha ammont ta’ vitamini wkoll. Illum huma bosta dawk li jieklu l-karrotti nejjin bħala deżerta jew snack. Qatt doqtuh il-kejk tal-karrotti? Nassigurakom li huwa tajjeb ħafna u jekk idduqu lanqas tinduna li dan  ma jkunx fih zokkor iżda l-ingredent li jagħti l-ħlewwa huwa l-karrotti. Jekk xi darba doqtu naħseb li qed taqbel miegħi. Jingħad ukoll li l-karrotti huma tajbin ħafna għall-vista tal-għajnejn.

Il-ħmar u l-karrotta

Jekk il-ħmar waħdu huwa annimal li ta jew għadu jagħti għajnuna lill-bniedem u jekk il-karrotta waħdiha hija ħaxixa tajba għalina l-bnedim ukoll, meta dawn it-tnejn jitpoġġew flimkien ma tantx iħallu konnatazzjoni tajba. Bħalma għidt fil-bidu meta jpinġulek ħmar bil-karrotta quddiemu jkun ifisser li xi ħadd qed iwegħdek xi ħaġa u jibqa’ jwegħdek u inti tibqa’ timxi wara l-karrotta bla ma qatt tkun tista’ tilħaqha.

Din is-sitwazzjoni insibuha f’ bosta ambjenti fil-ħajja tagħna. Ilkoll kemm aħna xi darba jew oħra għaddejna minn xi esperjenza li wegħduna xi ħaġa u l-wegħda baqgħet fiergħa u ma twettqet qatt. Tista’ tkun wegħda mill-ħbieb, mill-familjari, mill-imgħallem tax-xogħol, mill-politku, minn xi awtorità.

Il-karrotta tista’ titpoġġa quddiem ras il-ħmar minn xi entità ta’ saħħa bħall-gvern, il-Knisja jew minn xi istituzzjoni oħra li jkollha xi ftit setgħa fuqhek. Tirrabja u tħossok trid itrritalja, imma kun af li darba biss David rebaħ lil Gulija, normalment l-istorja dejjem tkun bil-kontra.  Għalhekk l-aħjar ħaġa li tagħmel meta tinduna hu li lil dak li jkun rabatlek il-karrotta quddiem imnieħrek tibda tgħoddu ta’ li hu, iddawwar wiċċek minnu. Ftakar dejjem li m’intix l-ewwel ħmar li sibt quddiemek karrotta li qatt ma tista’ tilħaq.

Il-parir tiegħi hu li jekk tinduna li rabtulek karrotta quddiem imnieħrek, taqax għan-nassa tagħhom, timxix warajha, ħallihom isibu ħmar ieħor quddiem min idendlu l-karrotta.

Fr Reno Muscat

Dan l-artiklu deher f' In-Nazzjon, 15 ta' Lulju 2017

Arti tal-meravilja

Ftit ġimgħat ilu f’ artiklu tiegħi ktibt dwar drawwiet li aħna l-Maltin addottajna mill-Italja. F’ dak l-artiklu (3 ta’ Ġunju 2017) kont semmejt l-infiorata li ssir ġewwa Genzano, dak it-tapit  ta’ fjuri li jsir għall-festa ta’ Coprus. Dan l-aħħar kont b’ xogħol l-Italja u l-aħħar jum kelli ngħaddih Ruma. Inzerta li kien iż-żmien li ssir din l-infiorata u għalhekk approfittajt ruħi u mort inżurha. Kienet esperjenza tant sabiħa li nixtieq naqsamha magħkom.

Bil-ħsieb ta’ dan l-artiklu f’ moħħi bdejt nistaqsi kif u x’ fatta. Mort l-uffiċċju tal-kunsill lokali tal-post u sibt kull għajnuna.

Għal min ma qarax l-artiklu tat-3 ta’ Ġunju, forsi dakinhar kien imħabbat bl-Elezzjoni Ġenerali, ngħidlu biss li din hija attività li ssir ġewwa Genzano di Roma fejn isir bħal tapit tal-petali tal-fjuri ta’ kull lewn li jiksi triq sħiħa. Dan isir ta’ kull sena għall-festa ta’ Corpus Christi.

Minn xhur qabel

Ix-xogħol għal din l-infiorata jieħu fit-tul. Il-Comune jagħżel it-tema għal dik is-sena. Din is-sena t-tema kienet “Talb għall-Paċi – djalogu bejn Reliġjonijiet u Kulturi”. F’ Jannar, bosta gruppi jippreżentaw disinn biex jiġi kkunsidrat mill-kunsill. Ma hemm l-ebda forma ta’ kompetizzjoni, għalhekk ma hemmx il-pika. Meta jingħażlu d-disinni kollha li jkunu sejrin jiffurmaw dan it-tapit imlewwen, jiġi kkalkulat l-ammont ta’ fjuri li jkun hemm bżonn, jaraw kemm kuluri differenti jkunu sejrin jintużaw u x’ tip ta’ fjuri jkunu jinħtieġu. Wara dan ix-xogħol jiġu ordnati l-fjuri kollha, miljuni ta’ fjuri. Din is-sena l-fjuri kollha waslu mill-belt ta’ Napli.

L-uffiċċju tal-Kunsill Lokali ta’ Genzano di Roma għandu aċċess għall-mini li hemm taħt l-art tul ir-raħal kollu. Dawn kienu jintużaw fil-medjuevu biex f’ każ ta’ xi attakk mill-għadu dak li jkun kien ikun jista’ jaħrab. Matul it-tieni gwerra dinjija dawn intużaw bħala kenn mill-attakki tal-għadu. Illum parti minnhom tintuża biex jinżammu l-petali tal-fjuri tal-infiorata.

F’ kamra qabel tinżel għal dawn il-mini jsir il-qtugħ tal-petali. Dawn jitpoġġew f’ tilari bil-qiegħ tax-xibka biex tgħaddi l-arja u jibqgħu friski. Hemmhekk wieħed jara mijiet ta’ tilari b’ petali ta’ kull lewn. Iz-zkuk tal-fjuri jintremew, iżda xi ftit minnhom jistgħu jintużaw jekk fid-disinn ikun hemm l-aħdar skur. L-aħdar l-ieħor isir bil-weraq tal-busbies.

Via Italo Belardi

It-triq li fiha ssir din il-manifestazzjoni artistika ġġib l-isem ta’ Italo Belardi. Sa 90 sena ilu din it-triq kien jisimha Via Livia. Fis-seklu XVIII, meta bdiet issir din il-manifestazzjoni din it-triq kienet l-aktar waħda wiesa’ ġewwa r-reġjun tal-Lazio. Tajjeb ngħidu li sal-1875 din l-infiorata ma kinitx issir f’ din it-triq iżda f’ waħda qribha. Din it-triq wiesa hija t-telgħa li mill-misraħ prinċipali tar-raħal twasslek sal-knijsa ta’ Santa Maria in Cima minn fejn toħroġ il-purċissjoni ta’ Corpus.

Illum l-infiorata ta’ triq Italo Belardi f’ Genzano hija appuntament annwali iżda din ma kinitx issir kull sena. Fis-seklu XIX kien hemm żewġ waqfiet ta’ dsatax-il sena kull waħda. Fis-seklu XX bdiet tkun aktar kostanti u ma saritx f’ xi snin tal-bidu tas-seklu, fl-1932, 1934, 1935 u matul it-tieni gwerra dinjija.

Ix-xogħol tal-infiorata fit-triq jibda l-Ġimgħa filgħaxija meta l-artisti li jkunu ntgħażlu jibdew jiddisinjaw il-proġett tagħhom fl-art permezz tal-ġibs abjad. Is-sibt filgħaxija jibdew jitpoġġew il-petali f’ posthom. Dan ix-xogħol jibqa’ għaddej matul il-lejl kollu u jekk ma jkunx lest jitkompla matul il-jum tas-Sibt. Kollox ikun lest sal-Ħadd filgħodu. B’ kollox isiru tlettax-il kwadru kbar, kollha maħdumin minn petali ta’ fjuri li jiffurmaw tapit wieħed tul it-triq kollha.

Artisti

Minkejja li din l-infiorata ma hijiex kompetizzjoni, xorta waħda bosta artisti jaspiraw li jkollhom ix-xorti li xi darba jew oħra xi disinn minn tagħhom ikun f’ din il-manifestazzjoni artistika. Waqt li kont qed indur din l-infiorata iltqajt u tkellimt ma’ Daniele Becherelli, wieħed mill-artisti li kellu x-xogħol ta’ biċċa mit-tapit tal-fjuri taħt idejh. Hemmhekk iltaqajt ukoll mal-artista Silvia D’ Onorio li qaltli li ftit ġimgħat ilu kienet Malta fuq xogħol ta’ infiorata. Staqsejtha fejn u qaltli li kienet ir-Rabat Għawdex biex taħdem fuq tapit tal-fjuri li sar fit-telgħa taċ-Ċittadella.

Fi kwadru ieħor kienet tidher mappa tal-Italja. F’ din il-mappa, maħduma kollha minn petali u weraq tal-busbies kienet tidher Malta. Ma kellix l-okkażjoni niltaqa’ mal-artisti li wettqu dan il-kwadru imma kelli nissodisfa ruħi b’ ritratt tax-xogħol.

Arti tal-meravilja, hekk hi din l-attività. Ħassejt li kelli naqsam magħkom din l-esperjenza għaliex aħna l- Maltin inħobbu nżuru Ruma imma forsi ftit li xejn  naħsbu biex immorru nżuru l-irħula tal-periferija, dawk lin jissejħu Castelli Romani, bħal Castel Gandolfo, Frascati, Nemi, Marino, Albano Laziale u r-raħal fejn issir din l-infiorata Genzano.

Fr Reno Muscat

Dan l-artiklu deher f' In-Nazzjon 8 ta' Lulju 2017

Dawn ir-ritratti huma tal-fotografu Angelo Sabanito u qed jiġu murija hawnhekk bil-permess ġentili tiegħu. 

Qaddisin bl-isem ta’ Filippu

Fir-raħal tagħna nagħmlu festa lill-patrun tal-Belt Rohan, San Filep ta’ Agira, u bosta Żebbuġin iġibu isem il-patrun tar-raħal. Biss dan ma huwiex l-uniku qaddis li jġib dan l-isem. Ha naraw ftit xi qaddisin oħra li wkoll iġibu l-isem ta’ Filippu.

San Filippu Appostlu

Qaddis tal-ewwel seklu. Aktarx li dan Filippu twieled ġewwa Betsaida fil-Palestina. Kien wieħed minn tal-ewwel li ssejjaħ minn Ġesù biex jimxi warajh u għażlu bħala Appostlu. Aktarx li qabel ma mexa wara l-Mulej, kien dixxiplu ta’ Ġwanni l-Battista. Minbarra dak li nsibu dwaru fl-erba’ Evanġelji, it-tradizzjoni mhux dejjem taqbel dwar xi stejjer li jingħadu dwaru. Żgur li xandar il-fidi ta’ Kristu ġewwa l-Friġja taħt l-Imperatur Domizjanu. Aktarx li kien fil-Friġja stess li Filippu ħa l-martirju billi sallbuh rasu ’l isfel. Il-knisja tiċċelebra l-festa ta’ dan l-Appostlu nhar it-3 ta’ Mejju flimkien mal-Appostlu Ġakbu ż-żgħir.

San Filippu Benizi

Dan il-qaddis twieled ġewwa Firenze l-Italja fis-sena 1233. Wara li studja l-mediċina u l-filosofija ħass is-sejħa li jingħaqad mal-Ordni tas-Servi ta’ Marija li kien twaqqaf ftit tas-snin qabel. Ingħaqad ma’ dan l-Ordni fl-1254 fejn laħaq saċerdot u aktar tard Majjistru tal-Ordni. Aktar tard huwa kien assenjat fil-kunvent ta’ Monte Senario fejn ukoll laħaq mexxej. Bħala Pirjol Ġenerali huwa kellu ħajja mimlija attività kemm fl-Italja kif ukoll barra mill-Italja. Fi żmienu l-Ordni kien għaddej minn żmien diffiċli u Filippu tħabat sakemm akkwista ittra ta’ protezzjoni appostolika għall-Ordni mingħand il-Papa Onorju IV. L-aħħar snin ta’ ħajtu huwa għaddiehom fil-kunvent ta’ Todi, wieħed mill-ifqar kunventi li kellu l-Ordni. Miet f’ dan l-istess kunvent nhar it-22 ta’ Awwissu 1285. Kien kanonizzat mill-Papa Klement X fl-1671. Il-festa tiegħu tkun iċċelebrata nhar it-22 ta’ Awwissu.

San Filippu Neri

Filippu Neri twieled ġewwa Firenze l-Italja fis-sena 1515. Missieru kien nutar u ċ-ċkejken Filippu studja biex jilħaq hu wkoll nutar. Ġewwa Firenze, fil-kunvent Dumnikan ta’ San Marco kien hemm Fra Girolamo Savonarola li ħalla influenza kbira fuq Neri. Kien influenzat ukoll mill-patrijiet Benedittini ta’ Montecassino. Ta’ tmintax-il sena ħalla Firenze u mar jgħix Ruma għal sbatax-il sena fejn studja l-filosofija u t-teoloġija u ħadem bħala skrivan. Kien jikteb ukoll għadd ta’ poeżiji. Fl-1538 huwa beda jaħdem maż-żgħażagħ ta’ Ruma u waqqaf għaqda ta’ lajċi li kienu jiltaqgħu biex jagħmlu ħin ta’ adorazzjoni u biex jgħinu lill-pellegrini u l-morda li jkunu Ruma. Filippu kien jgħaddi ħin twil jitlob ġewwa l-katakombi ta’ San Bastjan fejn fl-1544 kellu estasi li ħallietlu marka f’ ħajtu u f’ qalbu. Fl-1551 huwa kien ordnat saċerdot u beda jgħix fid-dar ekklesjastika msejħa ta’ San Gilormu. Hemmhekk dlonk ħa fama ta’ konfessur tajjeb li kien jaf jaqra l-qlub.  Ix-xogħol maż-żgħazżagħ baqa’ jagħmlu minkejja x-xogħol l-ieħor kollu u fl-1575 waqqaf il-Kongregazzjoni tal-Oratorju. Din il-kongregazzjoni bniet knisja ġdida ġewwa Ruma li minkejja li isimha propja huwa Santa Maria in Vallicella, aktar hija magħrufa bħala Chiesa Nuova. Huwa miet fis-26 ta’ Mejju tas-sena 1595 u jinsab midfun fil-knisja magħrufa bħala Chiesa Nuova f’ Ruma. Il-festa ta’ dan il-qaddis tkun iċċelebrata fis-26 ta’ Mejju.

San Filippu ta’ Ġesù

Felipe de Las Casas Martinez twieled ġewwa l-Messiku propju ġewwa Mexico City fl-1572. Huwa daħal mal-patrijiet Franġiskani, iżda ftit wara ħalla l-ħajja reliġjuża. Beda jaħdem u mar il-Filippini, fejn għex ħajja ta’ xalar. Aktar tard reġa’ ħass x’ jiġbdu lejn il-ħajja reliġjuża u fl-1590 daħal fl-Ordni Franġiskan ġewwa Manila. Wara xi snin is-superjuri tiegħu raw li kien jista’ jiġi ordnat saċerdot iżda billi fil-Filippini ma kienx hemm Isqof, iddeċidew li jibgħatuh il-Messiku u jkun ordnat hemmhekk. Telaq minn Manila fit-12 ta’ Lulju 1596 iżda qamet maltempata u x-xini li kien fuqu spiċċa fuq il-kosta tal-Ġapun. Il-Ġappuniżi ħatfu x-xini għax beżgħu li dan kien ser jibda xi gwerra. Il-passiġieri intefgħu l-ħabs iżda Filippu u xi patrijiet oħrajn inżammu b’ għassa fuqhom ġewwa kunvent. Fit-30 ta’ Diċembru ta’ dik is-sena mill-kunvent ittieħdu f’ ħabs. Minn hawn beda l-martirju ta’ Filippu u l-bosta reliġjużi oħra sakemm ħadu l-martirju tas-salib  ġewwa Nagasaki nhar il-5 ta’ Frar 1597.  Dawn il-martri, magħrufin bħala l-Martri tal-Ġappun ġew ikkanonizzati mill-Papa Piju IX fl-1862. Il-festa ta’ San Filippu ta’ Ġesù u l-martri l-oħra tal-Ġappun tkun iċċelebrata fis-6 ta’ Frar.

San Filippu Howard 

Filippu twieled Londra l-Ingilterra fl-1557 minn familja aristokratika. Hu kien l-uniku wild ta’ Tumas, ir-raba’ Duka ta’ Norfolk. Meta fl-1559 ir-Reġina Eliżabetta I kienet inkurunata bħala sultana tal-Ingilterra u l-Irlanda, il-familja Howard abbandunat il-fidi Kattolika u ħaddnet dik Anglikana. Filippu studja l-liġi u gradwa mill-Università ta’ Cambridge fl-1576. Erba’ snin wara huwa ġie mogħti t-titlu ta’ Konti ta’ Arundel. Meta għalaq 18-il sena irranġawlu ż-żwieġ ma’ Anna Dacre, bint Lord Thomas Decre. Iż-żwieġ ma tantx kien wieħed feliċi u l-mara kienet abbandunata għal xi żmien iżda Filippu reġa’ lura lejn martu wara li sema’ taħdita minn patri Ġiżwita. Martu kienet strumentali għall-konverżjoni ta’ Filippu li seħħet fl-1584. Dak iż-żmien ma kienx faċli li l-Katoliċi jgħixu l-Ingilterra u għalhekk fl-1585 Filippu flimkien ma’ xi membri tal-familja ppruvaw jaħarbu mill-Ingilterra iżda nqabdu. Kien akkużat bi tradiment u tawh is-sentenza tal-mewt. Madanakollu s-sentenza qatt ma ġiet esegwita. Wara marda twila, huwa miet fil-ħabs fid-19 ta’ Ottubru 1595. Indifen fil-kappella tal-ħabs iżda disa’ snin wara martu u ibnu, qalgħu l-permes sbiex il-fdalijiet tiegħu jitpoġġew fil-kappella tal-kastell Arundel. Kien proklamat qaddis flimkien ma’ grupp ieħor ta’ martri mill-Ingliterra u Wales  minn Papa Pawlu VI fl-1970.

San Filippu Smaldone

Filippu twieled ġewwa Napli l-Italja fis-27 ta’ Lulju 1848. Minkejja t-taqlib u l-instabilità politika, kif ukoll l-antiklerikaliżmu li kien jirrenja f’ dawk is-snin ġewwa l-Italja, huwa għażel li jsir qassis. Minn meta kien għadu s-seminarju huwa beda ħidma biex jgħin lill-morda bil-pesta kif ukoll lill-muti u t-torox. Dak iż-żmien ma kienet teżisti l-ebda assistenza soċjali għal nies bħal dawn. Kien infettat hu stess bil-pesta u hu stess kien jgħid li kienet il-Madonna ta’ Pompei li salvatlu ħajtu.  Fl-1871 kien ordnat saċerdot f’ Napli. Hu ħalla belt twelidu u mar ġewwa Lecce fejn fl-1885, bil-għajnuna ta’ xi sorijiet  u ta’ Dun Lorenzo Aspicelia fetaħ dar għat-torox. Din id-dar aktar il quddiem kellha ssir l-ewwel dar tas-Sorijiet Sależjani tal-Qalb ta’ Ġesù, li twaqqfu minn Filippu stess.  Huwa kompla l-ħidma tiegħu ġewwa Lecce fejn ħadem ħafna mal-għomja u mal-orfni. Miet f’ Lecce stess nhar l-4 ta’ Ġunju 1923. Kien beatifikat mill-Papa San Ġwanni Pawlu II u kkanonizzat minn Papa Benedittu XVI fis-sena 2006. Il-festa tiegħu tkun iċċelebrata fl-4 ta’ Ġunju.

Hawn rajna xi wħud minn dawk il-qaddisin li jġibu l-isem tal-patrun tagħna Filippu. Hemm bosta qaddisin u beati li kellhom dan l-isem, iżda hawn tajna ħarsa ħafifa ta’xi  qaddisin tul  l-era kristjana kollha.

Fr Reno Muscat

Dan l-artiklu dher fil-programm tal-Festa San Filep Ħaż-Żebbuġ 2017, maħruġ mill-Banda 12th May