Iġbed il-hand break

Ikollna nammettu li aħna l-bnedmin ta’ dan it-tielet deċenju tat-tielet millenju qisna metaforikament imġienen; dejjem sejrin minn ħaġa għal oħra bla waqfien ta’ xejn, minn attività għal oħra, minn post għal ieħor. Sirna ma għandna ħin għal xejn, id-djarju mimli sa ruħ ommu bl-appuntamenti u l-laqgħat u xogħol ieħor, minn xogħol għal xogħol u ftit ħin għalina bilkemm insibu. Naħseb li l-biċċa l-kbira ta’ dawk li qed jaqraw dan l-artiklu diġà qablu miegħi u qed jgħidu li għandi raġun.

Ġirja u ġlieda

Kultant inħoss li l-ħajja li qed ngħixu llum saret ġirja waħda biex naslu fejn irridu naslu, kemm f’sens fiżiku kif ukoll f’sens ieħor. U fuq kollox biex niġru din il-ġirja jkollna ħafna drabi niġġieldu mal-ħin li aktar minn qabel sar l-għadu tas-soċjetà. Imma jekk ikollna nieqfu ftit minn din il-ġirja u nissospendu ftit il-ġlieda mal-ħin għandna mnejn insibu li t-tort ta’ dan kollu li ninsabu fih hu biss tagħna u ta’ ħadd aktar. Aħna stess bnejna ħajja b’bosta impenji li bilkemm nistgħu nlaħħqu magħhom. U agħar minn hekk wikkejna dan l-istil ta’ ħajja lil uliedna.

Aħsbu ftit dwar kemm huma mgħobbijin it-tfal tal-lum u qabblu ħajjithom ma’ dik tagħna. Tassew li d-dinja tbiddlet għal kollox minn meta konna tfal aħna. Illum it-tfal ma għandhomx il-ftuħ tal-kampanja u l-għelieqi qrib id-djar tagħna bħalma kellna aħna. Illum għandhom it-teknoloġija li toħodhom f’dinja fittizja. Illum uliedna ma jistgħux iduqu dak li doqna aħna għax l-ewwel ħaġa bosta minn dawk l-ispazji li fihom ġrejna u lgħabna aħna llum saru bini u t-tieni għax għabbejniehom bi mpenji li serqulhom il-ħin liberu tagħhom.  Ma rridx noqgħod insemmi kemm attivitajiet jagħmlu t-tfal u li forsi aktar ikunu ta’ sodisfazzjon għall-ġenituri milli għalihom.

Imma ejjew ninsew ftit lit-tfal u nitkellmu dwarna l-kbar. Kemm għad hawn minna li fadlilhom ħin liberu f’ħajjithom? Illum lanqas il-penzjonanti ma għad fadlilhom ħin għax in-nanniet ħadu post il-ġenituri fit-trobbija billi bosta ġenituri jaħdmu u għalhekk iħallu lil uliedhom magħhom. Dan kollu naqqas il-ħin li l-anzjan kien igawdi qabel. Ilkoll kemm aħna dħalna, forsi bla ma ridna, f’din il-ġirja u bdejna l-ġlieda biex nibqgħu niġruha. Forsi mwaħħlu fis-soċjetà tal-lum li jkollna nadattaw ruħna għaliha. Imma ejjew ma ninħbewx wara subgħajna, ejjew nagħnlu mistoqsija u nagħtu tweġiba sinċiera għaliha: min hi s-soċjetà, min jibniha s-soċjetà? Is-soċjetà mingħajri u mingħajrek x’jifdal fiha?

Waqfa

Bil-ġenn kollu ta’ din il-ħajja, ikollna xi drabi nwaqqfi ftit ir-rota u nieħdu pawsa, jew kif semmejt dan l-artiklu niġbdu ftit il-hand break. Il-waqfiet ta’ dari kienu jkunu xi ġurnata Għawdex ma’ xi grupp ta’ ħbieb jew mal-familja. Ilum bit-teknoloġija li għandna lanqas ġurnata bħal din ma għadha tista’ titqies bħala waqfa. Tmur ġurnata Għawdex biex taparsi tieqaf ftit mir-rutina tas-soltu imma bil-mobile fil-but u min irid ikellmek iċempillek daqslikieku xejn. U addio l-ġurnata relax li tkun twebbilt biha. Għandu mnejn li jkollok tirritorna lura d-dar qabel il-ħin għax ikun wasallek xi messaġġ jew kellmek xi ħadd u l-tibda tara li aktar ikun jaqbel tibda l-ħidma li tkun waslitlek bla ħsieb milli tibqa’ tgawdi l-ġurnata. U jekk tibqa’ hemm moħħok ma jkunx kalm. Din x’waqfa hi?

Allura llum ħafna minna biex tassew jieqfu ftit ikollhom iħallu din l-art u jsierfu nqar għal tmiem il-ġimgħa. Tal-anqas bogħod minn Malta anke jekk tirċievi telefonata jew messaġġ li daħallek xi xogħol , ftit li xejn tkun tista’ tagħmel. Hekk biss tkun tista’ tiġbed naqra l-hand break tal-ħajja!

Randan

Billi bħalissa qegħdin fiż-żmien tar-Randan tajjeb li anke b’mod spiritwali nieħdu pawsa, niġbdu waħda l-hand break u nistrieħu ftit mill-ġenn ta’ matul is-sena. L-artikli tiegħi ma jkunux fuq linja ta’ spiritwalità, imma bosta drabi ma tistax tifred il-materjali mill-ispiritwali għaliex il-bniedem huwa annimal spiritwali wkoll u għalhekk bosta drabi l-ispiritwali jingħaqad mal-materjali. Fir-Randan ħafna jippruvaw jagħmlu xi tip ta’ sagrifiċċju. Is-sawm mill-ikel jista’ jkun ta’ ġid fiżiku għall-persuna. Qed taraw kif l-ispiritwali u l-materjali ma jinfirdux? Intant, fir-Randan tajjeb insibu ftit ħin għalina, ftit quality time. Hemm bżonn li niġbdu ftit il-hand break u nirriflettu ftit.

Użajt metafora f’isem dan l-artiklu, qabbilt lilna l-bnedmin ma’ karozzi. Ktibt li għandna niġbdu l-hand break biex nuri li għandna bżonn nieħdu pawsa mill-ħajja mgħaġġla u mimlija ġenn li qed ngħixu fiha. Nemmen li waqfa tista’ sservi ta’ ġid għal kulħadd, nemmen li waqfa tista’ tikkura dak li l-ebda mediċina ma tista’ tikkura. Nippruvaw niġbdu naqra l-hand break tgħid?

Fr Reno Muscat

Dan l-artiklu deher f''In-Nazzjon - 14 ta' Marzu 2020

Beda r-Randan

Ta’ kull sena il-perjodu ta’ qabel il-festi tal-Għid il-Kbir ikun wieħed intensiv ħafna. Mhux qiegħed nirreferi għal-lat reliġjuż ta’ dan iż-żmien tas-sena iżda mil-lat organizzattiv ta’ ħafna ħidmiet u attivitajiet li jsiru fir-Randan ġewwa pajjiżna.

Tħejjijiet

F’pajjiżna llum il-ġurnata fil-Ġimgħa Mqaddsa sirna naraw bosta wirjiet marbutin mal-passjoni ta’ Kristu. Sa nofs seklu ilu dawn kienu rari imma llum sirt issibhom mifruxin ma’ Malta kollha. Bosta minn dawn il-wirjiet ikun fihom xogħol verament ta’ livell għoli. Wieħed iżur xi wirja minn dawn u jitlaq wara ftit minuti iżda l-preparamenti għaliha ikunu ilhom għaddejja bosta xhur. Dawn it-tħejjijiet ikunu jinvolvu bosta persuni u bosta snajja: mastrudaxxi, electricians, ħajjata, ħaddieda u min jaf kemm-il sengħa oħra tidħol bla ma forsi nintebħu meta nżuru dal-wirjiet. Dawn il-wirjiet jiġġeneraw ukoll xi ftit xogħol indirett bħal stampar ta’ posters jew libretti. Ħafna minn dawn il-wirjiet jibdew jiġu mħejjijin f’xi maħżen. Dawn l-imħażen huma tassew imħażen ta’ talenti għax meta wieħed jara l-prodott finali li ħafna drabi jkun frott il-ħidma volontarja, jara mhux xogħol ta’ dilettanti imma ta’ professjonisti fil-passatemp tagħhom. Huwa għalhekk xieraq li nżuru dawn il-wirjiet u ngħinu kif nistgħu.

Ħoss

Tħejjija oħra li tibda f’dawn il-jiem hija l-prattika tad-daqq tal-marċi funebri fil-każini tal-banda. Il-marċi funebri ma jindaqqux daqs kemm jindaqqu l-marċi hekk imsejħin volanti allura żmien ir-Randan huwa ż-żmien li jerġgħu jibdew jiġu pprattikati mill-bandisti. La qed insemmu l-baned ma nistgħux inħallu barra id-diversi kunċerti u programmi ta’ mużika sagra u mużika oħra adattata għal dawn iż-żminijiet li bdew isiru mis-soċjetajiet mużikali dawn l-aħħar ftit għexieren ta’ snin. Ħalli ngħid kollox. L-ewwel għidt li l-marċi funebri ftit li xejn jindaqqu għajr f’dawn il-jiem, biss hawn min jibda jdoqqhom mill-għada tal-Milied. Lil min hu dilettant ma tistax tlumu”

Xogħol

Kont qed nitkellem ma’ wieħed li xogħlu huwa ta’ dulċier. Dan qalli li f’dan iż-żmien jibdew jaħsbu għall-figolli u l-bajd tal-Għid. Kull staġun iġib xi naqra xogħol differenti miegħu. Hawn irrealizzjat li kull pajjiż għandu xi ħelu tipiku tal-Għid imma donnha l-bajda tal-Għid issibha kull fejn ikun iċċelebrat dan il-jum. Fi ċkuniti kienu popolari ħafna l-Karamelli tal-ħarrub iżda llum donnu ħadd ma għadu jfittixhom. Fil-jiem tal-Ġimgħa l-Kbira mbagħad insibu l-qagħaq tal-Appostli iżda dawn ma jistgħux isiru kmieni bħall-figolli għax billi huma ħobż, iridu jkunu friski għax jekk ikunu xotti ma jkun fihom l-ebda gost. Qabel ħallejt lil dan id-dulċier bi tbissima qalli “Father intom tgħidu lin-nies biex isumu fir-Randan, u aħna nibdew naħsbu biex kif jispiċċa jpattu ta’ kemm ikunu ilhom imxennqin!” Osservazzjoni ħelwa għax kos, qabel ir-Randan nieklu ikla prinjolata u kif jispiċċa nduru għall-figolli! Tabilħaqq li bejn il-karnival u l-festa tal-Għid il-Kbir hemm il-jiem tas-sawm u astinenza, imma ma tantx hawn min jogħlob minħabba s-sawm.

Fil-knejjes

Fuq kollox dan iż-żmien huwa żmien liturġiku. Fil-ħajja ċivili u soċjali ma jinbidel xejn imma hija l-ħajja spiritwali li tgħix f’dan ż-żmien li tagħmel differenza minn żminijiet oħra matul is-sena. Għalhekk ma jistax jonqos li fil-knejjes bħalissa jkun hemm bosta preparamenti għaddejjin li forsi ftit huma dawk li jindunaw bihom. Fil-knejjes minn fejn toħroġ il-purċisjoni jibdew it-tħejijjiet għalihom. Ilbies ġdid, manutenzjoni ta’ ieħor qadim, tindif tal-aċċessorji li jintużaw fil-purċissjoni u mitt ħaġa oħra. F’bosta knejjes minn dawn hemm id-drawwa li tinħareġ vara kull ġimgħa. Forsi din hija l-aktar ħaġa li tagħti fil-għajn, biss ibqgħu fuq kliemi li dawn il-ġranet huma mimlijin xogħol għas-sagristan u dawk li jgħinuh. Aktar ma tersaq il-Ġimgħa Mqaddsa, aktar nibdew naraw dak li jkunu wettqu dawn it-talin minn wara l-kwinti. Bosta minn dak li naraw fl-aħħar ikun ilu lest jew imħejji ġimgħat sħaħ. Bir-raġun għaliex fuq kollox dawn il-jiem li qed insemmu huma festi tal-Knisja u għalhekk jixraq li jiġu ċċelebrati bl-akbar solennità.

Nagħtu sehemna

Dawk kollha li jorganizzaw xi wirja, dawk kollha li huma involuti f’xi għaqda tal-mużika kif ukoll ħafna minn dawk li jagħtu sehemhom fl-armar tal-knisja jagħmlu dan bħala delizju. Għalhekk tajjeb li napprezzaw l-isforzi kollha li jsiru minnhom. L-akbar apprezzament li nistgħu nagħtu huwa li nattendu għall-attivitajiet li jkunu organizzati minnhom, Il-wirjiet ikunu miftuħin għal madwar ġimgħa jew aktar, il-programmi mużikali jsiru aktarx f’ Ħadd il-Palm jew f’xi jum matul il-Ġimgħa Mqaddsa u ċ-ċelebrazzjonijniet liturġiċi jilħqu l-qofol tagħhom bejn Ħadd il-Palm u Ħadd il-Għid. Tajjeb li nsibu ħin nattendu għal dawn l-attivitajiet li wara kollox huma maħsubin għall-publiku kollu. Tassew li ma tistax tmur tara kull wirja, ma tistax tmur tisma’ kull kunċert mużikali li jsir imma tajjeb wieħed imur jara u jisma’ dak li jista’.  Dan huwa l-akbar sehem li nistgħu nagħtu aħna bħala pubbliku.

Jonqos ftit biex dak li qed jitħejja joħroġ għad-dawl! Ejjew napprezaw il-ħafna sforsi u sagrifiċċi li bosta dilettanti jagħmlu bħalissa biex joffrulna t-talenti tagħhom fil-jiem tal-Ġimgħa Mqaddsa.

Fr Reno Muscat

Id-29 ta’ Frar

Is-sena li qegħdin fiha hija sena b’jum itwal minn dik li għaddiet jew minn dik li ġejja. Is-sena 2020 hija sena hekk imsejħa bisestili, sena li minflok 365 jum fiha 366. Nemmen li bosta minna jafu għalfejn isseħħ din il-ħaġa kull erba’ snin, imma għal min forsi ma jafx ngħid biss li s-sena, jiġifieri dawra sħiħa tad-dinja max-xemx, tieħu 365 jum u bejn wieħed u ieħor sitt siegħat. Dawk is-sitt sigħat ta’ kull sena jinġabru f’ ġurnata sħiħa kull erba’ snin u tiżdied ġurnata mal-iqsar xahar, sewwasew bħal-lum, id-29 ta’ Frar.

Kif inkunu nafu?

Biex wieħed ikun jaf jekk sena partikolari kinitx, jew hix se tkun bisestili jew le kull ma għandu jagħmel hu li jiddividi s-sena bin-numru erbgħa. Jekk dan jidħol sewwa fin-numru tas-sena allura dik is-sena tkun bisestili. Jekk nieħdu s-sena 2020 u niddividuha b’4 ikollna riżultat ta’ 505 eżatt. Mela din is-sena hija bisestili. Imma hemm eċċezzjoni għal din ir-regola. Kull mitt sena naqbżu sena bisestili. L-ewwel sena ta’ ċentinarju ma tkunx bisestili sakemm l-annu ma jkunx jiddividi ruħu b’400. Meta s-sena tal-bidu taċ-ċentianrju tkun tiddividi ruħha b’400 allura dik is-sena wkoll tkun bisestili. Is-sena 2000, il-bidu ta’ dan iċ-ċentinarju u millenju kienet sena bisestili għaliex 2000 diviżi b’400 jiġu 5 imma  mitt sena qabel, l-1900 minkejja li huwa numru li jista’ jiġi diviż eżatt b’4 u jagħtina riżultat ta’ 475, jekk tiddividih b’400 r-riżultat ma jkunx numru sħiħ imma 4.75. Forsi ftit imħawda l-biċċa imma din hija r-regola ta’ kif tkun taf jekk sena hix ser tkun bisestili jew le.

Kull qaddis jgħin

Ħafna mill-antenati tagħna kienu jassoċjaw bosta jiem tas-sena ma’ xi qaddis jew ieħor. Id-29 ta’ Frar għandu wkoll il-qaddis, anzi qaddisin li jiġu ċċelebrati fih. Ħalli naraw naqra min huma u ngħidu xi ħaġa fuqhom ukoll.

San Ilarju kien is-46 Papa. Huwa twieled ġewwa l-gżira ta’ Sardegna u sar Papa fid-19 ta’ Novembru tas-sena 461. Huwa laqqa’ sinodu ġewwa Ruma u kiteb bosta kitbiet dwar il-primat tal-Isqof ta’ Ruma. Huwa miet nhar id-29 ta’ Frar tas-sena 468. Tajjeb ngħidu li f’dak iż-żmien il-kalendarju li kien jintuża ma kienx dak li jintuża llum, allura l-jum tal-mewt ta’ dan il-Papa rridu ngħidu li taħbat mad-29 ta’ Frar tal-lum. San  Osvaldo ta’ Worcester twieled fl-Ingilterra minn ġenituri Daniżi. Huwa sar saċerdot u laħaq kanonku, daħal f’monasteru fejn daħħal f’bosta monasteri ir-regola ta’ San Benedettu, sakemm intgħażel bħala Arċisqof ta’ York u ta’ Worcester fis-sena 972.  Huwa miet b’fama ta’ qdusija fid-29 ta’ Frar tas-sena 992. Santu Wistin Chapdelaine kien saċerdot Franċiż imwieled fl-1814. Huwa mar fiċ-Ċina bħala missjunarju u hemmhekk ikkonverta bosta Ċiniżi għall-Kristjaneżmu. Kien maqbud u mitfugħ il-ħabs, itterturat u maqtul fid-29 ta’ Frar tas-sena 1856 ġewwa Sy-Lin-Hien. Il-Beata Antonia ta’ Firenze iżżewġet meta kienet għadha żgħira. Kellha tifel imma ma damitx wisq ma romlot. Daħlet mas-sorijiet tal-klawsura u kienet għal aktar minn darba Badessa. Hija mietet fid-29 ta’ Frar tas-sena 1472. Ġisimha għadu intatt u jinstab midfun f’monasteru fl-Aquila.

Forsi jkun hawn min jistaqsi jekk il-festa ta’ dawn il-qaddsin issirx darba kull erba’ snin. Meta s-sena ma tkunx bisestili l-festa tagħhom tkun iċċelebrata jum qabel.

Fl-istorja

F’dan il-jum seħħew ukoll xi ġrajjiet li tniżżlu fl-istorja. Fost oħrajn fl-1940 l-attriċi  Hattie McDaniel rebħet il-premju Oscar. Din kienet l-ewwel attriċi sewda li rebħet dan il-premju għall-parti li ħadmet bħala Mammy fil-film “Gone with the wind”. Dakinhar ukoll il-Fillandja bdiet it-taħdidiet għall-paċi mal-Unjoni Sovjetika.  Fl-1944 il-ġżejjer hekk imsjeħa tal-Ammiraljat, fl-Oċean Paċifiku ġew invaduti mill-Istati Uniti. Fl-1960 bħal dan il-jum kien seħħ terrimot qawwi fil-Marokk li qatel terz tal-popolazzjoni tal-belt ta’ Agadir. Aktar qrib tagħna naraw li fis-sena 2004 ġewwa Ħaiti kienet saret rivoluzjoni li ġegħlet lill-President Jean-Bertrand Aristide iħalli l-pajjiż.

Dawn huma ftit mill-ġrajjiet li seħħew nhar id-29 ta’ Frar. Hemm nies famużi li twieldu f’ dan il-jum, hemm oħrajn li ħallew din id-dinja bħal-lum ukoll. Dawk li twieldu bħal-lum hemm minnhom li jiċċelebraw għeluq sninhom jum qabel u hemm oħrajn li jiċċelebrawh fl-ewwel ta’ Marzu. Hija għażla ta’ dak li jkun jekk jiċċelebrax jum qabel jew jekk jistenniex li jibda Marzu. Fost il-personalitajiet Maltin li twieldu f’dan il-jum insibu lil Carmel Busuttil il-Bużu, l-ex player internazzjonali. Din is-sena dawn se jkunu jistgħu jiċċelebraw għeluq sninhom fil-jum propju.

Jum li jiġi biss darba kull erba’ snin, huwa jum speċjali u interessanti ħafna

Fr Reno Muscat

Dan l-artiklu deher fin-Nazzjon - 29 ta' Frar 2020

Idur mad-Dinja

Spiss fil-kitbiet tiegħi noħodkom f’xi post interessanti, li aktarx inkun żort iżda llum il-ħsieb tiegħi waqa’ fuq post li ħadd minnha ma mar fih. Illum ħlomt bil-qamar!

Nitfa tagħrif

Hemm ħafna x’wieħed jgħid fuq il-qamar imma jien la jiena astronawta u lanqas nifhem fix-xjenza allura se nwassal dak li fittixt dwaru u li kien ta’ interess għalija u nispera li jkun għalikom ukoll. Il-qamar huwa maħsub li ilu jeżisti madwar 4 biljun sena u nofs, jew ftit wara li kienet inħolqot id-dinja. Aktarx li dan ifforma minn blata li tfarrket f’ħabta bejn id-dinja tagħna u pjaneta oħra bl-isem ta’ Theia. Huwa jinsab tliet mija u erbgħa u tmenin elf u erba’ mitt kilometru bogħod mid-dinja tagħna. Biex vettura spazjali tasal fuq il-qamar trid bosta sigħat u jiddependi jekk il-vettura jkolliex nies fiha jew le. Vettura spazjali bin-nies tista’ tasal fuq il-qamar bejn wieħed u ieħor fi tlett ijiem filwaqt li vettura bla bnedmin fuqha tista’ tasal f’inqas minn nofstanhar. Il-qamar tad-dinja tagħna huwa wieħed mill-bosta qmura li nsibu fis-sistema solari imma huwa l-akbar wieħed li jeżisti.

Marbut mal-imħabba

Il-qamar donnu għandu rabta speċjali mal-maħbubin, bħal donnu sinonimu mal-imħabba. Dan għandu mnejn intrabat mal-maħbubin għax dawn aktarx jiltaqgħu meta hu jkun jidher mid-dinja. U ha ngħiduha kif inhi, mixja għad-dawl tal-qamar hija meravilja. Tant hu hekk li anke l-miżżewġin friski jgħidu li fl-ewwel żmien ikun fuq qamar il-għasel. Din ta’ qamar il-għasel ma hijiex xi ħaġa tal-Maltin biss għax l-Ingliżi jsejħulu honeymoon, kelma li daħlet fostna u keċċiet il barra il-kelma Maltija, u t-Taljani wkoll isejħulu luna di miele. L-Ispanjoli jsejħulu Luna de miel u l-Franċiżi Lune de miel. Mela qed naraw li l-qamar huwa marbut mal-imħabba mhux f’pajjiżna biss.

Mal-kant

Il-qamar insibuh ukoll imsemmi f’bosta kanzunetti. L-ewwel ma tiġi f’moħħi hija dik Taljana ta’ Gianni Togni li propju ġġib l-isem “Luna”. Mużika mill-isbaħ hija dik li jisimha “Moonlight seranade” filwaqt li niftakar f’żgħożiti u fid-diska ta’ Mike Oldfield “Moonlight shadow”. Ftakart kemm konna nisfnuha fis-snin tmenin. Niftakar ukoll il-kliem tad-diska “That’s amore” li jgħid li “when the moon hits your eyes like a big big surprise that’s amore”. Inkun qed nonqos jekk hawnehkk ma nsemmix diska Maltija li titratta l-qamar għalkemm ma għandha x’taqsam xejn mal-imħabba jew il-maħbubin. Qed nirreferi għad-diska ċajtiera ta’ Charles Clews bl-isem “Sparaw għall-Qamar”. Kemm kienet popolari fi tfulti dik id-diska. Illum il-kantant tagħha miet u kważi mietet ukoll il-kanzunetta bil-Malti…. sfortunatament.

Fi kliemna

Meta nitkellmu ġieli nużaw il-qamar biex infissru dak li nkunu rridu ngħidu. Ġieli nirreferi għal xi persuna bħala “qamar” għax ma tkunx tista’ toqgħod fuqha. Dan minħabba li l-attitudni ta’ bniedem bħal dan tvarja spiss sewwasew kif ivarja l-qamar, daqqa kwinta u daqqa jidher biċċa biss minnu. Il-qamar ukoll jiġi assoċjat ma’ dawk li jbatu bl-epilessija. Illum ma tantx għadna nisimgħha imma qabel għal dawn in-nies kienet tintuża l-frażi li “jbatu b’tal-qamar”. Imbagħad meta wieħed ikun irid jindika xi forma ta’ tpattija jew ta’ nkwiet li jkun ser jidħol fih insibu l-idjoma;  “il-qamar fil-bir”.  Meta wieħed ikun mifxul ngħidu li qisu “qiegħed fuq il-qamar” u meta wieħed ikun xi ftit stramb ġieli nsejħulu bħala wieħed li waqa’ mill-qamar.

Simboli

Il-qamar insibuh ukoll fl-araldika. Wieħed mill-Granmastri li mexxew pajjiżna kellu l-arma ta’ kunjomu turi ħames nofs qmura. Dan kien Emanuel  Pinto de Fonseca, Portuġiż li mexxa l-Ordni bejn l-1741 sal-1773. Billi dan il-Granmastru kien ta ismu lir-raħal ta’ Ħal Qormi, il-kunsill lokali ta’ din il-lokalità għandha l-arma b’dawn il-ħames nofs qmura wkoll. Dawn l-istess ħames nofs qmura jidhru wkoll fl-arma tal-Università ta’ Malta. Fuq l-arma tal-kunjom Ellul insibu wkoll in-nofs qamar. Aktarx li dan il-kunjom ġej mill-Għarbi Hilal li tfisser nofs qamar. In-nofs qamar jidher ukoll fuq l-arem tal-familji Inglott, Sultana u Laiviera. In-nofs qamar jirrapreżenta wkoll is-simbolu tal-fidi Musulmana sewwasew kif l-istilla ta’ David tirrapreżenta lil-Lhud u s-salib jirrapreżenta lill-Insara.  Insibu bosta bnadar ta’ stati li fihom jidher in-nofs qamar. Fost l-aktar popolari  hemm il-bnadar tal-Alġerija, l-Ażerbajġan, il-Bangladesh, il-Burunei, tal-Libja, tat-Tuneżija, tat-Turkija, tal-Pakistan u ta’ Singapore. Dawn ma humiex l-uniċi bnadar bin-nofs qamar, anzi huma inqas minn nofshom.

Illum dorna dawra mal-qamar. Hemm ħafna aktar xi ngħidu dwaru.

Illejla jekk tħares il fuq lejn is-sema tkun tista’ tgħid li minkejja li huwa daqstant bogħod minna, xorta nħossuh qrib tagħna għax insemmuh spiss fil-ħajja tagħna.

Fr Reno Muscat

Dan l-artiklu deher f'In-Nazzjon - 22 ta' Frar 2020

Il-mastrudaxxa

Waħda mis-snajja l-altar antiki fid-dinja hija dik ta’ mastrudaxxa. L-injam, flimkien mat-tafal u l-ġebel, kien wieħed mill-ewwel materja prima li l-bniedem beda juża. Ma damx wisq ma ntebaħ il-bniedem li z-zkuk tas-siġar minbarra li kienu jservu biex ikollu n-nar u fuqu jsajjar l-ikel tiegħu u jsaħħan l-għerien fejn kien jgħix, setgħu wkoll jinħadmu biex isiru oġġetti li jagħmlulu ħajtu aktar komda. L-injam serva biex il-bniedem ikun jista’ jgħamel l-armi wkoll u għalhekk jiddefendi ruħu mill-attakki ta’ dak li għal għarrieda seta’ jiġi jattakkah. Qabel ma nstab il-ħadid l-injam kien iservi għal kollox.

Is-sengħa

Aħna l-Maltin kull min jaħdem l-injam insejħulu mastrudaxxa. L-Ingliżi jagħmlu differenza bejn mastrudaxxa u mastrudaxxa skont il-podott li jipproduċu. Dak li jagħmel l-aperturi, bibien u twieqi jissejjaħ carpenter filwaqt li dak li jagħmel l-għamara aktarx jissejjah furniture maker jew cabinet maker. F’pajjiżi fejn anke ħafna mill-bini għandu xi parti jew oħra tal-injam allura nsibu lill-joiner. Għalina l-Maltin dawn huma kollha mastrudaxxi.

Imma s-snajja ta’ dawn il-mastrudaxxi kollha huma xi ftit jew wisq differenti minn xulxin. Jingħad li jekk mastrudaxxa jkun jaħdem l-aperturi aktarx ikun kapaċi jagħmel ukoll l-għamara imma mhux bil-kontra. Ovvjament hemm ukoll l-eċċezzjonijiet. Wieħed ma jridx ikun mastrudaxxa biex jifhem dan li qed ngħidu, Il-bibien u t-twieqi għandhom xogħol aktar goff minn tal-għamara, l-għamara għandha xogħol aktar fiċ-ċokon.

Patrun  u mastrudaxxa

Il-qaddis patrun tal-ħaddiema huwa San Ġużepp. Li dan kien mastrudaxxa nafuh mill-Bibbja. Ġesù wkoll kellu s-sengħa ta’ missieru. Elfejn sena ilu min kien ikollu sengħa kien meqjus bħala bniedem li jgħaddiha sewwa, ma kienx xi bniedem għani imma lanqas kien jista’ jissejjaħ fqir. Kuntrarjament għal dak li jaħsbu bosta, il-familja ta’ Ġużeppi u Marija ta’ Nażżaret ma kinitx mill-foqra għax il-missier kellu sengħa u allura kellu wkoll il-ħanut tax-xogħol tiegħu.

Fil-Bibbja nsibu l-mastrudaxxa msemmi fil-ktieb tal-Profeta Isaija. Dan jagħti deskrizzjoni ċara ta’ parti mix-xogħol ta’ dan il-bniedem tas-sengħa:  Il-mastrudaxxa jiġbed il-ħajt, u jħożżu bil-ġibs aħmar; jonqxu bl-iskalpell, u jkejlu bil-kumpass; jagħmel xbieha ta' bniedem, bħal raġel sabiħ biex jgħammar f'dar. Imur jaqta’ l-injam taċ-ċedru, jieħu xi biċċa tal-ballut jew ruvlu, li jikber b'saħħtu fil-foresta, jew iħawwel l-arżnu li x-xita tkabbar. Dan kollu jservi l-bniedem għat-tkebbis tan-nar: biċċa minnu jieħdu għas-sħana, b'oħra jqabbad il-forn ħa jaħmi l-ħobż. [Is:44:14 - 15] Hawnhekk Isaija l-Profeta, li għex madwar tmien seklu qabel Kristu, isemmi l-mastrudaxxa li mhux biss jaħdem l-injam imma li jmur jaqtgħu mis-siġra qabel jaħdmu. Isemmi wkoll sengħa oħra marbuta mal-mastrudaxxa, is-sengħa tal-iskultura. Il-Profeta meta jgħi dli l-mastrudaxxa jagħmel xbieha ta’ bniedem qed jirreferi għal xbieha ta’ xi alla falz li kienu jiħu skulturati fi żmienu.

Dari u llum

La semmejna l-iskultura ma nistgħux ma nsemmux l-għamara li kienet issir fl-imgħoddi. Bosta kmamar tas-sodda, li biex ngħidu d-dritt aktarx kienet tkun l-għamara ewlenija fid-dar, kien ikollha bosta skultura magħha. Illum l-għamara saret lixxa u bla ebda sultura. Il-bniedem tal-lum ma fadallux ħin biex joqgħod inaddaf u jfarfar dawk l-irkejjen kollha li sett għamra bl-iskultra jkollu. Sett għamara lixx minn tal-lum aqbad biċċa ċaruta u farfar u ejja ħa mmorru. Ma tlum lil ħadd, il-ħajja nbidlet bħalma nbidlet l-għamara.  

Inbidel ukoll il-materjal li kien juża l-mastrudaxxa dari. Il-mastizz minkejja li għadu jintuża, naqqas ħafna mill-popolarità tiegħu. Illum fis-suq hawn folji ta’ njam kbar, immanufatturati u lesti. Komdi biex jinħadmu u l-prezz finali tal-prodott ikun ħafna inqas minn dak ta’ xogħol fl-injam mastizz. Jekk il-prezz tal-għamara jkun baxx l-istess nistgħu ngħidu għall-valur ta’ dik il-biċċa għamara.

Tagħna l-Maltin

Ħaġa li dejjem ammirajt hija li l-mastrudaxxa Malti ħoloq xi xogħol li ma jinstabx barra minn pajjżna. Fejn tara l-gallarija tal-injam bħalma tara f’Malta? Din il-gallarija hija unika u Maltija daqsi. Hemm imbagħad xi għamara li wkoll hija tagħna l-Maltin bħalma hija l-gredenza Maltija bis-salib tal-Kavalleiri interzjat fil-fuljetta. U hawn ser immissu ma’ sengħa oħra li bħall-iskultura taħdem qrib tal-mastrudaxxa, din hija s-sengħa tal-interzjar fil-fuljetta. U biex ma nħallux barra biċċa għamara jew aħjar tiżjin fid-dar Maltija insemmu l-arloġġ tal-lira. Fejn issibu arloġġ bħal dak Malti?

Dawn huma ftit biss minn dak li l-mastrudaxxa Malti ħalla bħala patrimonju ta’ pajjiżna fejn tidħol is-sengħa tiegħu.

Illum rajna xi ħaġa żgħira dwar dak il-bniedem tas-sengħa li minn żokk ta’ siġra kapaċi joħroġ opra li mhux biss tkun sabiħa fid-dehra imma wkoll ikollha skop li tagħmlilna ħajitna aktar komda. Ħasra li llum il-mastrudaxxi naqsu ħafna għax l-għamara maħduma mill-makkinarju ħadet post dak li kienu jagħmlu huma!

Fr Reno Muscat

Dan l-artiklu deher f'In-Nazzjon - 15 ta' Frar 2020

San Paolo Fuori le Mura

F’dawn il-jiem fejn pajjiżna jiċċelebra l-festa tal-wasla ta’ San Pawl f’artna, nixtieq naqsam magħkom xi tagħrif dwar waħda mill- Bażiliċi Papali li bħala titular għanda lil San Pawl. Qiegħed nirreferi għal San Paolo Furi le Mura f’Ruma. Hija it-tieni l-akbar Bażilika Papali wara dik ta’ San Pietru fil-Vatikan. Tinsab fuq Via Ostiense, fuq ix-xatt tax-xmara Tevere, madwar żewġ kilometri bogħod mis-swar li l-Imperatur Awreljanu kien bena madwar il-belt ta’ Ruma bejn is-snin 270 u 275 sabiex iħarsu l-belt mill-attakki tal-barbari. Minn hawn ħadet isimha din il-Bażilika, fuori le mura tfisser il barra mis-swar tal-belt.  Hawnhekk tradizzjonalment huwa l-post fejn kien jinstab il-qabar tal-Appostlu San Pawl. Fil-fatt din il-knisja tinstab madwar tliet kilometri bogħod mill-kumpless ta’ knejjes imsejjaħ Tre Fontane, il-post fejn il-qaddis kien sofra l-martirju. Il-qabar tal-Appostlu jinstab sewwasew taħt l-altar  Papali fil-Bażilika. Għal din ir-raġuni, matul is-sekli, hawn dejjem kien post ta’ pellegrinaġġ. Sa mis-seklu VII il-qabar tal-Appostlu kien fdati lill-patrijiet Benedittini tal-Abazija li jmiss mal-Bażilika ta’ San Pawl.  

Knejjes

Qabel ma nbniet l-ewwel knisja f’dan il-post konna nsibu ċimiterju li kien jintuża bejn l-ewwel u t-tielet seklu wara Kristu. Fiċ-ċimiterju kienu jinstabu bosta oqbra u mawsolej. Bħalma ġara fil-każ tal-Appostlu Pietru hekk ġara fuq il-qabar ta’ Pawlu. Hawn ukoll dlonk wara l-martirju sar post ta’ devozzjoni kbira mill-ewwel Insara ta’ Ruma. Fuq il-qabar inbena monument żgħir. Il-post fejn indifen Pawlu kien sar wieħed devozzjonali ħafna u għalhekk L-Imperatur Kostantinu bena knisja fil-post. Din kienet ikkonsagrata fis-sena 324.

Il-Bażilika li kien bena Kostantinu biż-żmien saret ċkejkna wisq biex taqdi l-ħtiġijiet tal-pellegrini li bdew iżuru dan il-post. Għalhekk dik twaqqgħet u fis-sena 390 u minflokha bdiet tinbena oħra. Matul il-lejl tal-15 ta’ Lulju tas-sena 1823 nar kbir ħakem lil din il-Bażilika. Dan in-nar  qered tista’ tgħid din il-knisja għal kollox. Bosta opri nqerdu, imma fortunatament it-tribuna, il-gandlier tal-blandun u l-apside ħelsuha ħafif.

Tinbena mill-ġdid

Fl-1825 il-Papa Ljun XII kiteb l-enċiklika Ad plurimas u fiha ħeġġeġ lill-isqfijiet sabiex jagħmlu ġabra mingħand il-fidili bl-iskop li tinbena mill-ġdid il-Bażilika ta’ San Pawl. L-appell tal-Papa intlaqa’ tajjeb ħafna u bdew jaslu flus kbar mingħand l-Insara tad-dinja kollha. Fost id-dinjitarji li taw sehemhom għall-bini mill-ġdid ta’ din il-knisja insibu r-Re Karlu Feliċ ta’ Sardenja, ir-Re Karlu X ta’ Franza, ir-Re l-ġdid, Franġisku I tar-Renju ta’ Napli u Sqallija kif ukoll il-Kżar Nikola I tar-Russja u Ibraħim Pascia Viċire tal-Eġittu.  Is-sena ta’ wara nbeda ix-xogħol tal-bini mill-ġdid tal-bażilika li baqa’ sejjer sal-1874. Fit-23 ta’ April, 1891 splodiet il-fabbrika tal-polvri Forte Portuense li kienet tinsab fil-qrib. Bl-isplużżjoni tkisser il-ħġieġ ikkulurit u ddisinjat tat-twieqi li kien sar fl-1830. Minflok il-ħġieġ wara tqiegħdu folji rqaq tal-alabastru li kienu ingħataw mir-Re Fuad tal-Eġittu. Fl-1928 tlesta l-kjostru meraviljuż li hemm quddiem il-knisja. Fl-2006 sar xogħol biex il-qabar tal-Appostlu Pawlu  biex dan ikun jista’ jidher minn dawk li jżuru l-Bażilika.

Barra u ġewwa

Hekk kif wieħed jidħol mill-kjostru ffurmat minn 150 kolonna li jinsab quddiem il-Bażilika jara statwa fin-nofs. Bla dubju din hija statwa ta’ San Pawl. Il-Bażilika minn ġewwa fiha ħames navati u għandha forma ta’ salib Latin. In-navati huma mifrudin minn kolonni kbar tal-granit. Fil-faxxa ta’ fuq il-kolonni nsibu l-kwadri tal-papiet kollha maħduma fil-mużajk. Dawn il-kwadri jduru mal-knisja kollhau huma waħda mill-attrazzjonijiet tal-bażilika. Fil-korsija tan-nofs bejn it-twieqi nsibu 36 pittura li tirrapreżenta siltiet mill-ħajja ta’ San Pawl. L-ewwel pittura fuq in-naħa tal-lemin tal-altar papali turi l-miraklu tal-lifgħa li l-Appostlu wettaq f’pajjiżna.  Bejn il-parti fejn joqgħodu n-nies u l-parti fejn hemm l-altar insibu dak li jissejjaħ l-ark ta’ Galla Palcida. Fuq dan l-ark naraw mużajk ta’ Kristu u s-simboli tal-erba’ Evanġelisti filwaqt li taħthom naraw l-24 raġel għaref. Taħt nett naraw xbiehat ta’ San Pietru u San Pawl. Dan il-mużajk sar bejn l-1731 u l-1740. Wara l-ħruq tal-1823 kien irrestawrat. Fuq wara tal-altar naraw l-apside, xogħol fil-mużajk ukoll. Fiha naraw lil Kristu fin-nofs bil-ktieb tal-Evanġelju miftuħ f’idu filwaqt li maġenbu hemm il-qaddisin Pieru u Pawlu u Andrija u Luqa. Taħt jidhru l-appostli kif ukoll żewġ anġli u s-salib.  F’din il-Bażilika hemm midfunin żewġ papiet, il-Papa San Feliċ III u l-Papa Ġwanni XIII.

Hemm ukoll mużew u sala b’bosta kwadri ta’ artisti varji. Hemm ukoll il-monasteru tal-patrijiet Benedittini li ilu mwaqqaf mijiet kbar ta’ snin. Minkejja li din il-bażilika mhix fiċ-ċentru sewwa ta’ Ruma, ta’ min iżurha.

Fr Reno Muscat

Dan l-artiklu deher f'In-Nazzjon - 8 ta' Frar 2020

San Remo

Waħda mill-aktar bliet magħrufin fil-Majjistral tal-Italja hija dik li ġġib l-isem ta’ San Remo. Din tinsab ma’ xatt il-baħar fir-reġjun tal-Ligurja, mhux bogħod wisq mill-fruntiera Franċiża. Żgur li kulħadd sema’ b’din il-belt minħabba l-festival tal-kant li jsir fiha ta’ kull sena. L-ewwel darba li żort din il-belt kont għadni daqsxejn ta’ tifel ta’ seba’ snin. Dak iż-żmien fis-sajf missieri kien joħodna ngħumu x-Xemxija taħt Għajn Rażul. L-ewwel impressjoni li ħadt ta’ din il-belt sabiħa kienet li stħajjiltha x-Xemxija fil-kobor. Meta tkun għadek tfal l-immaġinazzjoni tkun fertili ħafna. Niftakar li qabbilt dawk il-yachts lussusi li kienu sorġuti qrib ix-xatt ta’ San Remo mal-ħafna dgħajjes li kien ikun hemm marbutin qrib il-passaġġ tal-konkos mal-baħar tax-Xemxija. Intant ejjew nerġgħu lura lejn San Remo!

Isem

Mill-ewwel nintebħu li isem din il-belt hu marbut ma’ xi qaddis. Hawn min isostni li dan l-isem huwa tgħawwiġa ta’ Sant Iermu, il-qaddis Dumnikan patrun tal-baħħara. Mhux ħaġa kbira għaliex din il-belt hija belt tmiss mal-baħar u fiha wkoll għexu baħħara. Oħrajn jaħsbu li l-isem ġej mill-qaddis Eramu jew Romolu. Dan huwa qaddis li kien isqof ta’ Ġenova. Mhux magħruf sewwa ż-żmien li fih għex dan l-isqof, iżda jingħad li minn Ġenova kellu jaħrab u sab kenn fil-post fejn illum jissejjaħ San Remo iżda dak iż-żmien kien iġib l-isem ta’ Villa Matutiae jew Villa Matutiana. Huwa miet hemmhekk u hemmhekk indifen ukoll. Bid-djalet tal-Ligurja dan il-post beda jissejjaħ San Roemu li maż-żmien sar San Remo. L-isem San Roemu jidher fuq bosta mapep antiki u baqa’ anke jintuża fi żmien Mussolini. Id-Duce, kif kien jissejjaħ Benito Mussulini, kien dejjem jipprova jerġa’ jqajjem is-sens ta’ nazzjonaliżmu u patrijottiżmu fit-Taljani. Kien għalhekk li isem dan il-post kien jinkiteb sewwasew kif kien jinkiteb fil-Medju Evu u xi snin wara. Hu x’inhu żgur li isem dan il-post huwa isem ta’ qaddis li ftit li xejn nafu dwaru.

Turiżmu

San Remo huwa wieħed mill-aktar postijiet imfittxija mit-turisti. Ix-xatt sabiħ u twil tal-post isaħħar lil kull min iżuru. Biss dan ma jifssirx li San Remo baħar biss joffri. Din il-belt hija wkoll magħrufa għall-produzzjoni taż-żejt taż-żebbuġa. Minbarra dan, San Remo huwa wkoll magħruf għall-fjuri u fil-fatt ġieli jissejjaħ La città dei fiori. Dan wieħed jarah hekk kif jirfes il-belt għax kull roqgħa ħamrija tinżera’ kollha fjuri. Ir-residenti tal-post ukoll jgħinu għax bosta minnhom isebbħu t-twieqi ta’ djarhom bi qsari ta’ kull tip.

Dan huwa ftit minn dak li jiġbed it-turist lejn din il-belt. Il-klima wkoll tgħin u l-postijiet tad-divertiment li toffri l-belt huma numerużi ħafna.

Festival

Bla dubju ta’ xejn din il-belt hija magħrufa l-aktar għall-festival ta’ mużika li jsir fiha ta’ kull sena. Wara t-tieni gwerra dinjija, wara d-disfatta kbira li kellha l-Italja, kien jeħtieġ li jibda jsir xi ħaġa biex kemm isem il-belt kif ukoll il-qagħda ekonomika jerġgħu jieħdu l-ħajja. Kien fis-sajf tas-sena 1950 meta sid wieħed mill-casinos ta’ San Remo kien qed jitkellem mad-direttur tal-orkestra tar-Rai. Dawn qabblu li għandu jibda jsir festival ta’ kanzunetti li qabel ma kienu qatt instemgħu. Uffiċċjalment dan il-festival jismu Festival della Canzone Italiana iżda kulħadd isejjaħlu Festival ta’ San Remo jew iqsar minn hekk San Remo. L-ewwel edizzjoni ta’ dan il-festival sar fi tmien Jannar tal-1951.  Kien sar ġewwa l-casino ta’ San Remo u kien ixxandar fuq stazzjon tar-radju. Kien suċċess mill-ewwel u ta’ kull sena baqa’ jsir. Din is-sena qed issir is-sebgħin edizzjoni tiegħu. Illum dan il-festival sar appuntament ta’ kull sena mhux biss mat-Taljani imma ma’ dawk kollha li għandhom għal qalbhom il-mużika Taljana. Dan sar il-benniena ta’ bosta kantanti Taljani li ddebuttaw fil-kant f’dan il-festival.

Teatru Ariston

Il-festival illum ma għadux isir fil-casino fejn sar l-ewwel darba imma ġewwa t-teatru Ariston, l-aktar teatru magħruf fil-belt. Dan it-teatru huwa sala taċ-ċinema. Beda jinbdena fl-1953 u tlesta fl-1963. Jesa’ elf u disa’ mitt ruħ. Mill-1977 il-festival tal-mużika Taljana beda jsir f’dan it-teatru. F’dan it-teatru wkoll issir iċ-ċerimonja tal-premju tar-reġija televiżiva, speċi ta’ Oscars fil-qasam televiżiv. Bosta attivitajiet oħrajn isiru fih matul is-sena għaliex huwa teatru prestiġġjuż u dak li jitla’ fuq il-palk tiegħu jista’ jgħid li se jikseb fama mhux biss fl-Italja imma possibbilment lil hinn mill-peninżula.

Belt mal-baħar, belt ta’ turisti, belt ta’ fjuri, belt ta’ mużika u festivals. Dan kollu u aktar jagħmel lill-belt ta’ San Remo dak li hi, belt imfittxija minn bosta eluf.

Fr Reno Muscat

Dan l-artiklu deher f'In-Nazzjon - 1 ta' Frar 2020

Nagħniegħ

Fost il-ħxejjex aromatiċi li nsibu f’bosta djar tagħna hemm il-pjanta tan-nagħniegħ. Ir-riħa qawwija ta’ din ix-xitla tagħti palat tajjeb l-aktar f’ikliet fuq bażi ta’ ħut, għalkemm in-nagħniegħ ma jintużax biss mal-ħut imma hemm vatrjetà kbira ta’ riċetti li fihom tidħol il-werqa ta’ din il-ħaxixa b’togħma distinta.

Il-pjanta tan-nagħniegħ insibuha tikber nistgħu ngħidu mal-erbat irjieħ tad-dinja għaliex hija pjanta li ma tridx wisq kura, tippreferi ħamrija umduża iżda kapaċi tirreżisti ambjenti aktar xotti. Insibu madwar għoxrin kwalità differenti ta’ nagħniegħ, kollha b’dik it-togħma qawwija tagħhom. Forsi għalhekk din il-ħaxixa tikber fid-dinja kollha għaliex bil-bosta speċi li nsibu tagħha, bosta ambjenti huma tajbin għalihom.

Wieħed mill-iżvantaġġi ta’ din il-pjanta hija li ma ddumx wisq ma tinfirex u tikber bil-konsegwenza li timla’ l-post fejn tkun u għandha t-tendenza li toħnoq pjanti oħrajn. Għalhekk tajjeb wieħed iżommha f’qatgħa għaliha waħdeha jew jekk tkun se titkabbar f’ammonti żgħar, tinżam f’qasrija.

Ħaxixa prezzjuża

Fl-Evanġelju skont San Luqa u f’dak skont San Mattew insibu riferiment għal din il-pjanta. Kristu kien qed joħodha mal-Fariżej li skont Hu, kienu jħallsu d-dieċmi fuq il-ħxejjex li jixtru, fosthom in-nagħniegħ u mbagħad ma jagħtux każ il-liġi ta’ Alla (Mattew Kapitlu 23 vers 23 u Luqa Kapitlu 11 vers 42). Ejjew inħallu barra il-moral ta’ dan il-fatt u niffukaw dwar id-dieċmi li li jissemmew.

Id-dieċmi kienet taxxa imposta fuq il-bdiewa u fuq dawk li jrabbu l-bhejjem. Kienet parti minn kull għaxra jew biex nifthemu aħjar għaxra fil-mija mill-profit. Ladarba n-nagħniegħ jissemma li kienet titħallas it-taxxa fuqu bilfors li kien hemm kummerċ tajjeb tiegħu. Tajjeb insemmu l-ħxejjex l-oħra li jissemmew miegħu f’dawn l-Evanġelji li semmejt biex b’hekk nieħdu stampa aktar ċara ta’ xi ħxejjex kienu jintużaw fil-Lvant madwar elfejn sena ilu. F’Mattew insibu l-busbież u l-kemmun filwaqt li f’Luqa niltaqgħu mal-fejġel iżda dan iżid il-kliem “u fuq kull xorta ta' ħxejjex”. Mela naslu għall-konklużjoni li dawn il-ħxejjex kienu jintużaw ħafna mil-Lhud.

Iżda mhux biss il-Lhud kienu u għadhom jużaw in-nagħniegħ. Madwar id-dinja nsibu bosta popli li jużaw il-weraq ta’ din il-pjanta fil-platti tagħhom.

Il-mojito u l-aš-šhāy

Mojito

Il-werqa tan-nagħniegħ insibuh ukoll f’xi xarbiet. Popolari ħafna l-aktar fl-Amerika ta’ Isfel huwa dak imsejjaħ Mojito. Jekk ser issaqsi għalih f’xi ħanut tax-xorb kun af sewwa kif għandek tipproninzja l-isem għax għandu nmejn tal-bar ma jifhmekx. L-isem billi huwa Kuban jinqara “Moħito”, għax fl-Ispanjol il-J tinstema’ bħala Ħ. Il-mojito fih rum abjad, zokkor, meraq tal-limunċell, ilma tal-gass u titpoġġa fit-tazza fergħa ċkejkna tan-nagħniegħ. Xarba tabilħaqq tajba u rinfreskanti. Jingħad li din ix-xarba oriġinat bħala mediċina, biss illum hija xarba popolari ħafna fil-barijiet.

It-te tan-nagħniegħ jew kif isejħulu fl-Afrika ta’ fuq; aš-šhāy huwa popolari ħafna kemm mal-poplu Afrikan kif ukoll ma’ dawk li jżuru xi pajjiż Afrikan li jmiss mal-Mediterran. It-te jissajjar b’mod normali u fl-aħħar ftit waqtiet jintefa l-weraq tan-nagħniegħ mieħgu. Dan huwa wieħed mis-sigrieti li jagħmel it-te tan-nagħniegħ speċjali. Jekk in-nagħniegħ jintefa mill-bidu dan jagħti togħma mhux daqstant pjaċevoli. Hekk kif ikun lest it-te, jitferra miż-żennuna tal-kitla mill-għoli u dak li jkun  qed iferra iressaq iż-żenuna bil-mod lejn it-tazza. Insomma hemm sengħa anke kif isir dan it-te u kif jitferra’.

Darba kont qed nisma’ taħdita ta’ wieħed saċerdot Malti. Kien is-sajf u ssuġġerixxa li nibdew nixorbu l-ilma li jkun fih in-nagħniegħ miegħu. Kien qal li għandna nimlew flixkun ilma, nitfgħu fih xi friegħi tan-nagħniegħ u nħalluh fil-fridge. Meta jonqos l-ilma kemm inżiduh. Din hija xarba faċli u tassew rinfreskanti u fuq kollox bla kaloriji.

Mediċina u aktar

Għidna li l-mojito kien jintuża bħala mediċina, u tajjeb ngħidu wkoll li n-nagħniegħ għadu jintuża sal-lum b’għadd ta’ mediċini jew minħabba l-proprjetajiet li fih jew inkella għat-togħma tiegħu. Madanakollu hemm min jew ma jħobbx it-togħma tiegħu jew inkella jekk jieħu minnu jikkawżalu l-problemi bħal dijarea jew uġigħ ta’ ras fost oħrajn.

Il-pjanta tan-nagħniegħ kienet meqjusa mill-Griegi antik bħala l-pjanta tal-ospitalità u għalhekk kienu jħallu qasrija fid-daħla ta’ darhom biex jagħtu merħba lil min iżurhom. Minbarra dan, il-pjanta kienet tħalli riħa friska fid-dar. Illum ukoll għad hawn min iħalli pjanta minn dawn biex ikollu riħa tfuħ fid-dar tiegħu.

In-nagħniegħ huwa wkoll tajjeb biex ikeċċi ċerti nsetti minn darna. Ir-riħa qawwija tiegħu tagħti fastidu lil xi nsetti. Jgħidu li din il-pjanta tkeċċi liż-żnażan u lin-nemel kif ukoll tbiegħed il-wirdien minn djarna. Ta’ min jipprova.

Tajjeb ikollok nagħniegħa d-dar, ara kemm użu fiha din il-pjanta!

Fr Reno Muscat

Dan l-artiklu deher f'In-Nazzjon - 25 ta' Jannar 2020

Il-qaddis u l-qażquż

Bosta qaddisin għandhom assoċjat magħhom xi simbolu u fost is-simboli ġieli nsibu xi annimal. Hekk pereżempju ma’ San Ġorġ u Santa Margerita hemm marbut l-annimal mitoloġiu tad-dragun, ma’ San Ġiljan kif ukoll ma’ San Ewstakju naraw ċerv filwaqt li ma’ San Duminku kif ukoll ma’ Santu Rokku dejjem naraw daqxejn ta’ kelb ħdejhom. Lil San Franġisk ta’ Assisi ġieli narawh b’lupu ħdejh filwaqt li lil San Martin de Porres ġieli narawlu ħdejh xi qattus kif ukoll anke xi ġurdien. Imbagħad hemm dak il-qaddis li fejnu naraw qażquż żgħir. Dan huwa Sant Anton Abbati jew kif insibuh aħna l-Maltin, Sant Anton tal-ħanżira.

Anton u Antnin

Ħaġa żgħira biex min ma jkunx midħla tal-istejjer tal-qaddisin jitfixkel żewġ qaddisin billi jisimhom kważi l-istess. Qed ngħid għal Sant Anton Abbati u Sant Antnin ta’ Padova. Anzi bil-Malti huma żewġ ismijiet differenti għax fl-Italja t-tnejn li huma jissejħu Antonio.  San Anton twieled fl-Eġittu u għex lejn in-nofs tas-seklu IV filwaqt li Antnin twieled f’Lisbona imma għex ħafna minn ħajtu fl-Italja u jinsab midfun f’Padova, il belt li rabat ma’ ismu. 

Il-qaddis li jġib miegħu l-ħanżira huwa l-Abbati. Abbati mhux dak it-tifel li jgħin lis-saċerdot waqt il-quddiesa imma huwa dak li jmexxi monasteru jew abatija, għalhekk abbati.  Monasteru huwa l-post fejn jgħixu numru ta’ rħieb. X’inhuma dawn l-irħieb? Huma speċi ta’ patrijiet tal-klawsura– eremiti jew le, li matul is-snin sawru l-fenomenu tal-monakiżmu.

Monakiżmu

Il-monakiżmu kien fenomenu f’bosta reliġjonijiet. Hemm dejjem il-problema tal-oriġini tal monakiżmu. Kemm tassew twieled għal raġunijiet spiritwali? Huwa tassew espressjoni tal-Kristjaneżmu? Le, għax l-irħieb insibuhom ukoll fil-Ġudaiżmu, fil-Buddiżmu u f’reliġjonijiet Eġizzjani. Nafu li l-Lhud kellhom komunitajiet ta’ rħieb, jissejħu Esseni, bħal dik ta’ Qumran. Hemm dawk li jgħidu li l-monakiżmu Kristjan  huwa imitazzjoni ta’ monakiżmu ieħor aktar antik. Imma fil-monakiżmu Kristjan hemm il-motiv, l-imitazzjoni ta’ Kristu, ħaġa li ma tinstabx f’monakiżmu ieħor u hija propju dil-ħaġa li tagħmel il-monakiżmu Kristjan uniku.

Wara l-persekuzzjoni ta’ Dijoklezzjanu li bdiet fis-sena 303, kien l-Imperatur Kostantinu li ta l-libertà tal-kult Nisrani fis-sena 313. L-Imperatur Toedoro għażel il-fidi ta’ Kristu bħala r-reliġjon uffiċjali tal-Imperu Ruman. Kien f’dan l-ambjent li twieled il-monakiżmu Kristjan bħala l-istmerrija jew il-ħarba mid-dinja u l-mixja fuq il-passi ta’ Ġesù. Aħna nafu xi ħaġa dwar il-patrijiet tad-deżert grazzi għall-kitba ta’ Atanasju li kiteb il-ħajja ta’ Sant Anton Abbati. Minn din il-kitba nsibu li Anton kien mar għand raħeb ieħor fid-deżert, għalhekk nikkonkludu li huwa ma kienx l-ewwel raħeb. Xorta waħda, il-kitba ta’ Atansaju hija fondamentali għall-monakiżmu Kristjan. Nafu li fil-bidu r-raħeb kien ifittex li jgħix waħdu fid-deżert, eremita, imma xi dixxipli kienu jmorru jingħaqdu miegħu u b’hekk kienet tinbena speċi ta’ belt, kienet titwieled komunità. Nafu wkoll li l-ewwel monakiżmu Kristjan beda fl-Eġittu, il-pajjiż ta’ Anton.

L-akbar persunaġġ fejn jidħlu l-irħieb fl-ewropa huwa San Benedettu ta’ Norċja. Dwar dan il-bniedem ftit li xejn nafu u hemm min jgħid li mhux vera kien jeżisti. Il-Papa Gregorju l-Kbir fil-ktieb tiegħu ‘Libro dei Dialoghi’, li kien jiġbor il-ħajjiet ta’ qaddisin Taljani, kiteb il-ħajja ta’ San Benedettu. Il-ħajja ta’ dan il-qaddis kif miktuba minn dal-Papa tixbaħ ħafna l-ħajja ta’ San Anton Abbati miktuba minn Atanasju.

U l-ħanżira fejn tidħol?

Sa issa semejna lill-qaddis u ma semmejna xejn dwar il-ħanżira li tant hija marbuta ma’ dan il-qaddis.

Jingħad li l-irħieb minbarra l-ħajja ta’ talb u ħidma fl-għelieqi u l-ikkuppjar tal-kotba bl-idejn u tant xogħol ieħor, kienu jipproduċu wkoll xi mediċini. Bosta nies li kienu jomordi kienu jfittxu l-għajnuna ta’ dawn it-talin biex jiġu kkurati. Il-grupp ta’ rħieb immexxi minn Anton l-Abbati jingħad li kien imfittex minn nies li kienu jsofru minn xi mard fil-ġilda. Dawn kienu jagħmlu xorta ta’ ingwent magħmul mix-xaħam tal-majjal imħallat ma’ bosta ħxejjex u ħwawar oħra biex jitfejjaq dan il-mard. Kienet din il-ħaġa li waħħlet lill-ħanżira mhux biss ma’ djul Sant Anton iżda anke ma’ ismu għaliex mhux aħna l-Maltin biss insejħulu hekk, it-Taljani jisbuh bħala Sant Antonio del porcello.

Tberik tal-annimali

Mal-festa ta’ dan il-qaddis, li taħbat fis-17 ta’ Jannar, hemm ukoll marbuta d-drawwa li jitbierku l-annimali. Illum sirna nsibu bosta annimali domestiċi li qabel lanqas biss konna noħolmu li nżommuhom id-dar. Pereżempju l-fenek kien jidħol id-dar biex jispiċċa moqli jew stuffat. Illum le.

Malta ssir il-festa ta’ dan il-qaddis fir-Rabat u Għawdex fix-Xagħra fejn hemm kappella ddedikata lilu. Fil-Mosta, fejn issirlu festa wkoll u fil-palazz tal-Buskett insibu kappelli ddedikati lil San Anton tal-ħanżira filwaqt li dik tal-Għammieri, limiti tar-Rabat hija ddedikata lill-Kunċizzjoni u San Anton Abbati.

Fr Reno Muscat

Dan l-artiklu deher f'In-Nazzjon - 18 ta' Jannar 2020

Krakovja

Waħda mill-ibliet l-aktar popolari mat-turist Malti saret il-belt Pollakka ta’ Krakovja. Minkejja li din mhix il-belt kapitali ta’ dan il-pajjiż, fiha bosta attrazzjonijiet li tħajjar lil dak li jkun iżurha. Hija belt mimlija ħajja u attività. Fiha l-belt il-qadima, imdawra bi ġnien dawra mejt u ’l barra minn dan il-ġnien tkompli din il-belt meraviljuża.

Farka storja

Krakovja hija waħda mill-akbar bliet li nsibu fil-Polonja. Fiha jgħixu aktar minn seba’mija u ħamsin elf ruħ, Bħal kull belt antika, din tinsab mibnija maġenb xmara għaliex l-ilma minn dejjem kien element li mingħajru ma tistax twaqqaf belt. Ix-xmara li tgħaddi minn Krakovja jisimha Vistula. Din ix-xmara hija twila aktar minn elf kilometru u tgħaddi minn bosta bliet Pollakki oħrajn bħal Varsavja, il-kapitali tal-pajjiż, Gdansk u tispiċċa fil-Baħar Baltiku.

Hemm leġġenda li tgħid li fil-post kien jgħix dragun. Kienu bosta dawk il-kavallieri li ppruvaw jeqirduh imma kollu ta’ xejn għax spiċċaw jittieklu huma minn dal-kiefer dragun. Imma Krakus ħadem mod ieħor. Dan il-kavallier minflok mar jiġġieled mad-dragun beda jitimgħu ħrief avvalenati sakemm id-dragun miet. Fuq l-għar fejn kien jgħix id-dragun dan Krakus bena l-kastell tiegħu u waqqaf il-belt ta’ Krakovja. Xi għadam tad-dragun iddendlu fid-daħla tal-katidral tal-post li nsibu fil-limiti tal-kastell Wavel mibni minn Krakus. Illum nafu li dan l-għadam, li għadu mdendel fil-post, aktarx huwa jew ta’ xi balena jew ta’ mammoth, annimal estint antenat tal-iljunfant.

L-istorja ta’ Krakovja hija waħda twila u mqallba. Ma nistgħux ma nsemmux parti mill-aktar kerha tal-istorja ta’ din il-belt. Bħal ħafna bliet oħra li matul it-tieni gwerra dinjija kienu taħt il-ħakma tan-Nażisti, fiha saru bosta atti tal-biża’ kontra ċ-ċittadini l-aktar dawk ta’ nisel Lhudi.

Il-fabbrika ta’ Oskar Shindler

Naħseb ħafna rawh il-film Shindler’s List. Dan jirrakkonta l-istorja ta’ industrijalist Ġermaniż li kellu fabbrika fi Krakovja. Hu kien iħaddem bosta Lhud u bis-saħħa ta’ hekk ħelishom minn mewt ċerta. Illum il-bini ta’ din il-fabbrika inbidel f’mużew li juri minn xiex għadda l-poplu ta’ Krakovja matul is-snin tal-aħħar gwerra dinjija.

Fil qrib ta’ dan il-mużew kien jinsab il-getto tal-Lhud u għalhekk ma jistax jonqos li hemm bosta tifkiriet ta’ dawn il-paġni suwed tal-istorja tal-bniedem. Fadal biċċa żgħira mill-ħajt li kien idawwar il-getto biex jissegrega lil-Lhud mill-kumplament tad-dinja.

Interessanti hija l-pjazza li kienet tagħmel parti mill-getto. Illum f’ din il-pjazza nsibu għadd ta’ siġġijiet kbar tal-bronż, kollha vojta. Dan huwa monument għal dawk l-eluf ta’ Lhud li minn din il-pajzza tgħabbew biex imorru fil-kampijiet ta’ konċentrament. Hawnhekk huwa post prominenti fl-istorja tax-Shoah, il-ġenoċidju ta’ sitt miljun Lhudi pjanat minn Adolf Hitler.

Qaddis ta’ żmienna

F’din il-belt serva bħala arċisqof San Ġwanni Pawlu II. Minkejja li huwa ma kienx minn Karakovja, ta’ żagħżugħ għadda ħafna żmien f’din il-belt. Kienet is-sena 1978 meta l-Unesco iddikkjarat lill-Belt ta’ Krakovja bħala sit ta’ wirt storiku dinji. Fis-16 ta’ Ottubru ta’ dik is-sena Karol Wojtyła intgħażel bħala l-mexxej tal-Knisja Kattolika, papa mhux Taljan wara 455 sena.

Dan il-Papa twieled u għex bosta snin f’Wadowice, raħal mhux wisq bogħod minn Krakovja. Hemm illum ukoll sar post ta’ turiżmu reliġjuż grazzi għal dan il-bniedem li nistgħu insejħulu kien sar il-Kappillan tad-dinja. Bosta jmorru jżuru Wadowice u jsibu li quddiem il-knisja parrokkjali ta’ dan ir-raħal hemm pjazza li fl-art tagħha hemm l-ismijiet tal-artijiet li żar il-Papa Ġwanni Pawlu II. Isem pajjiżna huwa mniżżel ukoll, għax wara kollox żar Malta akar minn darba.

Santa Marija

Fil-pjazza ewlenija ta’ Krakovja nsibu knisja kbira u sabiħa ddedikata lil Santa Marija. Fuq l-artal maġġur tal-knisja nsibu opra mill-isbaħ. It-titular huwa trittiku sulturat, xogħol ta’ bejn is-snin 1477 u 1489. Fin-nofs naraw lil Marija mtellgħa s-sema filwaqt li fil-ġnub naraw sitt panewijiet skulturati b’siltiet mill-ħajja tal-Madonna.  Minn fuq wieħed mill-kampnari ta’ din il-bażilika tindaqq fanfarra bit-tromba kull siegħa. Il-fanfarra tieqaf sobtu u ma tintemmx. Dan isir biex jitfakkar l-għassies li kien fuq dan il-kampnar fl-1241. Meta t-Tatari resqu lejn Krakovja biex jattakkawha, dan l-għassies qabad it-tromba u beda jdoqqha biex jagħti sinjal tal-periklu li kien fil-qrib iżda vleġġa sparata mit-Tatari nifditlu għonqu u qatlitu waqt li kien qed idoqq. Din il-fanfarra, jew aħjar il-biċċa li tindaqq minnha, tindaqq kuljum, kull siegħa kuljum u dik ta’ nofsinhar tixxandar fuq ir-radju mal-Polonja kollha.

Dan huwa ftit, anzi ftit ħafna minn dak li wieħed jista’ jgawdi meta jżur Krakovja. Żgur li żjara hemmhekk tibqa’ f’moħħ dak li jkun!

Fr Reno Muscat

Dan l-artiklu deher f'In-Nazzjon - 11 ta' Jannar 2020

Għamluni kanonku!

Nhar it-8 ta’ Diċembru li għadda, fil-knisja ta’ San Ġorġ ta’ Ħal Qormi, li ġiet imwaqqfa bħala kolleġġjata nhar it-30 ta’ Ġunju tas-sena l-oħra, twaqqaf l-ewwel kapitlu fiha. Fost l-għaxar kanonċi ġodda kien hemm jiena wkoll.

Minkejja li ma tlabtx jien biex insir kanonku, ikolli nistqarr li fraħt mhux ftit b’dan l-unur li l-parroċċa tiegħi tatni. Bosta Qriema kienu jistaqsuni jekk kontx ser inkun mal-ewwel grupp ta’ kanonċi u jiena dejjem weġibt li ma kontx naf, sakemm kelli d-digriet tal-Kurja Arċiveskovili f’idejja. Ma nħobbx ngħodd il-flieles qabel ma jfaqqsu!

Kanonku…. Xi jkun?

Ħafna Maltin żgur li xi darba jew oħra semgħu bil-kelma kanonku, imma minn meta sirt kanonku, indunajt li ftit huma dawk li jafu sewwasew xi jkun kanonku.

Nibda biex ngħid li kanonku huwa dak is-saċerdot li jagħmel parti minn grupp ta’ saċerdoti li jiffurmaw kapitlu. L-għan tal-kapitlu hu li jitlob flimkien u li jsebbaħ il-funzjonijiet liturġuċi li jsiru f’dik il-knisja li allura tissejjaħ kolleġġjata. Dan id-dover huwa wkoll tal-kanonċi tal-katidrali li jissejħu monsinjuri.

Fost il-kanonċi jeżistu dawk hekk imsejħa effettivi kif ukoll dawk li jissejħu onorarji. Effettivi huma dawk il-kanonċi li jkollhom dmirijiet u obbligi speċifiċi fil-kolleġġjata, onorarji ma jkollhomx obbligi imma jkollhom biss l-unur li jiffurmaw parti minn dak il-kapitlu. Issa billi jiena saċerdot reliġjuż, jew fi kliem ieħor, jiena patri Dumnikan, diġà nagħmel parti mill-kapitlu tal-kunvent li fih qiegħed assenjat, fil-każ tiegħi dak tal-Madonna ta’ Fatima tal-Pietà, għalhekk ma nistax inkun effettiv f’żewġ kapitli. F’dan il-każ jiena kanonku onorarju tal-kolleġġjata ta’ Ħal Qormi.

Jagħmel sens li tkun kanonku?

Xi wħud jistaqsu kemm illum il-ġurnata dawn it-titli għadhom jagħmlu sens. Illum, meta l-maġġoranza tal-poplu Malti minkejja li jistqarr li huwa Kattoliku ma jersaqx lejn il-knisja? Ikolli nistqarr li fl-opinjoni tiegħi il-maġġoranza tal-Maltin għadhom japprezzaw dawn it-titli l-aktar fi rħula u bliet bi tradizzjonijiet antiki. Hu għalhekk li l-kapitlu għandu jistudja sewwa kif jista’ jiġbed aktar Insara lejn il-bankijiet tal-knisja. Dan huwa wieħed mid-dmirijiet tal-kapitlu u fl-opinjoni tiegħi hawn bosta dawk li qegħdin jippruvaw jagħmlu dan.

Bħalma diġà għidt, jiena ġejt maħtur kanonku onorarju u allura ma għandix wisq setgħa fil-kapitlu. Allura jkun hawn min jistaqsi għalfejn ġejt magħżul. Il-kolleġġjata li llum nagħmel parti mill-kapitlu tagħha, anke jekk biss bħala unur hija dik il-knisja parrokkjali li fit-territorju tagħha rajt id-dawl. Jien ma twelidx l-isptar imma xħin xbajt ħabbatt il-bieb u ħriġt bla ma tajt ċans ta’ xejn. Fil-fonti ta’ din il-knisja għammduni, sirt nifforma parti mill-Knisja Universali propju hemm ġew. Fiha rċivejt l-ewwel sagramenti, l-ewwel tqarbina, l-ewwel qrara, fiha għamilt il-Griżma tal-Isqof. F’din il-knisja għaddejt ħafna ħin noffri s-servizzi tiegħi bħala helper u quddiem it-tabernaklu tagħha tlabt għal bosta sigħat biex il-Mulej jurini t-triq li jridni nieħu. Fiha wkoll professajt fil-ħajja reliġjuża, hemm wiegħedt lil Alla li nibqa’ tiegħu sal-mewt. Fiha ċċelebrajt l-ewwel quddiesa solenni tiegħi. F’din il-knisja saru l-funerali tan-nanniet u l-bużnanniet tiegħi. Hawnhekk iċċelebrajt il-funeral ta’ ommi. Din il-knisja hija parti minn ħajti, parti mill-istorja tiegħi u l-istorja ta’ familti. Forsi għalhekk ħafna Qriema stennew li jien inkun kanonku tal-kolleġġjata Ġorġjana. Kieku sirt kanonku onorarju ta’ xi kolleġġjata oħra, fejn ma għandi l-ebda rabta, la jien jew tal-anqas il-ġenituri tiegħi, kienet tkun ħaġa teatrali, azzjoni fażulla, ħaġa kosmetika, hekk biex ngħid “Jien kanonku!”, imma r-realtà tiegħi hija konkretament marbuta ma’ din il-kolleġġjata. B’dan il-ħsieb biss ġewwa moħħi llum ngħid li għamluni kanonku tal-kolleġġjata li hija parti minni u minn ħajti. B’din il-prospettiva biss jagħmel sens li nkun kanonku.

Allura se tħallina?

Minn ċerti mistoqsijiet li għamluli xi ħbieb indunajt kemm hawn nuqqas ta’ tagħrif dwar dan il-qasam, u għalhekk ktibt dan l-artiklu llum. Xi ħbieb minn Tal-Pietà staqsewni jekk issa li sirt kanonku kontx sejjer nitlaq mill-parroċċa tagħhom. Ovvajment weġibthom li le. Mill-banda l-oħra xi Qormin staqsewni jekk hux ser nibda nagħti servizz fil-parroċċa b’mod regolari u t-tweġiba kienet l-istess bħalma tajt lill-Pjetaniżi. Li tkun kanonku onorarju huwa unur mogħtli li xi saċerdot li aktarx ikun minn dik il-parroċċa jew ikollu xi rabta diretta u speċjali magħha. Bla dubju, dan l-unur ma jibdel xejn minni, l-ogħla don irċivejtu fl-ordinazzjoni saċerdotali tiegħi. L-investitura bħala kanonku hija pass fil-mixja saċerdotli, huwa unur li ġie mogħti lili imma ma jissuperax is-sagrament tal-Ordni Sagri.

F’dawn il-ftit ġimgħat indunajt kemm f’Malta għad hawn interess fejn jidħol tagħrif dwar dawn l-affarijiet. Naħseb li llum iċċarajt xi ftit mid-diffikultajiet li hawn fejn tidħol il-Knisja.

Fr Reno Muscat

Dan l-artiklu deher fIn-Nazzjon - 4 ta' Jannar 2020