Emerġenza traffiku

Madwar għaxar snin ilu kont nikteb fuq dan gurnal mill-belt ta' Napli fejn kont ngħix dak iz-zmien. Spiss kont insemmi dak li kont nara jew li kont inħabbat wiċċi miegħu, bħal ġlied bejn gruppi rivali tal-camorra, nies jew personaġġ li nkun iltqajt magħhom kif ukoll dwar dawk li kienu jissejħu emerġenzi tal-iskart. Illum li qiegħed ngħix Malta nħoss li għandna problema kbira li nistgħu nipparagunawha ma' emerġenza. Mhux emerġenza fejn jidħol l-iskart jew fejn għandha x' taqsam il-kriminalità imma emerġenza fit-treġġija u l-mixi tat-traffiku fit-toroq ta' pajjiżna. Dan l-aħħar din il-problema tant kibret li saret emerġenza.

Xi tfisser emerġenza?

Fl-isptarijiet ġenerali tagħna nsibu taqsima msejħa “emerġenza”. Din tilqa' fiha lil dawk li jinqalalhom xi ħaġa għallarrieda u ma jkunux jistgħu jistennew. Emerġenza hija l-kaz fejn ma tkunx tista' tistenna. F' emerġenza ma jinżammx il-kju, meta tinqala' emerġenza tal-aħħar jistgħu jiġu l-ewwel u ħadd ma jgħid xejn anzi min ikun l-ewwel jagħmel il-wisa' biex min l-aktar ikollu ħtieġa jinqeda kemm jista' jkun malajr. Din hija t-tifsira ta' “emerġenza”.

Paniku fit-toroq Maltin

Mal-ftuħ mill-ġdid tal-iskejjel, dejjem jiżdied it-traffiku b' mod konsiderevoli fit-toroq tagħna. Din is-sena fl-ewwel ġimgħa tas-sena skolastika kellna wkoll xi ftit tal-maltemp. Meta tgħaqqad kollox ma' kollox ikollna dak li kellna f' Malta ftit tal-jiem ilu, staġnar ta' traffiku, kjuwijiet twal magħmulin minn eluf ta' karozzi, nies jaslu sigħat tard fil-postijiet tax-xogħol tagħhom, sewwieqa rrabbjati, ħela ta' ħin, ħela ta' petrol, telf ta' flus, ġlied bejn is-sewwieqa, insomma jkollna paniku totali. 

Kieku din il-problema sseħħ biss meta tagħmel ix-xita ma tkunx gravi daqs kemm hi, imma dawn ix-xeni ta' traffiku enormi sirna narawhom kull filgħodu. U ara ma jiġix xi ħadd jerġa’ jgħid li din hija biss perċessjoni! Fil-każ ngħidlu jqum kmieni u joħroġ il-karozza għal xit-tmienja ta’ filgħodu. Jekk xi ħadd jerġa’ jlissen dal-kliem ikun qed jaħrab ir-realtà. Il-fatt li din il-ħaġa konna diġa ndunajna biha xi xhur ilu u issa li reġgħu bdew l-iskejjel erġajna koppi, ifisser li matul dawn ix-xhur ma sar xejn konkret biex tinstab soluzzjoni.

Rajt b'għajnejja

Qiegħed nikteb għaliex rajt b' għajnejja eluf ta' karozzi mwaħħlin fit-traffiku. Rajt serbut twil ta' karozzi li kien jibda minn taħt il-pont tal-Marsa u jibqa' sejjer sar-roundabout ta' Ħal Muxi f' Ħaż Żebbuġ. Kilometri sħaħ ta' karozzi jistennew li jimxu ftit metri. Ħaż Żebbuġ, Ħal Qormi u l-Marsa kju wieħed ma jaqta' xejn.

Għalhekk issa t-traffiku ma għadux problema imma sar emerġenza. Ma nistgħux nibqgħu nitfgħu t-trab taħt it-tapit. Ma nistgħux nibqgħu nħallu mil-lum għal għada. Ma nistgħux nibqgħu reqdin.

Jekk jirrezenja l-ministru

Xi wħud isostnu li l-ministru tat-trasport għandu jirreżenja minħabba din il-qagħada antipatika li għandna f’ Malta. Min ikun ilu xi siegħa mwaħħal fit-traffiku, naħseb li ma tantx ikun jxtieqlu wisq ħwejjeġ sbieħ lill-ministru. Ejjew inħallu l-politika partiġġjana 'l barra mill-argument tagħna. Jekk jirreżenja l-ministru taħsbu li se jsir miraklu u jibda' jkollna toroq ħielsa mit-traffiku? Il-problema ma tissolviex bir-riżenja imma billi naċċettaw li għandna emerġenza. Hemm bżonn inwarrbu dak li hemm fuq quddiem tal-lista u nittrattaw bis-serjetà kollha t-trasport. Mela s-soluzzjoni mhix ir-riżenja imma li jinqabad il-barri minn qrunu, jekk ikun hemm bżonn anke mill-Prim Ministru. Din il-kwistjoni għandha tkun fuq quddiem fl-aġenda tal-gvern. Hija emerġenza u għalhekk għandha taqbes lil dak li ilu jistenna imma li huwa sekondarju ħdejn dan il-fatt ta’ traffiku eseġerat.

Sussidju

Is-sussidju li l-gvern qed jagħti lill-kumpanija tat-transport pubbliku huwa aktar minn tliet darbiet dak li kienet tieħu l-kumpanija preċedenti. Tletin miljun ewro fis-sena mhix xi somma li biha tista' tmexxi l-pajjiż, imma lanqas hi karità. Wasal il-waqt li ssir evalwazzjoni tas-servizz provdut, ta' kemm il-poplu Malti qed jieħu minn dawk il-miljuni li qed jinħargu mit-taxxi tiegħu. Isir studju għalfejn il-Malti qed juża l-karozza tiegħu minflok dik tal-linja. Dan għandu jsir bla telf ta żmien. Din emerġenza oħra.

Għada agħar mil-lum

Ladarba hemm dawn l-eluf kbar ta' karozzi fit-toroq, wieħed jista' jissuspetta li l-poplu mhux moqdi sew mis-servizz tal-karozzi tal-linja. Din mhux ħaġa tal-lum imma ilna ngergru dwarha mit-3 ta' Lulju, 2011. Jidher li mill-ħażin sejrin għall-agħar. 

Kemm-il darba ktibt li personalment nara l-metrò bħala soluzzjoni għal pajjiżna. Mhux xi progett zgħir, imma jekk jibqa' ma jinbediex żgur li se nibqgħu kif aħna, anzi sejra tiżdied il-problema. Iridu jsiru mini taħt l-art, jinbnew stazzjonijiet u jrid isir bosta u bosta xogħol. Imma vjagg ta' elf mil jibda bl-ewwel pass. Jekk l-ewwel pass ma jsirx wisq u wisq inqas isir l-aħħar wieħed. L-Ingliżi jgħidu li Ruma ma nbnietx f' ġurnata. U la qed insemmu Ruma, tajjeb ngħidu li l-ewwel metrò ta' Ruma jingħad li ħadet tletin sena minn mindu bdew jaħdmu fuqha sakemm infetħet l-ewwel linja.

U aħna se nibqgħu nistennew il-bajtra taqa' f' ħalqna? Se nibqgħu fil-kju bla ma nittrattaw bis-serjetà din l-emerġenza?

Fr Reno Muscat

Artiklu li deher f' In-Nazzjon, 17 ta' Ottubru 2015

Stat - Knisja / Knisja – Stat

Is-snin sittin tas-seklu li għadda kienu snin ta’ bidla kbira, kemm fix-xena lokali u aktar u aktar f’ dik internazzjonali. F’ pajjiżna ħafna drabi l-bidliet iseħħu minħabba xi taqlib lil hinn minn xtutna. Dak li jseħħ barra pajjiżna ikebbes xrara f’ parti mill-Maltin u dawn jibdew jirsistu biex f’ pajjiżna sseħħ din il-bidla wkoll.

L-akbar bidla li seħħet fi gżiritna f’ dawk is-snin kienet il-kisba tal-indipendenza mir-Renju Unit. Anke f’ dan il-każ kien hemm xrara li tkebbset f’ qalb xi Maltin biex pajjiżna jkun nazzjon sovran. Ir-Renju Unit kien ilu mis-snin ta’ wara l-gwerra jċedi artijiet u pajjiżi li kienu ilhom kolonji tiegħu għal bosta sekli. F’Malta, xejn inqas minn pajiżi oħra, nibtet ix-xewqa li ssir din il-bidla fondamentali.

Knisja Kattolika

Waħda mill-istituzzjonijiet l-aktar b’ saħħithom u l-aktar influwenti f’ pajjiżna hija bla dubju ta’ xejn il-Knisja Kattolika. Fis-snin sittin l-influwenza tal-Knisja kienet bil-wisq akbar minn dik li għandha llum u dan mhux f’ Malta biss imma fid-dinja kollha. Madanakollu dawk is-snin kienu wkoll snin ta’ bidla għall-Knisja. Kienu snin li fihom sar il-Konċilju Vatikan II li biddel tista’ tgħid b’ mod radikali il-wiċċ tal-Knisja. Saret aktar knisja kariżmatika u l-lajċi bdew ikunu iċ-ċentru tal-attenzjoni. Spiċċa ż-żmien ta’ papiet b’ poteri mondani u l-Knisja bdiet ikollha papiet tassew qaddejja tal-qaddejja ta’ Alla - Servus Servorum Dei.

Ejjew inħallu barra l-kwistjoni politiko-reliġjuża li kien hawn f’ pajjiżna dwk is-snin, u ngħidu li l-Knisja f’ Malta wkoll ftit ftit bdiet tiltlef is-supremazija li kienet tgawdi għal sekli sħaħ. Issa kien wasal il-waqt li tagħmel pass il quddiem u tabbanduna ċerti ideat u tgħaddi għat-tiġdid propost mill-konċilju. Sa dawk is-snin l-identità Maltija kienet magħġuna mal-Knisja Kattolika. Lanqas kont timmaġina Malti jew Maltija li ma jkunx Nisrani. Bil-mod il mod għaddejna minn din ir-realtà u llum insibu Maltin li jappartenu għal xi fidi li ma hijiex dik Kattolika.

Stat lajk

Minkejja li l-Kostituzzjoni Maltija tgħid ċar u tond li Ir-reliġjon ta’ Malta hija r-Reliġjon Kattolika Apostolika Rumana (2: I) u li l-awtoritajiet tal-Knisja Kattolika Apostolika Rumana għandhom id-dmir u l-jedd li jgħallmu liema prinċipji huma tajbin u liema huma ħżiena (2: II), l-Istat Malti ma huwiex stat kjerikali imma wieħed lajk. Il-kelma lajk f’ sens politiku u soċjali turi l-awtonomija ta’ persuna jew grupp ta’ persuni minn xi ideoloġija morali, politika jew reliġjuża. Il-kostituzzjoni tagħna tgħid ukoll li Il-persuni kollha f’Malta għandu jkollhom libertà sħiħa ta’ kuxjenza u jgawdu l-eżerċizzju liberu tal-mod rispettiv tagħhom ta’ qima reliġjuża. (40: I). Hawnhekk qegħdin naraw li l-Istat Malti minkejja li jgħaraf il-fidi Kattolika bħala dik uffiċċjali tal-pajjiż, xorta hemm lok għal min ma jappartjenix għall-Knisja. Dan huwa dritt fundamentali f’ nazzjon demokratiku. Fil-medjuevu u wara, kien ikun il-monarka li jagħżel liema fidi jipprattika il-poplu tiegħu. Ir-revoluzzjoni Franċiża biddlet din il-prattika wkoll u bdiet isseħħ is-separazzjoni tal-knisja mill-istat u tal-istat mill-Knisja

.

Politika ta’ kulħadd

Il-gvern fi kwalunkwe pajjiż irid ikun gvern li jaqdi il-ħtiġijiet taċ-ċittadini kollha. Pajjiżna mhux eċċezzjoni. Ir-realtajiet ta’ pajjiżna llum huma differenti għal kollox minn dawk tas-snin sittin. Illum il-politiku jrid joffri opportunitajiet lil dawk li ma humiex mal-maġġoranza. Pajjiżna ma nistgħux ngħidu li l-minoranzi huma minsijin, anzi f’ dawn l-aħħar snin saru passi kbar u personalment naħseb li ġrejna u mhux imxejna ’l quddiem. Forsi kultant ġrejna qabel ma tgħallimna nimxu sew.

Knisja li titkellem

F’ ċerti każi il-progress tal-pajjiż ikun imur kontra l-morali li tgħallem il-Knisja Kattolika. Ma nistennewx li l-Knisja tkun favur id-divorzju jew favur l-unjoni ċivili, dawn imorru kontra t-tagħlim tagħha u għalhekk titkellem. Bosta nies jippretendu li l-Knisja tibqa’ muta quddiem liġijiet li jmorru kontra t-tagħlim tagħha imma l-Knisja hija obbligata titkellem, il-missjoni tal-Knisja hija li twissi u tgħallem. Imma billi twissi u tgħallem ma jfissirx li ser iżomm milli jgħaddu xi liġijiet. Għalhekk huwa żbaljat meta jkun hawn minn jippretendi li l-Knisja tibqa’ b’ fommha sieket quddiem proposti li jmorru kontra t-tagħlim tagħha. Hija twissi għax dak xogħolha, imbagħad agħmel int! Illum hemm separazzjoni bejn il-Knisja u l-Istat, imma ma jfissirx li ħadd ma jista’ jikritika jew iwissi lill-parti l-oħra.

Knisja u Stat jimxu fuq żewġ binarji ħafna drabi simili għax jaqdu l-istess nies, imma billi huma simili ma jfissirx li huma identiċi. Il-knisja toffri servizzi li llum anke l-istat joffrihom u dawn is-servizzi jirċievuhom l-istess faxxa ta’ nies ħafna drabi, biss hemm min ma jidħolx fix-xibka u għalhekk mhux sew li jibqa’ barra. Għal dawk li għal xi raġuni jew oħra ma jappartjenux għall-Knisja, għalihom hemm l-istat li hu obbligat li jaqdihom ukoll.

Fr Reno Muscat

Artiklu li deher f' In-Nazzjon, 10 ta' Ottubru 2015

Modifikazzjoni ġenetika

Meta ngħidu l-kelma “modifika” dlonk nassoċjawha ma’ xi bidla. Timmodifika dar u tagħmilha aktar komda, timmodifika xi lbies, bħal ittella’ il-keffa ta’ qalziet: modifika tfisser tibdel il-mod jew il-forma ta’ oġġett biex tagħmlu aktar adatt għall-ħtieġa tiegħek. Il-kelma “ġenetika”ma aħniex daqstant familjari magħha, imma lanqas hija għal kollox ġdida għalina. L-ewwel ktieb tal-Bibbja jismu l-Ġenesi, hemm xebħ bejn dawn iż-żewġ kelmiet għax ġejjin minn kelma waħda Griega li tfisser l-oriġini, il-bidu ta’ xi ħaġa. Il-ġenetika hija wkoll sinonimu mal-kelma xjentifika gene li wkoll ġejja minn kelma Ġriega li tfisser razza jew ġenerazzjoni. Mela meta nsemmu l-ġenetika nkunu qegħdin nirreferi għall-oriġini ta’ xi razza. Meta nagħqdu ż-żewġ kelmiet flimkien inkunu qegħdin ngħidu li fl-oriġini ta’ xi ħaġa tbiddel xi proċess sabiex l-oġġett finali jkun aktar utli jew komdu għalina.

Genetically modified food

Illum għandna bosta ikel li ġie mmodifikat ġenetikament, bħalma huma tipi ta’ ross, patata, tadam, piżelli jew qamħirrun. Ikel bħal dan huwa reżistenti għal tipi ta’ mard li normalment jolqot il-prodott. Barra minn dan il-vantaġġ hemm ukoll il-vantaġġ li  dawn il-prodotti jkollhom ammont ikbar ta’ nutrimenti kif ukoll jikbru fi żmien iqsar mill-prodotti normali. 

Xi annimali tal-ikel, bħal tiġieġ, ukoll jistgħu jkunu suġġetti għal modifikazzjoni ġenetika. Saru esperimenti fejn tfaqqsu tiġieġ b’ erba’ saqajn jew tiġieġ bla rix. Kollox marbut mal-modifika tal-bidu. Biss mhux kull ma jleqq hu deheb, prodotti bħal dawn jistgħu jkunu ta’ ħsara għas-saħħa tal-bniedem u għalhekk hemm regoli li jvarjaw minn pajjiż għal ieħor dwar ikel genetikament modifikat. L-Unjoni Ewropeja hija l-aktar entità iebsa fejn jidħol dan it-tip ta’ ikel u kull prodott huwa eżaminat għalih waħdu u approvat mill-European Food Safety Authority.

Ix-xjenza ma tafx tieqaf

Ix-xjenza tibqa’ għaddejja bil-progress u l-iskoperti tagħha, iżda kultant tinsa li hemm etika f’ kollox. Dixxiplina mingħajr morali, bla etika, tispiċċa tikkontradixxi lilha nnifisha. Sfortunatament kull ma jmur qegħdin dejjem nisimgħu b’ dawn il-kontradizzjonijiet. Kien għalhekk li twieledt il-bioetika, biex iżżomm il-morali fil-qasam tax-xjenza medika u fejn tidħol il-ħajja umana. Il-kontradizzjoni tinstab meta x-xjenza toħloq mezzi biex minflok ittawwal il-ħajja umana, toffri l-qerda tagħha. Dan huwa argument li jekk wieħed jibda jitrattah mhux il-versi ta’ din il-paġna jimla iżda l-paġni kollha ta’ dan il-ġurnal, mela aħjar ma nibdewx!

Qegħdin nisimgħu li sa ftit deċenjin oħra jkollna t-trabi modifikati ġenetikament. Immaġina li inti trid tixtri karozza. X’ tagħmel? Tmur għand l-aġent u tara x’ tixtieq int u tara x’ għandu x’ joffri l-aġent. Tiftaħ il-katalgu u tibda tara jekk il-karozza tridhiex bl-aircondition, tridx electric windows, central lock, roti wiesgħin, airbags, power steering u l-extras kollha. Tara l-but tiegħek kemm jiflaħ u tordna dak li trid. Skont ma tordna tieħu. L-ulied jistgħu jibdew ikunu “ordnati” hekk ukoll, tmur għand it-tabib u tara l-katalgu, tara xagħaru tridux iswed, qastni jew isfar, għajnejh hux ċari jew skuri, hux twil jew qasir, hux oħxon jew irqieq, u fuq kollox hux intelliġenti jew le. Ladarba l-għażla tkun f’ idejna ovvjament sejrin nagħżlu l-aħjar u b’ hekk ikollna ġenerazzjoni ta’ nies sbieħ, twal u mislutin, fiżikament b’ saħħithom, u xagħarhom la jibjad u lanqas jaqa’. Ovvajment din il-ġenerazzjoni tkun kollha intelliġenti, anzi intelliġentissima għax la ser nimmodifikaw il-bidu tal-ħolqien ta’ uliedna naraw li nagħtuhom l-aħjar li nsibu fis-suq. Daqslikieku ser nixtri karozza, ladarba se nixtri, nixtri b’ full extras.

Problemi moħbija

Mhux ħaġa ħażina li jkollok ġenerazzjoni ta’ nies intelliġenti, imma dan il-fatt fakkarni fi proverbu li darba kont smajt min fomm bidwi xiħ. Dan il-bidwi kien qalli “Jekk jien amir u int amir, min se jsuqhom il-ħmir?” Jekk kulħadd ikun kapaċi jagħmel il-pastizzi, min fejn ser nixtru l-ħobż?

It-tfittxija ta’ razza pura ma hijiex xi ħaġa tal-lum. Fis-snin tletin tas-seklu li għadda inbdiet it-teorija tar-razzez. L-Arjani kienu meqjusin bħala r-razza pura u Hitler ħadem kemm felaħ biex jipprova jrawwem ġenerazzjoni ta’ puri, ta’ nies twal għajnejhom sbieħ, b’ saħħithom, ta’ karanġġjon ċar – insomma f’ kelma waħda pupi. Imma x’ ġara? Il-kotba tal-istorja jwieġbu din il-mistoqsija. Il-kotba tal-istorja ma jigdbux, ma jistgħux jigdbu minkejja li hawn min jipprova jinnega dak li seħħ.

Jien m’ inix profeta, imma inxomm problemi kbar jekk lil uliedna nibdew nordnawhom minn fuq il-katalgu. L-ulied huma rigal, jekk nibda nixtrihom kif irrid jien ma jibqgħux rigal imma jsiru oġġett. Uliedi jsiru daqs il-karozza li għandi fil-garage, daqx il-makna tal-ħasil li għandi fil-kamra tal-bejt, daqs kwalunkwe oġġett ieħor li nkun xtrajt mill-katalgu. U jekk uliedu jkunu oġġett, inkun nista’ nibdilhom bħal meta nibdel il-karozza jew il-makna tal-ħasil? Din hija l-mistoqsija, din hija l-problema moħbija.

Fr Reno Muscat

Artiklu li deher f' In-Nazzjon, 2 ta' Ottubru 2015

Knisja mal-poplu

Kemm hija qrib in-nies il-Knisja Kattolika.

Matul din is-sena pajjiżna qiegħed jiċċelebra żewġ anniversarji li għalkemm huma differenti għal kollox minn xulxin, hemm rabta remota bejniethom. Qiegħed nirreferi għall-450 anniversarju mill-assedju l-kbir u l-50 sena mill-ftuħ tad-Dar tal-Providenza. Ir-rabta ta’ bejn dawn iż-żewġ avvenimenti hija fil-fatt li fihom it-tnejn hemm involviment dirett ta’ saċerdoti.

Martri u eroj

L-għolja Xiberras, sakemm inbniet il-Belt Valletta u twaqqfet l-ewwel parroċċa fiha fl-1571, kienet tagħmel parti mill-parroċċa ta’ Ħal Qormi. Fi żmien l-assedju l-kbir tal-1565, il-kappillan tal-Qriema kien Dun Gioanello Cilia. Dan ħass li kien fid-dmir li jmur ġewwa l-forti Sant Iermu, mhux biex jagħmel bħall-qaddis patrun tal-parroċċa tiegħu, San Ġorġ, u jissielet kontra l-għadu, imma biex jassisti lis-suldati li kienu fil-forti li kienet tagħmel parti mill-konfini tar-raħal tiegħu.

Il-Maltin u l-Kavallieri li kien hemm fil-forti li tħares id-daħla tal- port prinċipali ta’ gżiritna, issieltu bil-kbir biex jiddefendu lil Malta mill-g

ħadu, imma fit 23 ta’ Ġunju Sant Iermu waqa’ f’ idejn it-Torok. Dawk li kienu fil-forti, fosthom Dun Gioannello, qatgħulhom rashom u ġew marbutin ma’ twavel tal-in jam u ntefgħu l-baħar. Bla ras mhux faċli jintgħaraf dak li jkun, l-aktar 450 sena ilu meta ma kellhomx il-mezzi  xjentifiċi li għandna llum. Ir-raħal tal-furnara kellu jistenna sal-1569 biex jinħatarlu kappillan ġdid għax ħadd ma seta’ jiddikkjara li Dun Ġwann Cilia kien tassew mejjet. Hemm min jgħid li l-ġisem bla ħajja tiegħu għarfuh minn difett fiżiku li kellu.  Li nafu żgur hu li dan is-saċerdot miet martri waqt il-qadi tal-ħidma saċerdotali tiegħu. Miet ukoll ta’ eroj għax minkejja li ra l-għadu javvanza, xorta baqa’ jassisti spiritwalment lil dawk li kienu fil-forti.

Dar mhux bħall-oħrajn

Dun Mikiel Azzopardi kellu 55 sena meta biddel bini tas-servizzi Ingliżi f’ dar għal persuni b’ diżabilità. Kien ilu 31 sena jqaddes meta ġabar numru ta’ persuni li qabel kienu jiġu mwarrbin u moħbijin. Kien fl-1965 meta Dun Mikiel fetaħ id-Dar tal-Providenza. Sa dak iż-żmien persuna b’ diżabilità kienet tiqies bħala piż u l-mentalità miskina ta’ xi wħud kienet tiddieħaq u tgħaddi lil dawn it-talin biż-żmien. Monsinjur Azzopardi mhux talli ma ddieħaqx bihom, anzi tahom ħajja dinjituża. Għall-grazza ta’ Alla l-mentalità tagħna l-Maltin inbidel tul dawn l-aħħar ħamsin sena u llum nagħmlu minn kollox biex dawn il-persuni jgħixu ħajja kemm jista’ jkun indipendenti. Sirna nirrikonoxxu li dawn it-talin għandhom ħafna x’ jistgħu jagħtu lis-soċjetà u billi jista’ jkun li hemm xi differenzi minna, xorta ma għandhomx ikunu fil-marġini tas-soċjetà. Ħamsin sena ilu l-mentalità kienet differenti.

Matul is-snin id-dar tkabbret u kompliet titgħammar skont il-ħtiġijiet tar-residenti. Monsinjur Azzopardi miet fit-13 ta’ Mejju, 1987, sewwasew erbat ijiem wara l-elezzjoni ġenerali ta’ Malta. Waqt l-omelija tal-funeral tiegħu, l-Arċisqof Ġużeppi Mercieca kien serraħ ras Dun Mikiel li l-opra li kien beda’ hu b’ risq ‘l-anġli tiegħu’, kif kien isejjaħ lir-residenti tad-Dar tal-Providenza, kienet sejra tibqa’ wieqfa u miexja ’l quddiem. Fil-fatt hekk ġara u llum qegħdin  niċċelebraw il-ħamsin anniversarju mill-bidu ta’ din id-dar.

Knisja mal-poplu

Dawn huma biss żewġ każi fejn il-Knisja tkun fuq quddiem biex tgħin lill-poplu, biex tkun mal-poplu, biex tkun għall-poplu. Minkejja kollox, minkejja dak li ġieli nisimgħu,  il-Knisja minn dejjem kienet għall-avangwardja, dejjem kienet tal-ewwel biex tgħin lin-nies l-aktar fil-bżonn. Min beda l-ewwel skejjel? Min fetaħ l-ewwel orfanatrofji? Min telaq minn pajjiżu biex imur jgħin popli oħrajn? Min fetaħ l-ewwel dajr għan-nies bla saqaf fuq rashom? Min ta l-ewwel kenn lin-nisa msawta? Min dejjem assita lil dak li jkun fil-bżonn minkejja l-perikli tal-gwerer jew tal-mard?

Dun Ġwann jew Gioannello Cilia seta’ baqa’ f’ daru ġewwa Ħal Qormi, bogħod mill-periklu, paxxut, imma ħass x’ jgħidlu li postu kien mas-suldati f’ Sant Iermu. U mar hemm, mar jassisti lill-parti mill-merħla fdata f’ idejh, mar u sab il-mewt. Kien jaf li seta’ jsibha l-mewt, imma dan il-ħsieb ma beżżgħux, ma qatalux qalbu.

Monsinjur Mikiel Azzopardi seta’ baqa’ assistent ekkleżjastiku tal-Azzjoni Kattolika, imma ried li l-ħolma li kellu issir realtà. Ħolma li għadna narawha magħna sal-lum. Ħolma li biddlet il-mentalità ta’ pajjiż. Ħolma qaddisa.

Dan kollu huwa l-frott ta’ Knisja li tkun qrib il-poplu, li tkun tħoss il-polz tal-poplu u għalhekk tkun tista’ tagħmel l-ewwel pass. Ġieli nisimgħu kritika li l-Knisja tintilef fir-rikkezzi, fit-titli; bażiliċi, arċiprieti, monsinjuri u kanonċi. Il-kritiċi jkollhom raġun kieku l-Knisja tieqaf hemm, imma l-anniversarji li qegħdin niċċelebraw din is-sena jixhdu dan kollu. Il-Knisja hija entità tan-nies, tinsab man-nies, tinsab qalb in-nies u mhux illum biss, imma min dejjem hekk kienet. Taħsbux li qed ngħid dan għax jiena saċerdot (la jiena arċipriet, la kononku u lanqas monsinjur, biex ħadd ma jaħseb li qed niddefendi t-titli li għandi), le xejn minn dan. L-istorja hija l-aqwa xhud ta’ dan li qed ngħid.

Fr Reno Muscat

Dan l-artiklu deher f' In-Nazzjon -26 ta' Settembru 2015

Ikona

Meta nisimgħu l-kelma ‘Ikona’ l-ewwel li tiġi f’moħħna hija dik il-pittura sagra li tirrappreżenta lil Kristu, lill-Madonna jew xi qaddis ieħor, aktarx naħsbu fil-Knisja Biżantina jew Ortodossa, xbieha mpittra fuq l-injam fuq sfont indurat bid-deheb. Ma nkunux qegħdin niżbaljaw meta naħsbu hekk għax fil-fatt il-kelma stess ġejja mill-Grieg  εἰκών  (ekon) li tfisser xbieha.

Biss illum din il-kelma għandha aktar minn sens wieħed, Min hu midħla tal-komputers jaf li l-kelma ‘Icon’ fl-informatika ma tfissirx xbieha sagra imma stampa ċkejkna li meta tagħfas fuqha tiġi esegwita ordni li tkun trid li ssir. (Min mhux midħla tal-komputers niddubita kemm fehem imma ma nafx kif nibda nfehmek aħjar sieħbi.. ħu naqra paċenzja bija!)

Ikona Mużikali 

Ikona tista’ tingħad ukoll għal xi post partikolari – dak li bl-Ingliż jissejjaħ landmark. It-torri Eiffel huwa ikona ta’ Pariġi bħalma l-Kolosew huwa ikona ta’ Ruma, jew il-Big Ben huwa ikona ta’ Londra u l-Opera House hija l-ikona ta’ Sidney. Malli tara stampa tagħhom dlonk ifakkruk fil-pajjiż bla ma jkun hemm ħtieġa ta’ kitba oħra jew spjegazzjoni.

Ikona tista’ tkun ukoll persuna. Elvis Presley u l-grupp The Beatles kienu żewġ ikoni mużikali tas-snin sittin bħalma fl-istess żmien Martin Luther King kien ikona politika. Dawn huma kollha ikoni minkejja li ma humiex xbiehat sagri.

Semjoloġija

Din il-kelma ġejja mill-kelma Franċiża sémiologie li tfisser l-istudju tas-sinjali. Bosta ħaddiema fil-qasam tar-reklamar jistudjaw din id-dixxiplina għax hija importanti ħafna biex xogħolhom ikun suċċess u jħalli l-frott mixtieq. Meta reklam tal-fwieħa jrid jagħtik l-impressjoni li dak il-prodott jintuża mill-isbaħ nisa Pariġini allura fl-isfont jurik it-torri Eiffel jew l-Arc de Triomphe – żewġ ikoni famużi tal-kapitali Franċiża. Jekk ir-reklam ikun tal-ikel aktarx li tara l-kuluri aħmar, abjad u aħdar – per eżempju riklam tal-għaġin ikun fih il-ħabaq aħdar, it-tadam aħmar u l-mozzarella bajda. Malli wieħed jara reklam bħal dan mill-ewwel jassoċja dak il-prodott mal-Italja, pajjiż magħruf għat-tjubija tal-ikel li jsir fih, fejn il-platt huwa arti – fejn il-mejda hija ikona. Rajt reklam tal-ġelat li fih kien hemm raġel bi qmis bajda bil-kaxxi ħodor riekeb mutur bil-fardal u mara riekba warajh liebsa blouse aħmar. Raġel riekeb mutur ma jistax ikun qed jiekol il-ġelat madanakollu il-kuluri tal-qmis u l-blouse flimkien mal-mutur tal-fardal (kif ukoll id-ditta tal-mutur) dlonk  ifakkruk fl-Italja u fit-tjubija tal-ġelat li nsibu f’ dan il-pajjiż.

Ikona ta' Londra

Londra

Fil-belt kapitali Ingliża insibu żewġ ikoni magħrufin mad-dinja kollha. Le ma humiex il-kaxxi tal-ittri u l-kabini tat-telefon pubbliċi għax dawk anke f’ pajjiżna nsibuhom. Qed nirreferi għal-London Cab u l-London Bus. It-taxi ta’ Londra ilha għexieren ta’ snin bl-istess forma. Il-karozzi nbiddlu imma l-forma inżammet u kull meta inbiddlu t-taxis kienu ordnati oħrajn bl-istess għamla. Illum insibu karozzi minn dawn anke b’ aċċess għal nies fuq siġġu tar-roti – u hekk għandu jkun wara kollox. Imma l-fatt hu li l-forma tat-taxi saret ikona u għalhekk baqgħet dejjem l-istess u minkejja l-esiġenzi tal-ġurnata tal-lum baqgħet xi ħaġa unika li tagħti identità lit-toroq tal-belt ta’ Londra.

Ikona oħra f’ din il-belt huma dawk il-karozzi tal-linja b’ żewġ sulari, miżbugħin ħomor, li titla’ fihom minn fuq wara tat-trakk u ssib garigor li jtellgħek fis-sular ta’ fuq. Illum karozzi double decker ma nsibuhomx biss f’ Londra. F’ pajjiżna għandna minnhom ukoll, biss xorta waħda il-London Bus hija ikona ta’ din il-belt u għalhekk l-Ingliżi ikkonservaw id-dehra tagħha.

Malta

Ikoni Maltin għandna wkoll, minkejja li ma humniex magħrufin daqs dawk li semmejt aktar  ’il fuq. Siluwett tal-Imdina hija l-isbaħ ikona ta’ Malta. Is-salib tal-Kavallieri huwa magħruf madwar id-dinja bħala s-salib ta’ Malta, għad li ma huwa Malti xejn u nsibuh f’ postijiet li m’ għandhom x’ jaqsmu xejn ma’ Malta bħall-arma tal-flotta militari Taljana.

Ikona mitlufa ta' Malta

Ikona Maltija kienu l-karozzi tal-linja antiki li kienu jaqduna sa ftit aktar minn erba’ snin ilu. Dawn insibu minjaturi tagħhom fil-ħwienet tas-souvenirs, insibu kartolini bi stampi tagħhom. Imma t-turist li jiġi Malta llum ma jafx li dawn il-karozzi kienu ikona ta’ pajjiżna u għalhekk la s-souvenir u lanqas il-kartolina ma jagħmlu sens għalih.

Ladarba kienu ordnati karozzi tal-linja ġodda, ngħid jien ma setgħux saru fuq il-forma tal-karozzi tal-linja l-antiki? Dan ma jfissirx li ma jkunux karozzi ta’ ċertu livell. Minix ngħid li l-karozzi l-ġodda jkollhom il-ħġieġ jiġri minflok l-arja kkondizzjonata. M’inix nippretendi li ma jkunx hemm post għal persuna fuq is-siġġu tar-roti imma qiegħed ngħid li l-forma ta’ barra tkun bħal dawk li kellna qabel imma b’ livell ta’ dawk li għandna llum. Forsi xi ħaġa kbira dan li qed ngħid? Londra żammew il-forma tat-taxi u tal-bus għax huma ikona ta’ belthom. Aħna li għandna mentalità ftit jew wisq Brittanika ma stajniex inżommu l-forma tat-trakkijiet tal-linja l-antiki, dawk li kienu l-ikona tagħna?

Fr Reno Muscat

Dan l-artiklu deher f' In-Nazzjon, 18 ta' settembru 2015

Turiżmu reliġjuż

Sa mill-ewwel żminijiet tal-Knisja, l-Insara kienu jfittxu li jagħmlu pellegrinaġġi lejn l-aktar postijiet għeżież għalihom bħal dawk li fihom għex Ġesù Kristu. Kienu spiss ukoll iżuru oqbra ta’ martri u biż-żmien bdew isiru l-pellegrinaġġi. L-aktar pellegrinaġġ popolari u mixtieq kien dejjem lejn l-Art Imqaddsa, imma kemm minħabba l-bogħod, kemm minħabba n-nuqqas ta’ mezzi finanzjari jew ta’ trasport kif ukoll minħabba li dawn il-postijiet mhux dejjem kienu f’ idejn l-Insara, kellha tinstab soluzzjoni oħra. Għalhekk fil-knejjes bdew isiru l-istazzjonijiet tal-Via Crucis u dak li jkun seta’ jinvista dawn l-istazzjonijiet mill-qrib ta’ daru u jħossu daqs li kieku żar il-postijiet għeżież fejn għex il-Mulej. Meta l-folja nqalbet, reġgħu bdew isiru pellegrinaġġi għal Ġerusalemm. Betlem, Nazzaret u l-inħawi l-oħra tal-Palestina. Nistgħu ngħidu li dan kien l-ewwel turiżmu reliġjuż fid-dinja. Ma rridux  nimmaġinaw turiżmu bħal tal-lum. Kien ikun vjaġġ iebes u ta’ sagrifiċċju. Minkejja li għaddew elfejn sena, dawn it-tip ta’ vjaġġi għadhom isiru, mhux biss fit-Terra Santa imma f’ bosta rkejjen oħrajn tad-dinja li għandhom xi rabta speċjali ma’ xi qaddis jew devozzjoni partikolari.

Spanja, l-Portugall u Franza

Lourdes Franza

Wieħed mill-postijiet l-aktar popolari mal-Insara li jkunu jixtiequ jagħmlu pellegrinaġġ, insibuh ġewwa Spanja. Jissejjaħ Santiago di Campostela. Jingħad li l-Appostlu San Ġakbu wasal sa hawn bil-predikazzjoni tiegħu. Illum huma eluf kbar il-pellegrini li jimxu kilometri twal biex jaslu sas-santwarju famuż, fejn hemm ċensier kbir daqs lampier, imdendel mas-saqaf ta’ dan is-santwarju. Għall-fatt biss ta’ dan iċ-ċensier huma numerużidawk li jżuru dan il-post sabiħ. Spanja tat ukoll lill-Knisja bosta persuni qaddisa u llum huma ħafna dawk li  jmorru pellegrinaġġ fuq il-passi tagħhom. San Duminku ta’ Gużman, Santa Tereża ta’ Avila, San Ġwann tas-Salib huma biss tlieta mill-qaddisin Spanjoli li jiġbdu lejn din l-art numru kbir ta’ turisti reliġjużi. Nistgħu nsemmu wkoll id-devozzjoni Marjana li hemm fi Guadalupe u f’ Garabandal, żewġ lokaliotajiet Spanjoli oħra li wkoll jattiraw numru kbir ta’ pellegrini.

Fejn jidħol vjaġġar reliġjuż, il-Portugall huwa sinonimu ma’ Fatima. Illum Fatima huwa lok ta’ pellegrinaġġi mhux biss għall-Insara ewropej imma anke għal dawk li jaqsmu l-Atlantiku billi l-Portugall huwa l-ewwel  pajjiż fejn wieħed jista’ jniżżel saqajh meta jħalli l-kontinent Amerikan.

Fi Franza żgur li l-aktar post reliġjuż magħruf huwa Lourdes. Dan il-post illum sar joffri jiem ta’ riflessjoni spiritwali u fl-istess waqt opportunità li wieħed igawdi l-ġmiel naturali tal-inħawi. Franza wkoll tat lill-Knisja u lid-dinja qaddisin kbar bħal Ġwanni Marija Vianney u Tereża tal-Bambin Ġesù. Ars, fejn kien kappillan Vianney u Lisieux, minn fejn kienet Santa Tereża illum huma mfittxijin minn bosta Nsara. Post ieħor Franċiż li forsi mhux daqstant magħruf magħna huwa La Salette, fejn il-Madonna kienet dehret lil żewġt itfal fl-1846. Franza toffri wkoll post fejn jilqa’ kull tip ta’ Nsara, Kattoliċi, Protestatni, Evanġeliċi u nsomma lil kulħadd. Dan huwa Taizè. Hemmhekk hemm komunità ekumenika li tilqa’ lil min ikun irid jgħaddi ftit jiem  ta’ paċi ta’ veru.

Italja

L-Italja hija miksija minn fuq sa isfel b’ santwarji jew postijiet devozzjonali li jżuruhom miljuni ta’ turisti reliġjużi ta’ kull sena. Minn Turin, post San Ġwann Bosco għal Padova, magħruf għal sant’ Antnin. Assisi, raħal San Franġisk u Santa Kjara għal Cassia post Santa Rita. San Giovanni Rotondo għad-devoti ta’ Padre Pio għal Bari fejn hemm devozzjoni kbira għal San Nikola. Ruma hija l-Belt Kapitali tal-Fidi Nisranija u għalhekk it-turiżmu reliġjuż hemmhekk huwa enormi. Loreto, Pompei u Sirakuża huma lokalitajiet oħra Taljani li jattiraw bosta pellegrini.

Polonja

Wadowice Polonja

Il-Polonja sa qabel ma’ waqa l-Komuniżmu ftit li xejn konna nafu biha. Konna nafu li teżisti u ftit li xejn aktar. Illum dan il-pajjiż sar ukoll wieħed li jiġbed numru kbir ta’ pellegrini. Dawn iżuru l-postijiet li fihom twieled, għex u ħadem il-Papa San Ġwanni Pawlu II. Imma mhux biss, il-Polonja hija wkoll l-art li fiha d-devozzjoni lejn il-Madonna s-sewda u l-post fejn bdiet il-qima lejn Il-Ħniena Divina. Illum il-Polonja sar lokal popolari ma’ dawk li jfittxu postijiet devozzjonali differenti minn dawk tradizzjonali.

U Malta?

Grotta ta' San Pawl Rabat Malta

Pajjiżna huwa wieħed minn tal-bidu li ħaddan il-fidi Nisranija. Postijiet ta’ devozzjoni għanda kemm trid – fors xi wħud lanqas nafu bihom aħna stess. Ta’ Pinu, il-Madonna tal-Mellieħa, l-għar ta’ San Martin, Il-Madonna tas-Saħħa, il-grotta ta’ San Pawl, il-Madonna tal-Għar, il-Madonna tal-Ħerba, il-Madonna tal-Ħlas, ir-Redentur tal-Isla u nistgħu nibqgħu sejrin. Pajjiżna għandu potenzjal li joffri turiżmu reliġjuż bħal pajjiżi oħrajn u nemmen li għandu vantaġġ fuq pajjiżi oħra. Il-fatt li kollox huwa qrib inaqqas il-ħin tal-ivjaġġar u għalhekk pellegrinaġġ fil-gżejjer Maltin jista’ jkun imżewwaq sewwa biex jiġbor fih l-aktar postijiiet possibbli.

Il-mistoqsija tiegħi hija din: kemm qegħdin nisfruttaw dan il-potenzjal?

Fr Reno Muscat

Dan l-artiklu deher f' In-Nazzjon 12 ta' Settembru 2015

Il-Bażilika u l-Arċipretali

Għadu kemm ġie fi tmiemu ix-xahar ta’ Awwissu. Il-qawl Malti jgħid li Awwissu ix-xemx taħarqu u x-xita tmissu. Din is-sena nistgħu ngħidu li dak li jgħid dan il-qawl  seħħ tassew għax kellna jiem sħan sewwa kif ukoll kellna maltempati li ftit li xejn hawn min jiftakar bħalhom fix-xahar ta’ nofs is-sajf. Hemm xi wħud li dan il-qawl iħawduh u jgħidu li Awwissu la tarah u lanqas tmissu, u dawn it-talin għandhom raġun għax bejn il-vaganzi li bosta jkollhom, bejn il-jiem ta’ divertiment ħdejn il-baħar u bejn il-festi fl-ibliet u l-irħula tagħna, Awwissu jgħaddi bħal ħolma u kważi kważi la jagħtik ċans tarah u lanqas tmissu għax filli jkun għadukif beda u filli jintemm.

Ix-xahar ta’ Awwissu ta’ din is-sena sejjer jibqa’ mfakkar ukoll għal żewġ okkażjonijiet speċjali għal żewġ parroċċi Maltin, il-bidu tal-proċess biex ir-Rotunda tal-Mosta tingħata t-titlu ta’ Bażilika u l-għoti tat-titlu Arċipretali lill-parroċċa ta’ Ħad Dingli.

Sempliċiment titli

Il-potenzjalment Bażilika tal-Mosta

Xi jfisser li knisja tkun Bażilika jew li parroċċa tkun Arċipretali? Huma titli ta’ rispett lejn lok reliġjuż li jkun jixraqlu ċerta stima minħabba l-popolarità tiegħu. Kieku jkollna nikkomparaw il-knejjes mal-bnedmin inkunu nistgħu ngħidu li jeżistu titli differenti lill-persuni differenti. Lit-tabib insejħulu Dott, lin-nutar ngħajtulu Manifk, lill-avukat nindirizzawh b’ Sinjur, lill-bennejn ngħidulu Mgħallem, imma lkoll huma bnedmin li twieldu bla ħwejjeġ u lkoll sejrin jintemmu fl-istess post, iżda minħabba n-natura tax-xogħol li jagħmlu nagħtuhom titli differenti.

L-għan tal-Knisja (bil-K kbira) huwa x-xandir tal-kelma ta’ Alla u s-salvazzjoni tal-erwieħ. Dan isir permezz tas-sagramenti. Issa sagrament jista’ jsir fil-Vatikan, f’ Bażilika, fi knisja Arċipreatli, fi knisja ċkejkna jew f’ kappella mitlufa f’ nofs ir-raba, xorta waħda huwa l-istess sagrament. Is-sustanza tas-sagrament ma tinbidilx skont il-post li fih jiġi amministrat. Il-post huwa aċċidentali u jista’ jinbidel, imma s-sustanza ma tinbidel qatt u għalhekk jekk wieħed jirċievi sagrament f’ Bażilika huwa l-istess daqs li kieku jirċievih f’ kappella ċkejkna qalb l-għelieqi.

Allura b’ dan l-argument ikun hawn min jistaqsi: għalfejn jingħataw dawn it-titli? Ma rridux ninsew li ċerti knejjes għandhom storja kbira, oħrajn fihom xi devozzjoni partikolari u għalhekk iżuruhom bosta nies. Bħala rikonoxximent jistgħu jingħataw titlu bħal Bażilika, li jingħata mill-Papa jew ta’ Arċipretali li jingħata mill-Arċisqof.

Kontroversja

Il-knisja Arċipretali ta' Ħad Dingli

Dawn iż-żewġ każi taw bidu għal kontroversja sħiħa, l-aktar fuq il-mezzi tal-media soċjali. Ħeqq Malta qegħdin u l-inqas xrara dlonk tqabbad ħuġġieġa! Xi wħud staqsew jekk għadux iż-żmien li jingħataw dawn it-titli u oħrajn staqsew għaliex il-Mosta u Ħad Dingli u mhux parroċċi oħrajn. Oħrajn ferħu u xi wħud staqsew jekk il-Knisja f’ Malta hijiex sejra ’l quddiem bl-għoti ta’ titli bħal dawn. Jien mhux sejjer nidħol fil-merti ta’ għadhomx żmiemhom it-titli jew għalfejn dawn il-parroċċi u mhux oħrajn u ma rridx inkompli l-kontroversji li diġa jeżistu.

Jekk hemm min jaħseb li l-għoti tat-titlu ta’ Bażilika hija xi ħaġa li ma għadiex tingħata ikun sejjer żball. Xi knejjes ta’ ċerta importanza jiġu iddikkjarati bażiliċi tista’ tgħid mill-bidu tal-eżistenza tagħhom. Dawk kollha li xi darba marru Lourdes jafu li hemmhekk hemm il-Bażilika ta’ San Piju X, knisja taħt l-art mibnija bil-konkos li ma fiha l-ebda opri artistiċi, imma minħabba l-importanza tagħha ingħatat it-titlu ta’ Bażilika. F’ Malta għandna bażiliċi li ftit li xejn jissemmew. Il-Knisja parrokkjali tan-Nazzarenu f Tas-Sliema hija Bażilika u ħadd ma jsejħilha b’ dan it-titlu. L-istess l-għar tal-Madonna fil-knisja tad-Dumnikani tar-Rabat kif ukoll il-knisja tad-Duluri f’ Ħaż Żebbuġ. Dawn huma Bażiliċi wkoll imma ftit li xejn jiġu rriferuti bit-titli li għandhom.

Il-Bażilika tad-Duluri Ħaż Żebbuġ

Personalment nemmen li l-ħażin huwa meta nintilfu fuq titlu u nitilfu s-sens veru tal-post. Ninħlew fuq l-aċċident u mwarrbu s-sustanza. Xi wħud staqsew kemm se jiżdiedu jew jonqsu dawk li jiffrekwentaw il-Knisja bl-għoti ta’ dawnit-titli. Nemmen li la sejrin jiżdiedu u lanqas jonqsu, min verament hu Nisrani ma jmurx il-Knisja għax hi Bażilika, Arċipreatli, jew kappella bla ebda titli jew unuri, imma jmur għax jemmen u jħossu fid-dover li jmur. Mill-banda l-oħra jekk hemm knejjes li jixraqilhom titlu ma narax għalfejn ma għandux jingħata.

Ftakart f’ Dun Karm

Dan l-argument fakkarni fil-poezija tal-Poeta Nazzjonali tagħna, Dun Karm Psaila, mhux għax nafu għax huwa miet qabel ma twelidt jien, imma għax studjajtu. Waħda mill-aktar poeziji tiegħu li nħobb hija “Żjara lil Ġesù”. F’ din il-poeżija l-awtur jirrakkonta x’ ħass meta daħal jagħmel vista lis-sagrament f’ kappella  ċkejkna f’ nofs l-għelieqi. Ma daħalx f’ Katidral, ma daħalx f’ Bażilika jew f’ Parroċċa Arċipretali, imma f’ daqxejn ta’ kappella rurali. Hemmhekk ħassu qrib il-Ħallieq. Dun Karm jurina kemm is-sustanza hija importanti aktar mill-aċċidenti. Il-post jista’ jinbidel imma s-sagrament huwa wieħed, ikun fejn ikun.  Din hija l-aktar ħaġa importanti li għandna nifhmu.

Fr Reno Muscat 

Dan l-Artilu deher f' In-Nazzjon, 5 ta' Settembru 2015

Baħar

Nistgħu ngħidu li n-natura kienet ħanina magħna l-Maltin fejn tidħol kosta għax il-baħar li jdawwar gżiritna huwa kważi kollu sabiħ u nadif. Forsi bosta drabi tant aħna mdorrijin bil-baħar qrib tagħna li lanqas nindunaw bir-rikkezza tiegħu, tant nieħdu l-affari kif jgħidu l-Ingliżi ‘for granted’.

Sors ta’ għixien

Huma bosta dawk li jaqilgħu l-għixien tagħhom mill-baħar. Dlonk naħsbu fis-sajjieda li joħorġu għall-ħut fuq il-baħar biex jaqilgħu l-ħobża ta’ kuljum. Imma mhux dawn biss jaqilgħu x’ jieklu bis-saħħa tal-baħar. Kemm ħaddiema tax-xatt jgħixu billi jaħdmu fuq dak li jġibu l-vapuri? Qabel, in-numru tal-ħaddiema tax-xatt kien akbar minn dak tal-lum għaliex l-esiġenzi kienu differenti u llum il-makkinarju ħa post ta’ bosta ħaddiema. L-introduzzjoni tal-containers għall-ġarr tal-merkanzija naqqset il-ħtieġa ta’ bosta ħaddiema u burdnara.

Il-baħar ġieli kien ukoll il-kawża ta’ telf ta’ persuni. Sajjieda li joħorġu għas-sajd u ma jerġgħux lura. Dan l-aħħar bdejna nisimgħu wkoll b’ għadd ta’ persuni li fil-ħarba tagħhom mill-Afrika lejn l-Ewropa isibu t-tmiem ta’ ħajjithom fil-baħar. Kemm niket jista’ jħalli dal-baħar ukoll!

Il-baħar huwa ġid. L-ifqar pajjiżi fid-dinja jew ma għandhomx baħar jew għandhom ftit li xejn. Il-Kongo għandu ftit li xejn kosta u huwa l-ifqar pajjiż fuq wiċċ id-dinja. Żimbabwe, pajjiż ieħor fost l-ifqar ma għandux xatt għax huwa mdawwar mill-Afrika ta’ Isfel, mill-Możambikk, mill-Botswana u minn Żambja. Il-Botswana u Żambja wkoll huma artijiet bla port u l-qagħada finanzjarja tagħhom ma hijiex wisq itjeb minn dik ta’ Żimbabwe. Ma rridx ngħid li kull pajjiż li għandu l-baħar hu sinjur għax kieku l-Eritrea hija sinjuruna għax għandha kosta tul il-pajjiż kollu. Lanqas irrid ngħid li ma hemmx pajjiżi sinjuri li ma għandhomx baħar. L-Iżvizzera ma għandiex baħar imma ħadd ma jista’ jgħid li hija pajjiż fqir. Lanqas l-Awstrija ma għandha baħar imma jgħixu sewwa hemmhekk. Il-Ġermanja għandha ftit baħar fit-tramuntana tal-pajjiż u ma hemmx xi ngħidu dwar il-qagħada tal-poplu Ġermaniż. Fl-Ewropa hemm pajjiżi bla port li ekonomikament huma wara pajjiżi oħra. L-Ungerija, il-Bjelorussja, ir-Repubblika Ċeka, is-Slovakkja, is-Serbja u l-Maċedon

ja huma kollha pajjiżi bla aċċess għall-baħar. Finanzjarjament ma nistgħux ngħidu li qegħdin fl-istess skala tal-Iżvizzera, jew il-Ġermanja. Meta l-Eks Jugoslavja nqasmet, il-Bożnija u Ħerżegovina kienet sejra tispiċċa pajjiż bla port, għalhekk il-Kroazja tat parti mill-kosta lil dan il-pajjiż biex tal-inqas ikollu port. B’ din il-mossa il-Kroazja spiċċat mifruda geografikament.

Il baħar Malti

Il-baħar tagħna huwa mfaħħar minn dawk kollha li jiġu jżuruna. Minħabba ċ-ċokon tagħna u għalhekk minħabba l-ammont limitat ta’ traffiku fuqu, il-baħar Malti għadu nistgħu ngħidu nadif. Għandna bajjiet sbieħ u għandna varjetà ta’ bajjiet – min iħobbir-ramel għandu fejn imur, min iħobb iċ-ċagħaq isib bajjiet biċ-ċagħaq ukoll u min iħobb il-blat isib fejn imur ukoll.

Kull meta kelli xi barranin mistiednin tiegħi hawn Malta dejjem ppruvajt noħodhom sa Għawdex, u min ġie fis-sajf ġieli ħadtu sa Kemmuna. Ilkoll tpaxxew bil-ġmiel tal-bajja ta’ bejn il-Kmiemem, magħrufa bħala Blue Lagoon. Xi ġmiel! Kemm tkun sabiħa dil-bajja meta tasal fiha u tkun għadha vojta. Tinżel u tistħajlek qiegħed il-ġenna. Saċerdot Taljan, ħabib tiegħi, meta ħadtu bejn il-Kmiemem, malli wasalna kull ma qal kien il-kliem “Madre mia!” – espressjoni li turi l-għaġeb li ħass b’ dak li ra. Qalli li hemmhekk isbaħ mill-Costa Smeralda ta’  Sardenja – ma nafx!

Fil-ħajja tagħna

Billi l-baħar huwa hekk qrib tagħna ma jistax jonqos li jkun parti minn ħajjitna. Anke fejn jidħlu idjomi u qwiel Maltin, insibu għadd minnhom marbutin mal-baħar. “Hemm baħar ta’ nies” ngħidu meta jkun hemm folla kbira. “hemm baħar jaqsam” meta rridu nuru li hemm differenza kbira. Ngħidulek ukoll li “bil-flus tagħmel triq fil-baħar” imma ħej, “il-baħar żaqqu ratba u rasu iebsa”. Tinsiex ukoll li “min jiftaħar jaqa’ l-baħar” u qatt ma għandek “tixtri l-ħut fil-baħar”.

Wieħed nafu, Malti bħalna, kien jistudja l-Ingilterra, bogħod mill-baħar. Qalli li kultant kien iħossu għajjien mentalment, kien jaqbad karozza tal-linja u jmur xi siegħa u nofs bogħod mid-dar tiegħu, f’post fejn il-baħar. Qalli li kien jerġa’ lura donnu bniedem ġdid, donnu batterija iċċarġjata.

Il-baħar huwa wkoll mod ta’ rilassament għalina l-Maltin. Minħabba ċ-ċokon ta’ artna, id-distanzi huma minimi u għalhekk nistgħu meta rridu naqbdu u mmorru sa xatt il-baħar, jew biex ngħumu jew biex sempliċiment nagħmlu żewġ passi jew biex nieklu xi ħaġa hemmhekk. Kemm aħna xxurtjati li għandna l-baħar idawwar lil pajjiżna. Ma aħniex xi pajjiż sinjurun, lanqas aħna xi pajjiż fqir, imma għandna ġid li tatna n-natura u li l-ebda somma ta’ flus ma tista’ tixtri – il-baħar tagħna.

Fr Reno Muscat

Artiklu li deher f' In-Nazzjon, 29 ta' Awwissu 2015

Riflessjonijiet dwar Għawdex

Djamant

Għawdex - djamant

Waħda mill-aktar kanzunetti Maltin li kienu u għadhom popolari hija dik tal-grupp The Tramps bl-isem “Inti Djamant” – diska li titratta l-ġżira Għawdxija. Min ma jafhiex din id-diska? Minn qatt ma kantaha xi darba jew oħra? U min xi darba jew oħra ma marx sa Għawdex u ra b’ għajnejh dak li titkellem dwaru din id-diska? Tiskanta kemm ix-xiber baħar li jifred iż-żewġ gżejjer prinċipali tal-arċipiergu Malti jagħmel daqstant differenza.

Ġita

Il-Melitaland dieħel il-Marfa

Fi ċkuniti ġurnata Għawdex man-nanna jew ma’ ommi kienet tkun l-isbaħ ġita. Dawn kienu jkunu jiem organizzati jew mill-parroċċa jew minn xi persuna individwali bl-iskop li dak li jkun jibdel ftit il-monotonija ta’ kuljum u fl-istess waqt jaqla’ xi sold. Konna nqumu kmieni, kien ikun għadu d-dlam u mmorru nistennew ix-xarabank mikrija quddiem il-knisja. Mgħobbijin b’ xi ġewlaq jew basket mimli sa ruħ ommu b’ ikel u xorb, konna nirkbu fil-private u nitilqu lejn il-Marfa, minn fejn kien jitlaq il-vapur ta’ Għawdex. Il-programm dejjem kien ikun l-istess – waqfa sar-Rabat biex in-nisa jduru dawra t-tilari tal-monti u jaraw isibux jixtru xi ħaġa interessanti, wara kulħadd għax-Xlendi u wara għal Marsalforn sakemm isir il-ħin biex nirkbu lura l-karozza tal-linja mikrija sabiex naslu lura l-port tal-Imġarr biex naqbdu l-vapur lejn Malta.

Illum lanqas timmaġinak tmur ġurnata Għawdex f’ dawk il-karozzi tal-linja, bil-ħġieġ iħabbat, skomdi u jiskussjaw. Lanqas timmaġinak tiela’ fuq vapur milli kienu jintużaw dak iż-żmien. Illum għandna l-kumdità kemm biex naslu saċ-Ċirkewwa fik ukoll fil-vapuri li jintużaw għat-traġitt.

Dan l-aħħar kelli mmur Gaħwdex erba’ darbiet fi żmien qasir. Ikolli ngħid li għamilt vjaġġi komdi, sibt karozzi tal-linja bl-arja ikkundizzjonata u l-istess il-vapuri. B’ hekk il-vjaġġ ikun wieħed pjaċevoli u komdu. Illum  il-vapuri saħansitra joffru s-servizz tal-wifi. Kif sirna wkoll hux? Lanqas nissaportu ftit minuti mingħajr internet!

Għad-dell

Meta konna mmorru Għawdex mill-Marfa u anke sa ftit snin ilu miċ-Ċirkewwa, kien ikollna noqgħodu nistennew bil-wieqfa u fix-xemx. L-istess storja kienet tiġri fil-port tal-Imġarr. Illum għandha żewġ terminals biex ngħid hekk ‘Sura ta’ nies’.  Ħasra li l-passiġġieri li jitilgħu bil-karozza privata tagħhom ma jistgħux jgħidu l-istess. Kemm f’ Malta kif ukoll f’ Għawdex, l-istennija biex il-karozzi jitilgħu fuq il-vapur għadha ssir fix-xemx. Min jaf jekk għadx isir xi ħaġa? Forsi tinda jew saqaf  tal-konkos. Tabilħaqq l-ispejjeż huma kbar u faċli tgħid imma diffiċli tagħmel, imma meta kont qed nistenna l-vapur fit-terminal għall-frisk taħt l-arja ikkundizzjonata u ħarist barra u rajt nies jistennew fil-karozzi tagħhom taħt xemx tiżreġ, tassew tħassarthom.

Bejn San Ġorġ u Santa Marija

Hemm jumejn partikolari li Għawdex isir kalamita għall-Maltin. Dawn huma l-festi ta’ San Ġorġ fit-tielet Ħadd ta’ Lulju u dik ta’ Santa Marija fil-15 ta’ Awwissu. Dawn iż-żewġ festi li jsiru ġewwa r-Rabat jiġbdu lejhom eluf kbar ta’ Maltin dilettanti tal-festi. Hemm xi festi Għawdxin oħrajn li jmorru għalihom xi Maltin – bħal San Lawrenz, liema festa jżuruha għadd ta’ nies mill-Birgu peress li għandhom l-istess qaddis patrun. Imma ż-żewġ festi Rabtin jiżbqu kull festa oħra u meta tkun hemm f’ xi waħda minn dawn il-festi tiltaqa’ ma’ xiħadd tafu żgur. Hemm min jikri post minn sena għal oħra biex ikun ċert li f’ dawn il-festi jkun jista’ jqatta’ tmiem il-ġimgħa hemmhekk igawdi l-festi u l-ambjent Għawdxi.

Il-Professur

Meta kont nistudja Bologna kelli professur li min dejjem xtaq iżur Għawdex. Spiss kien isemmili lil Calipso jew lil Gaulos u jgħidli dwar il-kotba li kien qara fuq din id-daqxejn ta’ gżira. Kien isemmi l-mitoloġija Griega u r-rabta li Għawdex għandu magħha. Darba staqsejtu kemm-il darba żar Għawdex. Skantajt meta qalli li qatt ma kien mar. Billi spiss kien ikellimni dwaru, u mill-mod li kien jitkellem kien donnu jafu bl-amment, kont nemmen li żaru bosta drabi. Stedintu biex xi darba jiġi u jara b’ għajnejh imma t-tweġiba tiegħu kienet li ma jistax jiġi għax jibża’ mill-ajruplan. Ħasra!

Gourmet

Ftira Għawdxija

Dan id-daqxejn ta’ fliegu li jifridna ibbiddel ikoll xi ikel. Minn sempliċi pastizz li Malta ssibu tar-rikotta, Għawdex issibu tal-ġbejniet, jew kif isejħulu l-Għawdin -  tal-ġobon. L-ikel tipiku Għawdxi huwa differenti xi ftit jew wisq minn dak ta’ Malta. Kemm-il darba mort Għawdex ma’ sħabi biex nieklu l-ftira Għawdxija. Minkejja li llum Malta hawn min jagħmel speċi bħala, imma donnha li t-togħma ta’ dik tal-gzira tat-tliet għoljiet hija itjeb... forsi hija frott l-immaġinazzjoni, kollox fil-moħħ. Hu x’ inhu forsi l-arja tagħmel din id-differenza.

Nistgħu ngħidu li minkejja li Għawdex huwa tant qrib ta’ Malta, fih bosta elementi li ma ssibhomx fil-gżira l-kbira u għalhekk jagħmuh uniku, sewwasew kif tgħid id-diska, jagħmluh djamant.

Fr Reno Muscat

Dan l-artiklu deher f' In-Nazzjon - 15 ta' Awwissu 2015

Ġbir, ġbir u aktar ġbir

Niftakar li meta kont żgħir u kienet tkun riesqa xi festa kbira, bħall-Milied, l-Għid il-Kbir jew il-festa tar-raħal, ommi kienet tbiddel id-dehra tad-dar: iddendel il-purtieri tal-festa, tagħmel it-tapiti u toħroġ dak li matul is-sena kien ikun merfugħ. Din kienet ħaġa normali u kulħadd hekk kien jagħmel, id-dar tinbidel f’palazz biex inħossu li ġejjin xi jiem speċjali, jiem differenti mill-bqija tal-jiem l-oħrajn ta’ matul is-sena. Id-dar kienet qisha l-knisja, meta tersaq festa hemm xi ħaġa x’ jintrama jew x’ jiżżanżan. Fost l-apparat tal-festa, fid-dar ta’ ommi kien hemm cushion, jew imħadda ċkejkna li fil-festi kienet issib ruħha fin-nofs tas-sufan. Dan il-cushion kellu qattus sufi rrakkmat fuq satin iswed. Dejjem kont nisma’ lil ommi tgħid li kienet rebħitu mingħand is-sorijiet fejn kont immur skola jien qabel il-primarja.

Meta kont żgħir ma kontx nifhem x’ jiġifieri tirbaħ xi ħaġa, illum differenti, illum nifhem li s-sorijiet kienu jagħmlu xi lotterija biex jgħinu l-iskola li kont nattendi fiha jiena. Dawn is-sorijiet kienu jaħdmu xi ħaġa b’ idejhom, xi ħaġa li mhux sejjer tmur f’ ħanut u ssibha - sewwasew kif qatt ma rajt cushion ieħor bil-qattus sufi rrakkmat, bħal dak ta’ ommi, jagħmluha lotterija biex jaqilgħu xi ħaġa. Illum ix-xogħol tal-idejn sirna ngħidulu crafts u l-lotterija, jew primestratt, kif kienu jsejħulu ommi u l-ommijiet ta’ sħabi tal-iskola tan-nuna, sirna nsejħulu fund raising.

Ġbir

Il-ġbir huwa l-għajn ewlenija tal-attivitajiet kulturali u folkloristiċi li jsiru f’ pajjiżna. Il-gvern ċentrali u l-gvernijiet lokali jorganizzaw attivitajiet kulturali, artistiċi jew letterari, imma dejjem irid ikun hemm dik in-naqra għajnuna barranija – u la bdejna nsemmu x’ insejħu dawn il-ħwejjeġ issa, ngħidu li llum ngħidu li għandna bżonn ta’ sponsors.

Ninsabu fis-sajf, żmien il-festi. Araw ftit il-kotba bil-programm tal-festa! Kien hemm żmien meta l-knisja kient toħroġ programm tal-festa stampat fuq folja waħda. Illum differenti – illum flimkien mal-programm insibu artiklu ta’ intetress ġenerali. Il-ktieb baqa’ jissejjaħ programm imma sar ikun fih tagħrif varjat. Barra min hekk mhux biss il-knisja toħroġ il-programm tal-festa, imma anke tal-banda, tan-nar u tal-armar ukoll. U biex toħroġ ktieb bħal dawn trid il-flus u l-flus jiġu mir-reklami. Għalhekk mal-kitbiet ta’ tagħrif, mal-programm ta’ liema banda sejra ddoqq, u minn liema toroq sejjer jgħaddi l-marċ f’ dak it-tali jum, sirna nsibu għadd bla qies ta’ reklami. Dan huwa mod fejn jinfdew l-ispejjes tal-istampar tal-ktieb u bosta drabi jħalli wkoll xi ftit tal-qliegħ.

Lotterija

Forsi l-lotterija tal-cushion bil-qattus irrakkamt li kienet rebħet ommi kienet tiswa six pence-il biljett. Dak iż-żmien konna għadna bis-soldi għax id-deċimali bdew meta bdejt il-primarja. Illum il-lotteriji li jsiru b’ għan ta’ ġbir ikollhom biljetti li jiswew ħafna aktar. Tassew li l-premju jkun jikkorrispondi mal-prezz tal-biljett. Il-lotterija hija l-aktar mod popolari ta’ ġbir, jew intenni  l-kliem li nsejħulu llum: fund raising.

Jiġi żmien fis-sena meta tmur fejn tmur issib min jipprova jbiegħlek xi biljett għal-lotterija. Jekk jersaq il-Milied u tmur iżżur il-presepji issib min ikun qed jagħmel xi lotterija ta’ bambin kważi  f’ kull post li żżur Jekk tmur tara xi wirjiet fi żmien il-Ġimgħa l-Kbira l-istess: minflok issib bambin f’ maxtura ssib lill-istess persuna mdendel mas-salib. Billi l-ispejjeż huma kbar, lotterija tista’ tgħin biex dawn jittaffew.

Is-sena kollha

Kien hemm żmien meta f’ Awwissu kien isir ballu biex jgħin lill-Malta Comunity Chest Fund. Il-Ballu tal-qamar ta’ Awwissu għadu jsir imma ma għadux l-attività l-aktar popolari biex jgħin lill-M.C.C.F. Maż-żmien bdiet issir il-ġabra tal-Istrina imma l-ħidma ta’ din l-entità tant hija kbira u tant teħtieġ fondi li lanqas dawn ma huma biżżejjed. Min kemm ilha president is-Sinjura Coleiro Preca l-attivitajiet b’ riżq dan il-fond Ħadu xejra oħra u qegħdin ikunu mifruxin matul is-sena kollha. Bilfors li kellu jsir hekk għax it-talba għall-fondi kibret u bilfors kellhom jinstabu toroq oħrajn biex ikabbru anke l-karus.

Dawn l-attivitajiet minbarra li jħallu xi sold qegħdin ikunu wkoll okkażjoni biex il-poplu Malti jżur ċerti postijiet li normalment ma jkunux aċċessibbli għall-pubbliku inġenerali. B’ hekk wieħed jista’ jara dak li s-soltu jarawh biss ftit persuni u fl-istess waqt ikun qiegħed jgħin kawża ġusta u nobbli.

Semmejt biss il-M.C.C.F. imma f’ pajjiżma għandna bosta organizazzjonijeit oħrajn li jaħdmu bil-għan li jiġbru fondi sabiex jitqassmu lil min ikollu bżonn – bħal pereżempju Puttinu Cares. Illum attivitajiet ta’ fund raising saru jsiru matul is-sena kollha għaliex it-talbiet huma kbar.

Ġbir, ġbir u aktar ġbir. Lanqas temmen li fuq din id-daqxejn ta’ blata fejn hawn jgħammru inqas min-nofs miljun ruħ, isir dal-ġbir kollu. U Alla jbierek il-poplu jagħti min qalbu. Naħseb li l-Maltin jafu sewwa kliem missierna San Pawl li jgħid “Alla jħobb lil min jagħti bil-ferħ” (2 Kor 9:7), jalla l-qalb Maltija tibqa’ daqstant ġeneruża.

Fr Reno Muscat

Dan l-artiklu deher f' In-Nazzjon - 8 ta' Awwissu 2015