Il-Belt Ħielsa

Fil-belt kapitali tad-Danimarka, Copenhagen hemm medda ta’ art li tqis li hija awtonoma mill-bqija tal-belt. Tqis lilha nnfisha bħala stat semi-legali, tqis lilha nnfisha bħala komunità indipendenti. Dan il-mikro-stat, biex insejħulu hekk, jissejjaħ Christiania jew il-Belt Ħielsa ta’ Christiania.

Frak ta’ storja

Id-daħla għal Christiania freetown

Fl-1971 grupp ta’ hippies daħal f’ bażi navali li kienet ilha ma tintuża mill-1967. Din il-bażi li tinsab qrib il-port ta’ Copenhagen kien fiha għadd ta’ kmamar u swali mifruxin fuq medda ta’ terz ta’ kilometru kwadru. Għal bosta snin l-istat legali ta’ din iż-żona ma kienx ċar u l-gvern Daniż kemm-il darba pprova jneħħi minn hemm ġew lil dawk iż-żgħażagħ li okkupaw dan il-bini, iżda qatt ma rnexxielu. Fl-aħħar intlaħaq bħal ftehim bejn iż-żewġ partijiet biex din l-art tkun tista’ tmexxi lilha nnifisha.

Għal madwar 30 sena din il-belt  tmexxiet fuq il-prinċipju tal-awtodeterminazzjoni u l-propjetà kollettiva. Saret popolari madwar l-Ewropa għall-fatt li f’ din il-belt minn dejjem kien hemm ċirkolazzjoni ħielsa ta’ drogi ħfief. Huwa assolutament projbit kull użu, tixrid jew bejgħ ta’ drogi imsejħa Hard.

Din il-belt kellha għadd ta’ ħwienet ta’ prodotti artiġjanali maħduma mir-residenti stess. Saret magħrufa wkoll għal bosta lwien li bihom huma miżbugħin il-ħitan ta’ din iż-żona.

Ġewwa Christiania ma jistgħux jidħlu karozzi u la hemm pulizija u lanqas suldati. Dan huwa esperiment soċjali fejn kulħadd jista’ jgħix ħieles u kif jixtieq hu billi jirrispetta lil ħaddieħor u jħaddan ideoloġija paċifista.

Bejgħ ta' prodotti artiġjanali 

Il-mission statment ta’ din il-komunità huwa dan: L-oġġettiv ta’ Christiania huwa li joħloq soċjetà li tmexxi lilha nnifisha fejn kull membru jkun responsabbli fuq il-ġid tal-komunità kollha. Il-komunità għandha tkun awtonoma ekonomikament. L-għan tagħna huwa li nibqgħu sħaħ fil-fehma li kull miżerja psikoloġika jew fiżika tiġi evitata.

Bandiera u flus

Bħala mikro-stat awtonomu Christiania għandha wkoll il-bandiera u l-flus tagħha. Il- bandiera hija ħamra bi tliet dwawar sofor. Dawn it-tliet dwawar jindikaw it-tliet tikkiet li nsibu fuq l-ittra i fl-isem tal-belt. L-ilwien jingħad li ġew magħżulin għax meta fl-4 ta’ Settembru 1971 daħlu l-ewwel nies f’ dan il-kwartier navali abbandunat, sabu ammont kbir ta’ żebgħa ħamra u safra. F’ din iż-żona hemm ukoll il-munita tagħha li tissejaħ il-Løn, madanakollu b’ dawn il-flus ma tantx tista’ tagħmel wisq u għalhekk il-Kroner Daniż huwa wkoll aċċettat.

Bla kostituzzjoni

Il-bandiera ta' Christiania

Din il-belt-stat ma għandiex kostituzzjoni imma għadha 9 liġijiet li jridu jiġu mħarsa minn kulħadd. Dawn huma l-liġijiet kollha: Ħadd ma jista’ jisraq, ħadd ma jista’ juża vjolenza, ħadd ma jista’ jiddefendi ruħu bi skieken, ma jistgħux jintużaw armi tan-nar, ma jixtax jintlibes ilbies bulletproof, ma jistgħux jintużaw drogi Hard, ħadd ma jista jilbes ġkieket tal-muturi, ma jistgħux jidħlu karozzi fil-belt u ħadd ma għandu jkollu fil-pussess tiegħu affarijiet misruqin.

Biex tinbidel liġi irid jaqbel kulħadd, għalhekk huwa diffiċli ħafna biex it-850 membru ta’ din il-belt ikollhom l-istess fehma. Dan huwa ta’ żvantaġġ fejn jidħlu il-kontroll fuq id-drogi, li donnha hija l-attività ekonomika numru wieħed ta’ din il-komunità.

Mill-kliem għall-fatti

L-ideal ta’ komunità ħielsa, bla ebda vjolenza, fejn kulħadd huwa stmat indaqs, fejn ma hemmx ġlied jew serq hija xewqa ta’ kull bniedem. Imma fil-verità kemm dan l-ideal jista’ tabilħaqq iseħħ? Fl-istorja ta’ din il-belt-stat insibu ġrajjiet li jmorru kontra l-ideal tiegħu stess. Huwa għalhekk li l-gvern Daniż bosta drabi ttanta jagħlaq din iż-żona – li tajjeb ngħidu li ta’ kull sena jmorru jżuruha nofs miljun turist, biex tikklassifika bħala r-raba’ post li l-aktar iżuruh turisti f’ Copenhagen.

L-ideal u l-ideali

Munita ta' Christiania

Minkejja li dawn huma żewġ kelmiet qrib xulxin, huma totalment differenti. L-ideal huwa l-ħsieb, ix-xewqa ta’ kif għandha tkun komunità. L-ideali huwa l-perfett, xi ħaġa li tipprova tagħmel bħalha inti wkoll. Imma komunità ideali ma teżiti mkien, jeżisti ideal ta’ komunità, bħalma nsibu fil-belt ħielsa ta’ Christiania, iżda xorta din ma hijiex komunità ideali. Dan l-argument jgħodd għal kull grupp ta’ nies, familja, club, każin, hu x’ inhu, ladarba hemm għadd ta’ persuni differenti minn xulxin ma jistax ikun hemm komunità ideali għax aħna lkoll xi darba niżbaljaw.

Anarkija

Fis-snin 70 tas-seklu li għadda kellna bosta movimenti li kienu jemmnu bl-anarkija, jiġifieri li ħadd ma jkun jikmanda lil ħadd. Imma n-natura stess għandha liġi li rridu jew ma rridux ikollna noqgħodu għaliha. Ħadd ma jixtieq jimrad, imma l-mard huwa parti mill-ħajja. Ħadd ma jrid jixjieħ iżda min għandu ħila jwaqqaf is-snin li jgħaddu min fuqu? Mela nistgħu ngħidu li ħadd ma jista’ jkun ħieles mija fil-mija, lanqas jekk tkun toqgħod ġewwa Christiania. Li ssib il-ġenna fuq din l-art hija biss utopija!

Fr Reno Muscat

Dan l-artiklu deher f' In-Nazzjon - 27 ta' Awwissu 2016

Festi u festeġġjamenti

Il-festi familjari fi ċkunitna kienu differenti għal kollox minn dawk tal-lum. Festa jew festin fil-familja kien isir f’ xi magħmudija, preċett jew griżma ta’ xi ħadd. Anke t-tiġijiet kienu festeġġjamenti għal kollox differenti minn dawk li jsiru llum. Għeluq snin xi membru tal-familja kien ikun iċċelebrat b’ xi kejk magħmul mill-omm fid-dar stess.

Illum għal kull okkażjoni nivvintaw festin. Donnu hawn min jehda jorganizza dawn l-attivitajiet. Wara kollox hemm in-negozju wara dawn il-festini organizzati u vvintati. U l-festini qegħdin jinbtu donnhom ħaxix ħażin.

Bachelor’s party

Issa drajna sew li qabel ma xi ħabib minn tagħna jiżżewweġ immorru nagħmlulu ikla xi mkien. Hawn min isejjaħlu bachelor’s party u hawn min jgħidlu stag party. Hu x’ inhu huwa festin fejn l-għarus jiċċelebra l-aħħar ftit jiem bħala ġuvni. It-Taljani jsejħu dan it-tip ta’ festin L’Addio al celebato. Fil-verità it-Taljani għandhom raġun isejħulu hekk għaliex il-ġuvni jkun qed isellem darba għal dejjem il-ħajja mhux miżżewġa, il-ħajja ċelebi. Il-Franċiżi għandhom mod ieħor kif isejħu dan l-avveniment: enterrement de vie de garçon, jiġifieri l-funeral tal-ħajja taż-żagħżugħ. Forsi l-Franċiżi huma ftit jew xejn eseġerati fl-għoti tal-isem għaliex min jiżżewweġ ma jfissirx li se tispiċċalu ħajtu ta’ żagħżugħ. Imma hekk jaħsbuha l-Franċiżi!

Jingħad li l-bachelor’s parties huma karaterizzati minn ammont kbir ta’ xorb alkoħoliku u anke preżenza ta’ strippers. Ma nafx jekk hux Malta wkoll hawn din id-drawwa. M’ ilix wisq kont mistieden festin minn dawn li qed insemmi, ma kontx l-uniku saċerdot iżda konna tlieta. Nista’ nassigurakom li la kien hemm konsum ta’ xorb esegerat u lanqas nisa imperrċin, anzi konna kollha rġiel. Qabel ma tlaqna l-għarus raddilna ħajr bil-kbir għall-fatt li attendejna għal dak il-festin. Forsi bis-saħħa tal-preżenza tagħna sħabu naqqsu milli jiċċajtaw goff ukoll. Jew forsi billi dan il-ħabib huwa pulizija, u fil-festin kien hemm xi membri tal-korp, kulħadd baqa’ lura milli tinkiser il-liġi. Issa xi jseħħ f’ festini oħrajn ma nistax ngħid.

Hens party

Jekk hemm il-festin għall-ġuvni li ser jiżżewweġ ma jistax jonqos li jkun hemm xi ħaġa simili għax-xebba li dalwaqt torbot l-għoqda. Ħaġa tal-għaġeb kif l-isem ta’ dawn il-festini huma marbutin mat-tiġieġ – Hens u n-nisa jaċċettawh . Hemm min dawn il-festini jsejħilhom bachelorette party. Oriġinarjament il-hens party kien jirreferi għal kull festin jew laqgħa bejn grupp ta’ nisa. It-Taljani jżommu l-istess ordni fejnjidħol l-isem ta’ dan il-festin u jsejħulu L’Addio al nubilato, it-tislima lix-xbubija.

Jekk xi jsir fil-bachelor’s party ftit li xejn naf, nistqarr li inqas u inqas naf xi jsir fil-festin li jorganizzaw sħab l-għarusa qabel ittejjeġ. Nimmaġina li jkun hemm aktar ġentilezza u jekk isir ċajt ikun anqas goff minn tal-irġiel.

Baby shower

Mela m’ ilux kont post ma’ sħabi, nistennew barra restaurant sakemm jiġi l-kumplament tal-grupp. Ħin minnhom għadda grupp ta’ nies minn quddiemna u persuna minnhom kienet taf wieħed minna u waqfu jitkellmu. Qaltlu li għandhom baby shower. Jien li kont ħdejhom sewwa ma stajtx ma nismax dak li kienu qed jgħidu, biss dil-biċċa tal-baby shower ma fhimtiex. Immaġinajt li xi ħadd għandu tarbija u ltaqgħu grupp ta’ ħbieb biex jaraw lil din it-tarbija tinħasel. L-idea f’ moħħi ma għoġbitni xejn, hemm għalfejn toqgħod tneżża’ lit-tarbija fir-restaurant u taħsilha hemmhekk? Le ma togħġobni xejn il-biċċa. Meta dawk it-tnejn li kienu jitkellmu nfirdu, mimli kurżità staqsejt lil sieħbi x’ ikun dal-baby shower u dlonk qalli li huwa festin li jsir meta mara toħroġ tqila. U jien immaġinajt li se jagħtu doċċa lit-tarbija, meta fil-verità t-tarbija tkun għadha lanqas biss twieldet. Kemm ġera bija moħħi, kemm mort żbaljat, kemm tefani fi triq ħażina l-isem tal-festin.

X’ inhu l-iskop?

Huwa sabiħ li niltaqgħu u niċċelebraw flimkien mal-ġuvni li jkun ser jieħu l-istat tieħgu, max-xebba li tkun waslet biex issir mart xi ħadd kif ukoll mal-mara li tkun ser issir omm, iżda meta tkellimt ma’ xi persuni dwar dawn il-festini qaluli li qed ikunu ta’ spiża kbira. Minbarra li tmur tiekol u tixrob (nispera li bil-qies) hemm ir-rigali li jingħataw u xi spejjeż oħra ta’ tiżjin jew gadgets li jintużaw fil-festin. X’ inhu l-iskop aħħari ta’ dawn il-festini? Jekk irridu nagħmlu festin biex nifirħu flimkien ta’ ħbieb hemm għalfejn nonfqu somma kbira? Wisq nibża’ li l-iskop wara dawn il-festini huwa ta’ negozju u mhux verament ta’ laqgħa soċjali bejn il-ħbieb.

Sirna nivvintaw festini għal kollox, illum semmejt tlieta biss iżda hemm ħemel ta’ okkażjonijiet oħra li għalihom jiġu vvintati festini, kultant bla sens. Din hija biss l-opinjoni tiegħi u għalhekk nista’ nkun żbaljat.

Fr Reno Muscat

Dan l-artiklu deher f' In-Nazzjon, 20 ta' Awwissu 2016

Pont jew mina

Dan l-aħħar kelli bżonn naqsam minn Malta għal Għawdex u sakemm kont qiegħed fuq il-vapur bdejt naħseb dwar il-vantaġġi u l-iżvantaġġi li kieku l-gżejjer Maltin kellhom ikunu magħqudin flimkien permezz ta’ pont jew ta’ mina taħt il-baħar.

Għalija nofs siegħa vapur fl-eqqel tas-sajf ftit tibdilli mill-programm ta’ ħajti. Dan kien l-ewwel vjaġġ tiegħi bejn iż-żewġ gżejjer f’ din is-sena. Iżda dak l-individwu li dan il-vjaġġ ikun irid jagħmlu kuljum ma nagħtihx tort li jaħsibha mod ieħor minni. Għalih nofs siegħa baħar filgħodu u nofs siegħa oħra filgħaxija, tal-inqas ħames darbiet fil-ġimgħa żgur ma hijiex xi ħaġa ta’ pjaċir.

Nemmen li kemm-il darba kellu jinstab mezz biex Għawdex jingħaqad ma’ Malta, l-ekonomija tal-gżira tat-tliet għoljiet tbati, u tbati ħafna għaliex dak li jkun ma jibqax’ jikri flat jew dar ġewwa Għawdex biex jitla’ hemm għal tmiem il-ġimgħa. B’ pont jew mina min ikun jixtieq imur sa Għawdex jaqbad u jmur u jerġa’ lura lejn daru x’ ħin irid bla ma jgħaddi l-lejl hemmhekk. U jekk jibda jsir hekk xi jsir minnhom l-eluf ta’ flats u djar li hemm jinkrew lill-Maltin?

Ftit jiem wara dan il-vjaġġ tiegħi lejn Għawdex, kelli nuża żewġ strutturi li fakkruni f’ dak li kont ħsibt dwaru fuq il-bastiment bl-isem “Ta’ Pinu”.

Minn Malmö għal Copenhagen

Bejn il-belt Żvediża ta’ Malmö u l-belt kapitali tad-Danimarka, Copenhagen hemm faxxa baħar ta’ madwar 12-il kilometru. Dan il-fliegu jissejjaħ Øresund u fuqu llum insibu struttura verament interessanti. Hemmhekk wieħed jista’ jaqsam minn art għal oħra permezz ta’ pont u mina. Jekk wieħed jitlaq minn Malmö jibda b’ pont ta’ 8 kilometri sal- gżira Peberholm u jkompli l-aħħar 4 kilometri minn mina taħt il-baħar. Jekk dak li jkun jibda minn Copenhagen ovvjament it-triq issir bil-kontra.

øresund 

Il-gżira Paberholm hija waħda artifiċjali li nbniet bil-blat li nqata’ biex saret il-mina ta’ taħt il-baħar. Din il-gżira ċkejkna tinsab qrib il-gżira naturali ta’ Saltholm. Hawnhekk bla ma rrid nerġa niftakar f’ Għawdex. Bejn is-snin 1979 u 1995 kellna vapur li jaħdem bejn Malta u Għawdex bl-isem ta’ “Mġarr”. Dan kien vapur li nbena ġewwa d-Danimarka fl-1967 li l-isem oriġinali tiegħu kien “Saltholm”, sewwasew bħal isem din il-gżira, isem li jfisser “Ġżira tal-melħ”.

L-istess bħal każ ta’ bejn Malta u Għawdex, din l-istruttura kienet ilha maħsubha imma kien hemm bosta nuqqas ta’ qbil. Intant ix-xogħol inbeda fl-1995 u kien lest sal-1999. Ix-xogħol ittardja xi ftit minħabba li fil-qiegħ tal-baħar kienu nstabu 16-il bomba tat-Tieni Gwerra Dinjija mhux sploduti. Fl-14 ta’ Awwissu, 1999, il-Prinċep Frederik, l-eredi tat-tron tad-Danimarka u l-Prinċipessa Victoria, l-erdi tat-tron Żvediż, iltaqgħu fuq dan il-pont-mina sabiex jiċċelebraw it-tmiem tax-xogħol fuq din l-istruttura. Il-ftuħ uffiċjali sar fl-1 ta’ Lulju tas-sena 2000 mir-Reġina Margerita II tad-Danimarka u r-Re Karlu XVI Gustav tal-Iżvezja. Is-sena l-oħra użaw dan il-pont-mina aktar minn 7 miljun vettura. Fl-istruttura hemm ukoll linja tal-ferrovija. Meta tgħodd in-numru ta’ persuni li jaqsmu minn art għal oħra, kemm bil-karozzi kif ukoll bil-ferrovija, n-numru jlaħħaq għal madwar 40 miljun ruħ fis-sena.

Mina twila

Lærdal 

Ladarba qed insemmi l-Iskandinavja nibqgħu fl-istess ambjent u nsemmu l-itwal mina għall-karozzi li teżisti fid-dinja. Din tinsab ġewwa n-Norveġja u ġġib l-isem ta’ Lærdal. Din il-mina bdiet tinbena fl-1995 u nfetħet fis-sena 2000. Hija twila 24 kilometru u nofs. Meta kont għaddej minn din il-mina żammejt il-ħin: 21 minuta! Jekk tkun tbati bil-klastorfowbja, jew l-għeluq jaqtagħlek nifsek,  21 minuta tista’ tarahom eternità. Biss biex titnaqqas din il-problema, l-arkitetti ħasbu biex kull 6 kilometri jagħmlu fetħa mdawla. F’ dawn il-fetħiet hemm dawl ikħal fuq u dawl ħamrani fil-baxx. Meta tarahom jagħtuk l-impressjoni li qed tara tlugħ ix-xemx u għalhekk jaqtgħu ftit mill-monotonija ta’ ġewwa l-mina.

Din hija l-itwal mina li minnha jgħaddu l-karozzi għax l-itwal mina li teżisti hija dik li ġġib l-isem ta’ Gotthard Base Tunnel li fetħet fl-1 ta’ Ġunju ta’ din is-sena u sejra tibda taħdem f’ Diċembru ta’ din is-senma wkoll. Din hija mina twila ftit aktar minn 57 kilometru u tinsab ġewwa l-Iżvizzera, biss din il-mina ma hijiex għall-karozzi iżda għall-ferrovija biss.

Lura Malta

Nerġgħu lura lejn pajjiżna. Nifhem u nagħder lil dawk l-Għawdxin li pont jew mina jaħjihom, jagħmilhom ħajjithom aktar faċli, imma mill-banda l-oħra tajjeb naraw x’ impatt negattiv, kemm ekonomiku, soċjali u ambjentali, jista’ jkollha struttura li tgħaqqad liż-żewġ gżejjer prinċipali tagħna. Personalment nemmen li b’ pont jew mina Għawdex ma jibqax dak li huwa llum, jitlef ħafna mill-faxxinu tiegħu, jitlef l-identità tiegħu.

Fr Reno Muscat

Dan l-artiklu deher f' In-Nazzjon - 13 ta' Awwissu 2016

Barbecue

Fix-xhur tas-sajf daħlet sewwa fostna l-Maltin id-drawwa li filgħaxija morru fejn xatt il-baħar, nieħdu l-ikel nej magħna u nixwu l-laħam u l-patata hemmhekk, ovvjament wara li nkun qbiżna qabża l-baħar. Qabel konna nieħdu l-ħobż biż-żejt ħdejn il-baħar, illum sirna nippreferu mmorru barbecue. Arana ngħabbu l-apparat tax-xiwi, il-ħatab jew il-faħam u tlaqna lejn xatt il-baħar.

Il-kelma barbecue

Barabicu 

Ġieli rajna din il-kelma miktuba fil-qosor: Bar b q, biss il-kelma sewwa tinkiteb barbecue. Minn dejjem kelli kurżità minn fejn oriġinat il-kelma u għalhekk mort infittex f’ dizzjunarju. Sibt li barbecue tfisser: ikla jew laqgħa fejn jissajjar laħam jew ħut, barra mid-dar, fuq gradilja b’ nar baxx dirett jew inkella fuq apparat apposta. Barbecue tfisser ukoll l-apparat użat biex jinxtewa l-ikel b’ dan il-mod li qed insemmu. Għalaqt id-dizzjunarju għax ma qalli xejn ġdid, dak li qalli kont nafu bħalma tafu inti wkoll. Għalhekk komplejt infittex biex naqta’ l-kurżità tiegħi u sibt hekk: Aktarx li l-kelma barbecue ġejja mill-kelma barabicu, kelma li kienu jużaw l-indiġeni Indjani tal-Karibew. Għalihom barabicu ma kienx ifisser il-mod tat-tisjir iżda l-qafas taz-zkuk li kienu jpoġġu fejn xulxin biex jinħarqu u fuq il-ġamar tagħhom jixwu l-laħam. Meta fl-1492 Kristofru Kolombu niżel fl-art il-ġdida, il-kontinent Amerikan, sab li n-nies tal-post kienu jixwu l-laħam fuq il-ġamar tal-injam u zkuk. Il-fjamma dgħajfa u d-duħħan tal-ġamar kien isajjar ftit ftit u l-laħam kien jieħu dik it-togħma tant tajba li llum niġġennu għaliha ħdejn il-baħar. L-ispanjoli ta’ ma’ Kolombu ħadu magħhom din id-drawwa u jidher li nxterdet sewwa ma’ Spanja. Dan jixhdu l-fatt li l-kelma barbacoa insibuha fid-dizzjunarja Spanjol li kien stampat fl-1526, sewwasew 34 sena wara l-iskoperta tal-Amerika. Il-ħaġa li tiskantani hija kif illum l-Ispanjoli, jew fejn jitkellmu l-ilsien Spanjol, il-laħam mixwi ma jsejħulux biss barbecoa imma parrillada jew asado. Mur ifhem hux?

Illum il-kelma “barbecue” saret tinftiehem fl-Ewropa kollha u tirreferi aktar għall-ikla milli għall-apparat minkejja li oriġinarjament kienet tirreferi għall-mod li fih kienu jitpoġġew iz-zkuk biex jinħarqu u fuqhom jinxtewa l-laħam.

X’ differenza

Tassew li jiena qed ngħid li l-barbecue isir ħdejn il-baħar, iżda ma hemm l-ebda regola fejn wieħed jista’ jagħmlu. Illum bosta djar għandhom barbecue fil-bitħa tad-dar jew fuq il-bejt. Bosta lukandi wkoll jorganizzaw barbecue.  Hu x’ inhu l-barbecue ma jsirx taħt is-saqaf imma għall-arja aperta, issa f’ xatt il-baħar, fuq il-bejt, fil-bitha jew fejn il-pool ta’ xi lukanda ma jbiddel xejn it-teknika tat-tisjir tiegħu

.

Tiskanta x’ differenza tgħaddi fit-togħma bejn biċċa laħam jew ħuta mixwija fuq il-barbecue u biċċa laħam jew ħuta mixwija fuq il-forn tal-kċina. Aktarx li s-sistema “low and slow”, nar bati u ħin twil għat-tisjir huwa s-sigriet ta’ kollox.

Attività soċjali

Bosta organizazzjonijiet, għaqdiet, każini jew gruppi matul is-sajf jorganizzaw barbecue għall-membri tagħhom. Dan jista’ jsir ukoll bħala mod kif jinġabru fondi b’ risq l-għaqda li torganizzah. Il-barbecue sar attività soċjali popolari ħafna kemm mill-pubbliku kif ukoll mill-organizzaturi.

Kien hemm żmien li l-barbecues il-kbar kienu jsiru fuq ix-xtajta ta’ xi ramla, biss illum anke dawn ġew ikkontrollati. Ma hemmx isbaħ mill-kontroll. Għalhekk bosta organizzaturi qegħdin joganizzaw dawn l-attivitajiet f’ xi lukanda. Hu x’ inhu il-barbecue huwa l-attività sajfija l-aktar popolari għall-għaqdiet u l-membri tagħhom.

Festival tal-Bar-b-q

Bar-B-Q festival 

Minkejja li dan il-mod ta’ tisjir infirex sewwa mal-Ewropa,  jibqa’ l-fatt li twieled l-Amerika u għadu maħbub sewwa hemmhekk. Fil-fatt ta’ kull sena jsiru festivals tat-tisjir tal-Barbecue. Dawn isiru f’ diversi bliet Amerikani. L-ewwel festival sar fl-1973 ġewwa Memphis u għadu jsir kull sena fix-xahar ta’ Mejju. F’ Mejju wkoll isir l-International Bar-B-Q Festival ġewwa Kentucky. Dan ilu jsir kull sena mill-1979 u għalih jattendu għexieren ta’ eluf ta’ nies. Min jaf, fosri Malta wkoll għad nibdew norganizzaw xi festival bħal dan;  għandna għażla kbira ta’ festivals, forsi b’ dan li qed ngħid jien jista’ jitwieled ieħor. Li huwa żgur hu li l-Maltin iħobbu dan it-tip ta’ ikel u naħseb li kieku kellu jsir ikun suċċess.

Wara l-barbecue

Hu x’ inhu, fis-sajf, lejla ħdejn il-baħar bi platt laħam mixwi fuq il-ġamar, hija xi ħaġa mill-isbaħ. Tajjeb li nkunu prudenti meta norganizzaw dawn il-barbecues żgħar, familjari jew bejn il-ħbieb. Tajjeb li ma ndejqux lil ħaddieħor u tajjeb li nħallu l-post nadif. Ladarba nkunu ġarrejna l-apparat għal dik il-lejla sabiha, jekk niġbru l-iskart tagħna ġo borża u noħduha magħna d-dar jekk ma jkunx hemm fejn narmuha fil-qrib, mhux ser ittaqqalna. Wara l-barbecue ma hemmx għalfejn inħallu traċċi, l-aqwa li nkunu gawdejnih aħna, ma hemmx għalfejn inħallu marki biex ħaddieħor ikun jaf x’ kilna!

Fr Reno Muscat

Dan l-artiklu deher f' In-Nazzjon 6 ta' Awwissu 2016

San Pawl il-Baħar

Fi ċkuniti, fix-xhur sħan tas-sajf aktarx konna niġbdu lejn in-naħa ta’ fuq ta’ Malta sabiex immorru ngħumu fis-sajf jew sempliċiment għal xi mixja fil-kampanja fix-xitwa. L-aktar post popolari mal-familja tiegħi dejjem kien San Pawl il-Baħar. Dan il-post illum sar wieħed mill-akbar lokalitajiet f’ pajjiżna u jingħad li fis-sajf in-numru ta’ residenti fih, bejn Maltin li jmorru villeġġjatura u bejn turisti, jitrippla u jaqbeż is-sittin elf ruħ. B’ hekk din il-medda ta’ art li tiġbor fiha l-Mistra, ix-Xemxija, il-Pwales, San Pawl, il-Wardija, Buġibba, l-Qawra, San Martin, parti minn Għajn Riħana u Burmarrad bħalissa hija l-akbar raħal f’ Malta. Jien ma niftakrux hekk, niftakar art mogħxa kważi kullimkien, u dawk ta’ qabli jiftakru aktar minni għax jien qed insemmi s-snin tal-bidu tal-iżvilupp ta’ Buġibba, madwar 40 sena ilu. Snin meta ma kellniex mobile u jekk kien ikollna bżonn nagħmlu xi telefonata konna rridu mmorru nfittxu xi lukanda li kienu bdew jinfetħu dak iż-żmien, u ninqdew minn hemm. Kemm jinbidlu ż-żmijijiet!

Il-menqa madwar 90 sena ilu

Minn żmien il-qedem

Minkejja li llum San Pawl il-Baħar sar fih postijiet ta’ divertiment u attrazzjonijiet turisiċi moderni, dan ma jfissirx li hija żona abitata f’ dawn l-aħħar ftit deċenji ta’ snin. Xejn minn dan! Jixhdu dan li qed ngħid is-sejbiet arkeoloġiċi li nstabu fl-inħawi. Oqbra preistoriċi u oħrajn puniċi, tempji neolitiċi, raddiet tar-roti u fdalijiet rumani. Dan kollu juri l-importanza ta’ din ix-xaqliba tal-gżira fi żmien il-qedem. Forsi l-aktar ġrajja li nassoċjaw ma’ dan il-post hija l-miġja ta’ San Pawl fostna għall-ħabta tas-sena 60. Ir-Rumani kienu ilhom f’ pajjiżna aktar minn żewġ sekli u nofs imma aktarx li hawnhekk kien iservi biss bħala port biex jitgħabbew il-ħtiġijiet fuq ix-xwieni li jkunu qed jaqsmu mill-Afrika ta’ fuq lejn l-Ewropa ta’ isfel jew bil-maqlub. Il-fatt li l-Maltin ma kienux jitkellmu l-Latin, l-ilsien tal-Imperu Ruman, jixhed li pajjiżna ftit li xejn kellu importanza, biss mill-fatt tal-miġja ta’ San Pawl fostna nistgħu naslu għall-konklużjoni li San Pawl il-Baħar kien port importanti fit-tramuntana tal-gżira. Fl-Atti tal-Appostli nsibu miktub li l-prinċep tal-gżira, li kien jismu Publiju kellu l-oqsma tiegħu fil-qrib. It-tradizzjoni żżomm li dawn l-oqsma llum jinstabu f’ Burmarrad, fejn hemm il-kappella ta’ San Pawl Milqi. Ladarba l-mexxej ta’ gżiritna kien joqgħod hemmhekk, nassumu li din ix-xaqliba kellha ċerta importanza.

It-torri ta’ Wignacourt u ta’ Lascaris

It-torri ta’ Wignacourt

Dawn iż-żewġ torrijiet m’humiex l-uniċi binjiet tal-kavallieri f’ dan il-lokal. Illum it-torri ta’ Wignacourt għandu preġju kbir, dan kien mibni fl-1610 minn dan il-Gran Mastru Franċiż li mexxa lil Malta bejn l-1601 u l-1622, kien l-ewwel minn sitt torrijiet tal-għassa li nbnew biex iħarsu lil xtutna mill-attakki tal-għadu. Dan allura huwa l-eqdem torri tal-għassa f’ pajjiżna.  Fil-Qawra nsibu torri tal-għassa ieħor mibni fl-1638 mill-Gran Mastru Taljan Giovanni Paolo Lascaris li kien jikmanda l-Ordni u lil Malta bejn l-1636 u l-1657. L-ewwel torri insibuh sewwasew wara l-knisja parrokkjali ta’ San Pawl il-Baħar, it-tieni wieħed jinsab fil-ponta tal-Qawra, magħruf bħala t-Torri ta’ Fra Ben.

Il-Pwales

Parti oħra min dan il-lokal huwa l-wied tal-Pwales, il ġewwa mill-bajja tax-Xemxija. Ta’ hawn għandi wkoll bosta memorji u tifkiriet sbieħ. Kemm konna nistennew bil-ħerqa li jgħaddi San Gejtanu biex l-għada nibdew il-kamp ta’ ħmistax mal-Iscouts. Bla kumdità ta’ xejn, norqdu fl-art, ninħaslu fil-baħar imbagħad nitlaħalħu fuq fuq bl-ilma bir-razjon, nieklu dak li jagħtuna bla ma noqgħodu nordnaw. Illum il-post fejn konna mmorru nikkampjaw ma għdux aċċessibbli għan-nies. Ħasra! Minflok l-Iscouts qed imorru jikkampjaw aktar qrib tat-triq prinċipali. Il-Pwales huwa dinja għalih.

Id-Duluri

Iż-żona li tkellimna fuqha llum fiha tliet parroċċi; Burmarrad, iddedikata lil Qalb ta’ Marija, imwaqqfa bħala parroċċa fl-1971, il-Qawra, iddedikata lil San Franġisk ta’ Assisi, imwaqqfa fis-sena 2004 u dik l-aktar antika ta’ San Pawl il-Baħar, iddedikata lil Marija omm tad-Duluri. Din saret parroċċa fl-1905. Ħafna jistaqsu kif issir festa lid-Duluri? Tabilħaqq li f’ San Pawl il-Baħar issir festa lill-Madonna taħt it-titlu tal-Addolorata. Hemm min isibha bi tqila biex jifhem din il-ħaġa; festa bil-baned, bl-armar, bil-logħob tan-nar u b’ dak kollu li jagħmel il-festa Maltija. Jingħad li kien hemm tentattiv biex tibda ssir festa lil San Pawl minflok iżda l-idea ma tantx niżlet tajjeb man-nies tal-post u għalhekk baqa’ kollox kif inhu. Festi lil qaddisin martri isiru bosta, allura għaliex le lis-Sultana tal-Martri?

Turiżmu u villeġġjatura

San Pawl il-Baħar huwa post ta’ kuntrast kbir. Fih issib il-mekka tat-turiżmu ta’ pajjiżna u fih issib ukoll bosta djar fejn il-Maltin iqattgħu s-sajf fil-kwiet u l-mistrieħ. Iva dan huwa raħal li fih nistgħu ngħidu ssib min kollox, issib fejn tistriħ u ssib fejn tgħejja, tista tmur biex toroq u tirrilassa u tista’ tmur fih biex tgħaddi lejl bla ma tagħlaq għajn m’ għajn.

Fr Reno Muscat

Dan l-artiklu deher f' In-Nazzjon,  30 ta' Lulju 2016

Btala tas-sajf

Huma bosta dawk li jistennew ix-xhur tas-sajf biex jieħdu btala. Ħalli ngħiduha kif inhi, btala fix-xhur sħan tas-sajf Malti tkun qiegħed tistenniha daqx xarba ilma kiesah fid-deżert. Hemm bosta tipi ta’ btajjel li wieħed jista’ jieħu fis-sajf.

Villeġġjatura

Barra- Napli, fil-bidu tas-seklu XX kien għadu post ta' villeġġjatura

Meta kont ngħix l-Italja, meta xi ħbieb kienu jsemmu l-btajjel u l-villeġġjatura kont nimmaġina li jmorru ħdejn il-baħar, biss ma domtx ma ntbaħt li għalihom villeġġjatura mhux bilfors tkun dar ħdejn il-baħar, tista’ tkun fuq muntanja, fil-bosk jew f’ xi belt jew raħal ċkejken. L-iskop tal-villeġġjatura hu li tibdel l-ambjent li tkun ilek tgħix fih madwar sena. Aħna l-Maltin illum lanqas nimmaġinaw li mmorru xi jiem ta’ villeġatura bogħod minn xatt il-baħar, iżda ma kienx dejjem hekk. Kont qed nitkellem ma’ persuna minn Ħaż-Żebbuġ dwar is-sbuħija arkitettonika ta’ ċerti djar li nsibu f’ dak ir-raħal. Dan il-ħabib qalli li fil-qedem ħafna min-nobbli tal-Imdina kien ikollhom id-dar tal-villeġatura tagħhom f’ xi raħal barra s-swar iżda mhux wisq bogħod mill-belt.  Ħaż-Żebbuġ kien raħal ideali għal dan l-iskop u għalhekk insibu bosta djar sbieħ fih għax xi darba kienu djar tal-villeġġjatura. Issa Ħaż-Żebbuġ ma hemmx baħar. Dan il-fatt fakkarni f’ Napli. Kont ngħix fi kwartier li qabel ukoll kien post ta’ villeġġjatura għas-sinjuri ta’ Napli. Fil-fatt hemmhekk ukoll hemm għadd ta’ vilel sbieħ fl-arkitettura tagħhom. Lanqas fil-kwariter li kont ngħix fih Napli ma hemm baħar. Inċidentalment il-baħar minn hemmehkk imbiegħed xi daqs kemm hu mbiegħed minn Ħaż-Żebbuġ. Illum la Ħaż-Żebbuġ u lanqas Barra (għax hekk jismu l-kwartier Naplitan) ma għadhom postijiet ta’ villeġġjatura iżda saru bliet residenzjali.

Safar

Btala sabiħa hija meta mmorru barra minn artna u nżuru xi art barranija. Kien hemm żmien li s-safar kien xi ħaġa immaġinarja, xi ħaġa li mhux kulħadd jista’ jagħmilha. Illum il-folja nqalbet u ftit għad hawn Maltin li qatt ma siefru. Niftakar wieħed xiħ kien qalli li qatt ma siefer għax kien jibża’ mill-ajru jew mill-baħar. Kien jgħid li l-arju għat-tajr u l-baħar għall-ħut. U allura dan it-tali lanqas sa Għawdex qatt ma’ mar. Għalih id-dinja kienet tispiċċa l-Marfa jew iċ-Ċirkewwa. Min jaf dak il-bniedem kif kien jimmaġina d-dinja lil hinn minn din l-art li twieled fiha?

Minbarra li huwa mezz ta’ mistrieħ, is-safar huwa wkoll mezz ta’ edukazzjoni. Li żżur palazzi, mużewijiet, pjazez u toroq li forsi jkunu ssemmew fl-istorja iġiegħel lil dak li jkun jistħarreġ xi ftit fuq dak il-post u għalhekk ikabbar l-għerf tiegħu. Tabilħaqq li hawn min isiefer biex jara l-vertini tal-ħwienet biss u jimla l-bagalji tiegħu b’ dak li jkun xtara. U llum jaħasra f’ pajjiżna ssib kollox u forsi anke bi prezz orħos! Imma mur fiehem lill-Malti!

Hawn min jippreferi jsiefer għal rasu, jippjana safra, jikri karozza jew jippjana vjaġġi bil-ferrovija, jaħseb għal-lukandi u joħloq programm hu stess. Iż-żgħażagħ jippreferu dan it-tip ta’ safar. Dawk li huma akbar fl-età aktarx li jippreferu tour. F’ tour ikollok kollox lest u inti ma jkollok għalfejn tinkwieta għal xejn għax hemm il-mexxej jaħseb għal kollox hu.

Il-Cruise

Snin ilu li tmur cruise kienet ukoll ħaġa kbira. L-ewwel ħaġa kien hemm l-iskariġġ tal-vjaġġ qabel tibda l-cruise. Qabel il-cruise liners ma kienux jidħlu f’ pajjiżna u min kien jagħżel li jmur btala fuq vapur kien ikollu l-ewwel jaqbad ajruplan u jasal fil-port tat-tluq tal-cruise liner. Ilum anke din il-problema spiċċat għaliex għandna għadd ta’ cruise liners li jidħlu fil-port tagħna. Dawn it-tipi ta’ btajjel saru popolari magħna l-Maltin u hemm min imur kull sena. Ħaġa li timpressjonani hi li meta tistaqsi kif marru fil-cruise,  ħafna min dawk li jkunu marru l-ewwel li jgħidulek tkun:  “UUU kemm kilna!” U s-santa mqattgħa, dortu l-Mediterran u tiġi ssemmili l-ikel! Lanqas li qegħdin f’ xi art tat-tielet dinja fejn hawn il-ġuħ ma’ kullimkien!

Btala ta’ bilfors

Li tmur btala barra minn xtutna hija dejjem xi ħaġa mixtieqa u sabiħa. Hawn faxex ta’ nies li bilfors iridu jieħdu btala barra l-pajjiż għaliex inkella ma jieqfux minn xogħolhom. Il-politiku, bil-mobile dejjem idoqq, it-tabib li lejl u nhar jissejjaħ biex jassisti lil xi marid, is-saċedot li la għandu Ħdud la festi u xejn. Dawn kollha huma kostretti li jsiefru biex jieħdu btala. Ma jistgħux imorru btala f’ Malta stess għax tispiċċa ma tkun btala xejn. Ġieli kont btala Għawdex ma’ persuni minn dawn . Nassigurakom li għalihom din ma tkunx btala imma jiem ta’ xogħol bogħod mill-ambjent tas-sotu għaliex in-nies iċemplulhom, in-nies jarawhom u jkunu jridu jkellmuhom dwar xi problema u għalhekk jispiċċaw bla btala.

Fr Reno Muscat

Dan l-artiklu deher f' In-Nazzjon, 23 ta' Lulju 2016

Marċi tat-tgħajjir

Meta qegħdin fil-qalba tal-istaġun tal-festi Maltin nixtieq naqsam magħkom dan il-ħsieb. Minkejja li l-festi parrokkjali tagħna  huma prinċipalment festi reliġjużi, fihom ukoll il-laqta soċjali u kulturali tagħhom, anzi nissogra ngħid li llum dawn il-festi aktar saru festi kulturali milli reliġjużi għaliex ifittxuhom anke turisti li ma jħaddnux l-istess twemmin ta’ min jorganizza l-festa.

Il-festa parrokkjali Maltija hija maqsuma bejn il-festi ta’ ġewwa l-knisja u l-festi ta’ barra, fit-toroq. Jekk fuq ġewwa naraw armar, mużika u funzjonijiet, xejn inqas fuq barra. Element importanti tal-festa ta’ barra huwa l-marċ. Hemm marċ u marċ! X’ jiġifieri? Hemm il-marċ ‘tal-puliti’, fejn tal-kumitat tal-banda jilbsu l-ġlekk u l-ingravata u ma jkunx fih briju u hemm il-marċ ‘ta’ filgħodu’ fejn tal-kumitat jilbsu shorts u t shirt u jkun hemm briju kbir. F’ xi festi Maltin insibu dawn iż-żewġ tipi ta’ marċi, f’ xi oħrajn il-marċ pulit ma jsirx.

Marċi brijużi

Ladarba wieħed imur marċ ma jistenna xejn inqas milli jisma’ l-marċi. Illum f’ pajjiżna għandna għażla kbira ta’ marċi brijużi miktubin minn surmastrijiet Maltin bħalna li jpaxxu lil min jisma’. Nistgħu ngħidu b’ wiċċna minn quddiem li pajjiżna ta surmastrijiet verament kapaċi għall-kitba ta’ dan il-ġeneru ta’ mużika u għadu jagħti għax illum ukoll għadna nsibu kittieba tal-mużika li jafu jagħtuna marċi mill-isbaħ. Ma rridx insemmi ismijiet għax jekk nibda żgur li l-lista tkun tant twila li nimla din il-paġna li nispiċċa ma ngħidx dak li għadni ngħid.

Marċi bil-kliem

Jien minn dejjem niftakar li ma’ xi marċi jitkanta xi kliem imqabbel, poeżija forsi li xi darba ħarġet spontanja u li tindara minn sena għal oħra u għalhekk tibqa’ titkanta. Kien hawn marċi, li sal-lum għadhom jindaqqu, li l-poplu ma jafx x’ jisimhom imma jafhom bil-kliem tat-taqbil li jitkanta magħhom. Ippermettuli nsemmi marċ wieħed biss minn dawn: il-marċ tal-Maġġur Anthony Aquilina li jġib l-isem “The Stripes” ħafna jafuh bil-kliem tat-taqbil li jsir miegħu. Dan mhux fil-marċi tal-festa biss, imma anke fl-istadium jitkanta! Naħseb li aktar hawn min jafu b’ “Ram u Ħadid” milli bl-isem veru tiegħu. U dan marċ antik, biss biss il-Maġġur ilu aktar minn 30 sena mejjet!

Illum tista’ tgħid li kull banda għandha s-sett tal-marċi li fihom il-kliem għal magħhom. Il-ħaġa li ma tantx hija kompatibbli mal-festi li fihom jindaqqu dawn il-marċi huwa l-għażla tal-kliem li jsir. Għal mal-marċi ġieli jinkiteb kliem inġurjuż, pastas, li jweġġa lil dawk ta’ kontra. Ġieli jinbidel il-kliem waqt li jkun għaddej il-marċ u minkejja li l-verżjoni oriġinali tal-kliem tal-marċ ikun xieraq, xi gruppi fil-marċ jibdlu xi partijiet minnu biex jizzikaw lill-kompetituri tal-każin tagħhom. Meta jiġri hekk id-diriġenti tal-banda ftit li xejn jistgħu jagħmlu, għax minn se jżommha l-folla? B’ hekk minn marċi brijuiżi nispiċċaw ikollna marċi tat-tgħajjir.

L-istess marċi

Illum insibu Cds b’ marċi bil-kliem. Hawn min qed jagħmel karriera (sic) jkanta l-marċi u jirrekordjahom! Sfortunatament dawn id-diski ħafna drabi jkollhom kliem dispreġġjattiv u tgħajjir lejn xi banda oħra jew lejn xi parroċċa oħra. Hemm każ fejn l-istess marċ jindaqq minn żewġ baned li jikkompetu ma’ xulxin ...... rivali, ippermettuli nuża din il-kelma biex jifhem kulħadd. L-istess kantant ikanta dan il-marċ, darba jgħajjar banda u darba jgħajjar lill-banda l-oħra. Imma d-diriġenti tal-każini possibbli ma jindunawx b’ħaġa bħal din jew jindunaw u jippermettuha? F’ każi bħal dan ħadd ma jista’ jxejjirha l-palma tar-rebħa!

Politika u politika

Hawnhekk bil-kelma politika ma rridx nirreferi għal politics imma għal policy. Hemm żewġ tipi ta’ politika biex nuri x’ naf, biex nuri kemm jien tajjeb, biex nuri kemm jiena kbir. L-ewwel tip huwa li nagħmel minn kollox biex nuri x’ naf, nuri kemm jiena kapaċi biex nagħti impressjoni tajba tiegħi nnifsi u l-poplu jibda jammirani għax tassew inkun kbir. It-tieni każ ta’ politika huwa fejn nuri kemm l-ieħor huwa ħażin, kemm hu żgħir, kemm ma għandu xejn. L-ewwel tip jintuża minn min verament huwa kbir, min ma joħlomx bil-kulur, minn min ma jgħidx li l-għeneb qares għax ma jkunx laħqu. It-tieni tip sfortunatemnet huwa aktar popolari għax jiċċekken ir-rivali tagħna u allura nħossuna akbar aħna. Fil-verità jekk nużaw dan it-tip ta’ politika niċċekknu aktar aħna!

Ħafna jikkritikaw il-Knisja fuq dawn il-fatti għaliex fl-aħħar mill-aħħar dawn huma marċi li jsiru f’ festi reliġjużi. Jiżbalja min jaħseb li l-Knisja tħalli kollox għaddej qisu ma ġara xejn f’ każi bħal dawn. Naf li l-kurja hija attenta ħafna għal dawn it-tipi ta’ marċi tat-tgħajjir u naf li tintervjeni mill-ewwel fejn ikun hemm każi ta’ tgħajjir minn xi soċjetà lejn soċjetà oħra. Biss lanqas huwa sew li fis-sena 2016, aħna poplu matur, ċiviliżżat u edukat, għadna nehdew bit-tgħajjir lil ħaddieħor biex nieħdu gost aħna. Meta se nikbru? Meta se nikbru?

Fr Reno Muscat

Dan l-artiklu deher f' In-Nazzjon fis-16 ta' Lulju 2016

Il-pulizija

Persunaġġ li nistgħu ngħidu niltaqgħu miegħu ta’ kuljum huwa l-pulizija. Qiegħed ngħid persunaġġ għax ma rridx ninftiehem li ser nikteb dwar xi bniedem partikolari. Il-pulizija huwa dak li narawh fit-toroq tagħna jmexxi t-taffiku, iva, minkejja li dan ir-rwol naqas, xorta għad fadal postijiet f’ pajjiżna fejn it-traffiku jitmexxa kuljum minn membru tal-korp tal-pulizija. Il-pulizija huwa dak li jkun ħdejn l-iskola biex jara li ma jkunx hemm periklu għat-tfal huma u deħlin u huma u ħerġin. Il-pulizija għandu dmir li jara li tiġi mħarsa l-liġi. Għand il-pulizija nirrikorru biex nirrapurtaw xi ksur ta’ liġi, lejh induru f’ każi ta’ emergenza. Il-pulizija huma wkoll dawk il-persuni li jagħmlu l-għassa kif ukoll isebbħu t-toroq b’ ilbieshom u bil-pass preċiż tagħhom waqt xi parata. Qed taraw kif mal-pulizija niltaqgħu kuljum?

L-isem tal-pulizija

Il-kelma pulizija ġejja mill-kelma Griega πολιτεία  (politeía). Kelma Griega oħra, qrib din il-kelma hija πόλις (pólis). Minkejja li dawn iż-żewġ kelmiet jixxiebħu ma jfissrx li huma l-istess. L-ewwel waħda tfisser gvern, mexxej ċivili filwaqt li t-tieni kelma tfisser belt-stat. Billi ma humiex l-istess ħaġa xorta hemm rabta bejn il-mexxej u l-belt għax huwa l-persuna li jmexxi l-ordni fil-belt jew il-pajjiż. Minn din il-kelma Griega ħarġet il-kelma Latina politia, li bejn wieħed u ieħor għandha l-istess tifsira u maż-żmien nibtet il-kelma pulizija, police bl-Ingliz, polizia bit-Taljan, police bil-Franċiż, polizei bil-Ġermaniż, policía bl-Ispanjol u nistgħu nibqgħu sejrin hekk. Tista’ tgħid li l-ilsna kollha ħadu terminu għal dak il-mestier li qegħdin nitkellmu dwaru mill-kelma Griega.

Bidu tal-korpi

Fi żmien il-pólis Griega kien hemm forma ta’ kontrolluri tal-ordni biss l-organizzazzjoni istituzzjonali tal-korp tal-pulizija f’ sens modern kif nafuh illum nistgħu ngħidu li beda ġewwa l-Gran Brittanja. Hemmhekk sa mill-1285 jingħad li kienu jeżistu għaqdiet organizzati ta’ ċittadini biex iħarsu l-ordni. L-ewwel korp tal-pulizija organizzat fuq skala kbira kien dak li waqqaf ir-Re Lwiġi XIV fl-1667 ġewwa l-belt ta’ Pariġi. Fl-1797, max-xatt tax-xmara Thames ġewwa Londra, twaqqaf korp tal-pulizija bħal dak ta’ Pariġi sabiex iżomm l-ordni u jħares mis-serq tal-merkanzija li kienet tasal hemmhekk. Fl-istess pajjiż, fl-1821 twaqqfu l-kwartieri tal-pulizija li fl-1829 bdew jissejħu Scotland Yard. Fl-Italja l-amministrazzjoni tas-sigurtà pubblika bdiet fir-renju ta’ Sardegna taħt ir-Re Karlu Albertu ta’ Savoia fl-1848 biss it-twaqqif uffiċjali tal-korp kien fl-1852. Ma rridux ninsew li sa dak iż-żmien l-Italja kienet għadha ma hijiex magħquda kif inhi llum. L-unità tal-Italja saret fl-1861 u ma’ din l-għaqda infirex mal-pajjiz kollu ir-rwol tal-pulizija.

F’ Malta

Billi Malta kienet kolonja tal-Gran Brittanja, xi ħaġa li kienet tinbet Londra dlonk kienet tasal f’ pajjiżna. Dan kien vantaġġ għalina.  Id-data uffiċjali tat-twaqqif tal-Korp tal-Pulizija f’ Malta hija t-12 ta’ Lulju 1814. Ix-xogħol tal-pulizija huwa li żżomm l-ordni u l-paċi pubblika, tipprevedi, tinvestiga, tiffitex u tiġbor provi u evidenzi kif ukoll tressaq lill-akkużat quddiem il-ġustizzja.

F’ Malta għandha proverbju li jgħid li ħadd ma jrid il-pulizija wara biebu. Dan il-qawl ġej mill-fatt illi l-pulizija hija aktarx assoċjata mal-inkwiet, fejn ikun hemm l-inkwiet issib il-pulizija biex jikkontrollaw is-sitwazzjoni. Niftakar li snin ilu l-ommijiet kienu jbeżżgħu lill-uliedhom bil-pulizija u kont nisma’ bosta garr dwar din il-ħaġa għaliex il-pulizija mhux tbeżża’ bih għandek iżda tgħallem lil uliedek li dak huwa persuna li għandek iddur lejh f’ kull ħtieġa ta’ għajnuna.

Nissimpatizza

Inzertajt għandi ħbieb pulizija. Verament li fid-dinja ssib minn kollox u anke f’ Malta ġieli smajna b’ xi każi ta’ membri tal-korp li la jagħmlu ġieħ lill-korp u lanqas lilhom infsuhom, biss fil-maġġoranza huma nies ta’ rispett u li jafu x’ inhu xogħolhom u jippruvaw jagħmluh sewwa. Naf kemm pulizija rġiel kif ukoll nisa u nista’ ngħid li huma ħbieb tajbin anke meta jkunu bl-uniformi.

Ħaġa li tweġġa’ lili u lil bosta hija n-nuqqas ta’ support li ġieli jsibu dawn it-talin. Bla ma nidħol fil-mertu u l-legalità tal-każ, insemmi l-fatt li tifel inqabad mill-pulizija jikser il-liġi aktar minn darba u billi huwa taħt l-età ma jistgħu jagħmlu xejn, anzi kien hemm lok li jittieħdu passi kontra l-pulizija stess. Dawn x’ affarijiet huma? Aħna aħna jew m’ aħniex? Dan każ wieħed biss, min jaf kemm hemm oħrajn.

Nies bħalna

Billi l-pulizija narawh liebes l-uniformi, aktarx naqgħu fit-tentazzjoni u naħsbu li huwa differenti minna, narawh daqs li kieku huwa xi robot jew xi aljen. Xejn minn dan, taħt dik l-uniformi hemm persuna tad-demm u l-laħam bħalna, bil-familja tiegħu, persuna li jixraqilha rispett, persuna bil-problemi tal-ħajja, li jgħejja, li jaqbdu l-għatx li jifjakka wkoll. U la qed insemmi l-bniedem li jifjakka, minn hawn insellem pulizija ħabib tiegħi li nzerta huwa l-kok tal-kummissarju. Sliem Pawlu!

Fr Reno Muscat

Dan l-artiklu deher f' In-Nazzjon 9 ta' Lulju 2016

Pittura f’enigma

Waħda mill-aktar opri artisitċi famużi madwar id-dinja hija bla dubju ta’ xejn il-pittura ta’ Leonardo da Vinci li turi lil Lisa Gherardini, mart  Francesco Bartolomeo del Giocondo. Wara li qrajt l-artiklu ta’ Fr Norbert Ellul Vincenti (In-Nazzjon 25 ta’ Ġunju 2016) dwar din il-pittura, xtajt jien ukoll ngħid xi ħaġa dwarha bla ma nirrepeti dak li diġà ntaqal. 

Din il-pittura hawn min isejħilha Mona Lisa jew inkella La Gioconda billi hija l-mara ta’ Giocondo. Din hija l-aktar opra ċelebri ta’ da Vinci li saret bejn l-1503 u l-1505. Hemm min jaħseb li dan l-artist kien warrab għal xi snin din il-pittura u kompliha fl-1517. Din hija waħda mill-ftit pitturi ta’ dan il-pittur ġenju li qatt ma kien hemm dubju dwar l-artist tagħha. Fil-fatt insibu żewġ dokumenti li jgħidulna li din il-pittura saret minn Leonardo da Vinci, wieħed tas-sena 1517 u l-ieħor nsibuh fil-ktieb ta’ Giorgio Vasari li jġib l-isem ta’ Le vite de' più eccellenti pittori, scultori e architettori  li ħareġ l-ewwel darba fl-1550. Hemm bosta kurżitajiet dwar din il-pittura li min hu kurjuż jieħu gost ikun jafhom. Kulħadd jaqbel li din hija pittura f’ enigma.

Fiġura misterjuża

Mona Lisa

Ħafna jistaqsu min hija dik il-figura li tidher fuq dan il-kwadru li juri mara bi tbissima enigmatika. Kif għidna qabel, l-aktar ipotesi popolari hija li din il-pittura turi lil Lisa Gherardini . Biss wara l-kitba ta’ Vasari bdew jinbtu xi dubji. Vasari fil-ktieb tiegħu meta jsemmi din il-pittura jsemmi s-suf ta’ għajnejn il-mara u jgħid li huma impittrin sbieħ ħafna. Fil-verità fil-pittura ta’ da Vinci ma jeżitix dan il-partikular. Ħaġa oħra li jsemmi Vasari huma t-toqob fuq ħaddejn il-mara meta din titbissem, partikular ieħor li ma jidhirx fil-Mona Lisa. Jekk infittxu fl-istorja ta’ dan il-kwadru nistgħu naslu biex nifhmu dan in-nuqqas ta’ qbil bejn dak li jgħid vasari u dak li naraw illum fil-kwadru. Leonardo da Vinci baqa’ jbiddel xi dettalji fil-pittura sakemm miet. Tajjeb ngħidu li dan l-artist telaq minn Firenze u mar jgħix ġewwa Franza fejn għada l-aħħar snin ta’ ħajtu. Huwa kien ġarr miegħu din il-pittura u propju għalhekk tinsab ġewwa Franza u mhux fl-Italja. Jista’ jkun li Vasari kiteb dwar din il-pittura minn dak li kien jiftakar qabel ma l-pittura ttieħdet Franza u jista’ jkun ukoll li waqt li l-artist kien jgħix Franza  biddel xi ħaġa minnha. Wara li dan l-aħħar snin sar studju u ttiħdu ritratti tal-kwadu bl-x ray, sirna nafu li hemm tliet verżjonijiet tal-Mona Lisa moħbijin taħt dik li naraw illum.

Fuq wara tal-Giaconda

Il-pont Buriano 

L-isfond tal-pittura juri xena immaġinarja iżda qrib Arezzo hemm tradizzjoni li tgħid li l-pont li jidher sewwasew wara spallet ix-xellugija tal-figura huwa l-pont li jġib l-isem Buriano u li jinsab f’ dik il-belt u li jaqsam ix-xmara Arno li tgħaddi mill-istess belt. Dan il-pont huwa tal-ġebel u nbena fl-1277. Fih seba’ arkati u llum huwa waħda mill-attrazzjonijiet prinċipali tal-belt. Jekk tkun f’ din il-belt u titkellem ma’ xi ħadd minn hemm dlonk jgħidlek li f’ belthom jinstab il-belt tal-Mona Lisa. Ngħid għalija il-fatt li wara spallet il-Giaconda hemm pont sirt nafhu biss meta żort Arezzo.

Għandna mnejn nistaqsu kif spiċċa mpitter hemmhekk dan il-pont. Billi l-artist kien mill-belt ta’ Vinci, madwar mitt kilometru bogħod minn Arezzo, kien midħla tal-post u fil-fatt f’ mappa li huwa għamel u li llum tinsab ġewwa Windsor l-Ingilterra, tidher il-belt ta’ Arezzo. Il-kumplament tal-isfond tal-pittura jixbaħ l-ambjent li nsibu max-xmara Arno, ambjent wisq għal qalb l-artist.

Mona Lisa misruqha

Ġurnal Franċiż iħabbar is-serqa tal-pittura

Nhar it-Tnejn, 21 ta’ Awwissu 1911 l-artist Franċis Luois Louis Béroud mar ġewwa l-mużew ta’ Louvre biex jabbozza pittura li turi l-pittura ta’ da Vinci fil-Louvre. Kif daħal fis-sala Carre, fejn il-Mona Lisa kienet ilha esposta għal ħames snin, kull ma sab kienu erba’ granpuni li magħhom kienet titwaħħal il-pittura. Mar jistaqsi lill-membri tas-sigurtà u dawn ħasbu li l-pittura kienet ittieħdet f’ xi post ieħor biex jittieħdulha xi ritratti. Aktar tard il-kuratur tal-mużew ikkonferma li din il-pittura kienet insterqet. Din kienet l-ewwel darba li pittura ta’ valur daqstant kbir insterqet minn Mużew.

Il-ħalliel tal-pittura kien ċertu wieħed Vincenzo Perrugia li kien jaħdem fil-mużew stess. Huwa staħba fil-mużew u meta dan kien magħluq, qala’ l-kwadru minn postu u ħareġ bih moħbi taħt il-kapott bla nkwiet ta’ xejn. Il-ħalliel kien jemmen li din il-pittura mhix postha fi Franza imma fl-Italja. Kieku kulħadd jirraġuna bħalu! Fl-1956 saru żewġ atti vandali fuq il-pittura, darba twaddbilha l-aċidu u darba oħra twaddbet ġebla lejn it-tila.

Hemm ħafna aktar x’ wieħed iżid ma’ dan li għidna għaliex din hija pittura magħrufa tista’ tgħid minn kulħadd, biss forsi ftit huma dawk li jafu dawn il-kurżitajiet dwarha.

Fr Reno Muscat

Dan l-artiklu deher f' In-Nazzjon, 2 ta' Lulju 2016

Opinion leaders

Illum il-ġurnata qegħdin nisimgħu spiss dawn iż-żewġ kelmiet, li fihom infushom ifissru mexxejja tal-opinjoni, biss is-sens veru tal-kliem imur wisq iżjed fil-font minn sempliċimnet mexxej ta’ opinjoni. Fejn jidħol in-negozju l-opinion leader huwa importanti ħafna. Importanti wkoll għal kull soċjetà attiva, bħal ma huma l-partiti politiċi, il-Knisja, l-għaqdiet nazzjonali kemm governattivi u kemm dawk li mhumiex. Kull soċjetà għandha bżonn relazzjoni tajba mal-opinion leaders għaliex dawn jistgħu jkunulha tal-aqwa reklam.

X’ inhuma sewwasew?

Paul Felix Lazarsfeld

It-teorija tal-opinion leader twieldet minn Paul Felix Lazarsfeld u sħabu. Dan is-soċjologu, imwieled fl-Awstrija fl-1901, li mar jgħix ġewwa l-Istati Uniti, ra b’għajnejh it-tixrid tal-media; ir-radju u aktar tard it-televiżjoni. Inċidentalment fl-istess sena li fiha twieled Lazarsfeld, it-Taljan Guglielmo Marconi sab is-sistema kif wieħed jista’ jitrażmetti bla wire, dak li aktar tard kellu jkun ir-radju. Fl-1926 l-Iskoċċiż John Logie Baird uffiċjalment għamel l-ewwel trasmissjoni viżiva bla wire, dak li kellu jkun it-televiżjoni. Tajjeb ngħidu li r-radju dam 38 sena biex laħaq il-50 miljun semmiegħ filwaqt li t-televiżjoni ħa 13-il sena biex laħaq il-50 miljun telespettatur. Dan il-fatt juri kemm il-bniedem kull ma jmur beda dejjem aktar isegwi l-mezzi ta’ komunikazzjoni. Lazarsfeld ħareġ bit-teorija tal-komunikazzjoni fuq żewġ livelli, (two-step flow of communication). L-ewwel livell huwa dak il-messaġġ li toħloq il-m edia u l-effett li jħalli fuq min jisma’ jew jara. Dan il-messaġġ jiġi biex ngħidu hekk assorbit mis-semmiegħ u jibda jemmen dak il-messaġġ. It-tieni livell ta’ komunikazzjoni hu li dan it-tali jibda jxandar ma’ sħabu dak li jkun sama’, emmen u assorba mill-mezzi tax-xandir. Dan it-tali huwa l-opinion leader. Mexxej tal-opinjoni għaliex imexxi l-opinjoni tiegħu lill-oħrajn. Mexxej tal-opinjoni għaliex huwa afdat mill-oħrajn, huwa stmat u huwa miżmum bħala bniedem li ta’ min jorbot fuqu; dak li l-Inglizi jgħidu you can bank on.

Qabel u llum

Kien hemm żmien meta l-opinion leaders kienu meqjusin biss dawk li jkollhom ċertu livell ta’ edukazzjoni, dawk li jkunu waslu sal-università, il-politiku, it-tabib, in-nutar, l-avukat u l-kappillan. Qabel il-kelma ta’ dawn kienet tiswa daqs l-evanġelju. Dak li jgħidu huma kien meqjus bħala l-verità u s-sewwa. Illum il-ġurnata l-affari nbidlet. Illum qegħdin ngħixu f’ dinja tal-karozza tal-linja, dinja tax-xarabank, fejn kulħadd jista’ jgħid li jrid anke jekk dak li jkun qed jgħid ma jkollu l-ebda bażi ta’ realtà. Sfortunatament ħafna drabi huma dawn it-talin li l-aktar jagħmlu ħoss minkejja li ma jkunu qed jgħidu xejn sew. Sewwa jgħid il-qawl Ingliż: empty vessels make most sound.

Bil-mezzi tax-xandir, l-opinion leader huwa dak is-semmiegħ li jisma’ u jinterpreta s-sinifikat u l-kontenut tal-messaġġ. Il-fatt li l-opinion leader huwa bniedem ta’ stima, jispiċċa biex ikollu s-segwaċi, għalhekk dan jista’ jkun anke fatt perikoluż għax jekk l-opinion leader ma jifhimx sewwa xi kunċett jista’ jaqleb ta’ taħt fuq il-messaġġ.

Min hu l-opinion leader?

Ħalli nġib ftit eżempji ta’ min jista’ jkun opinion leader illum. Jekk jien naħdem fuq il-kompjuter u jkolli problema, mhux sejjer nistaqsi lil Salvu tal-ħaxix kif ser insolviha imma mmur fil-ħanut tal-kompjuters insib lil Glenn, biss jekk irrid inkun naf kif qed taħsibha n-nies dwar xi liġi li qed jiddiskuti l-parlament ma nistaqsix lil Glenn imma mmur direttament nistaqsi lil Salvu. Indirettament dawn it-tnejn għalija huma opinion leaders u dak li jgħiduli nemmnu iżda dejjem skont iċ-ċirkostanza li nkun fiha. Jekk Silvia dejjem ikollha ħwejjeġ nodfa u jfuħu, Mary lilha tistaqsi xi prodott tuża. Fuq skala akbar taħdem is-sistema fejn jidħol ix-xandir.

Stakeholders

L-opinion leader jaffettwa l-opinjoni ta’ ħaddieħor. Fin-negozju l-opinion leader jaffettwa l-opinjoni tal-istakeholder. Min hu stakeholder? Stakeholder huwa dak it-tali li jkollu l-intenzjoni jixtri xi ħaġa. Mhux bilfors tkun xi ħaġa kbira, imma ħaġa tkun li tkun. Stakeholder hu x-xerrej ta’ dar jew ta’ karozza imma mhux biss, stakeholder hija l-mara tad-dar li tagħmel ix-xirja u tagħżel bott piżelli ta’ ditta u mhux ta’ oħra, sewwasew kif ix-xerrej tad-dar jixtri dar u mhux oħra u x-xerrej ta’ karozza jagħżel mudell u mhux ieħor. Ix-xerrej ikun sama’ xi ħaġa dwar dak li jkun ser jixtri. Id-differenza bejn l-eżempji li ġibt hija li bott piżelli tixtrih kuljum u jekk dak ta’ ditta ma għoġbokx, malajr tibdel, biss dar jew karozza mhux bott piżelli! F’ kelma waħda aħna lkoll stakeholders għaliex ilkoll nixtru u lkoll inkunu b’ xi mod jew ieħor influenzati minn xi ħadd li xtara qabilna, dak li nqisuh bħala opinion leader.

Għalhekk l-entitajiet u l-gruppi tajjeb jieħdu aktar bis-serjetà ir-rwol tal-opinion leader u jagħrfu li kif qal Lazarsfeld li llum b’ xi mod kulħadd jista’ jkun mexxej tal-opinjoni.

Fr Reno Muscat

Dan l-artiklu deher f' In-Nazzjon, 25 ta' Ġunju 2016

Il-knisja ta’ San Ġorġ Martri ġewwa Cagliari

Billi San Ġorġ huwa qaddis li ħa l-martirju tiegħu aktar minn elf u seba’ mitt sena ilu, tiġina t-tentazzjoni li naħsbu li llum ma għadhomx jinbnew knejjes ġodda u jiġu iddedikati lilu. Meta naħsbu hekk inkunu qegħdin niżbaljaw għaliex jekk wieħed ifittex isib knejjes moderni iddedikati lill-martri tal-Lidda. Każ bħal dan hija l-knisja iddedikata lill-qaddis tal-ġens Anici li nsibu fil-belt ta’ Cagliari f’ Sardegna.

Il-knisja l-qadima

L-ewwel knisja fejn insibu l-knisja li semmejna kienet inbniet lejn tmiem is-seklu XVI u kienet iddedikata lil San Ġorġ u lil Santa Katerina. Din kienet il-knisja tal-fratellanza tal-komunità ta’ dawk li kienu ġew Cagliari minn Ġenova. Din il- fratellanza inbdiet  fl-1587 mill-Arċisqof Francesco del Val u fl-1591 il-Papa Gregorju XIV taha t-titlu ta’ Arċikonfraternità. Fl-istatut kien hemm imniżżel li l-membri kellhom ikunu mir-reġjun tal-Ligurja. Għall-bidu kellhom kappella fil-knisja tal-kunvent ta’ Santa Marija ta’ Ġesù, liema kunven illum ma għadux jeżisti.

L-ewwel knisja tal-qaddisin Ġorġ u Katerina inbdiet fl-1599. It-tqegħid tal-ewwel ġebla kien sar mill-arċisqof Alonso Lasso Çedeño. Din il-knisja tlestiet matul is-seklu XVII. Kienet knisja b’ elementi arkitettoniċi manieristi u barokki. Kien fiha għadd ta’ opri artisitċi. Il-faċċata kienet dominata mill-bieb bejn żewġ kolonni bl-arma ta’ Ġenova fuq il-bieb. Ġewwa kien fiha korsija waħda b’ kappelli laterali. Waqt ħbit mill-ajru nhar it-13 ta’ Mejju, 1943 din il-knisja ġiet meqruda għal kollox.

Il-knisja l-ġdida

Ma’ tmiem il-gwerra l-Arċikonfraternità dlonk ħasbet biex din il-knisja tinbena mill-ġdid fl-istess post fejn kien hemm il-knisja l-antika, imma din l-art inbiegħet u nxtrat biċċa art oħra f’ żona li bdiet kull ma jmur tiżviluppa. Il-bini tal-knisja l-ġdida beda fl-1957 taħt it-tmexxija tal-periti Marco Piloni u Francesco Giachetti. Fl-1964 din il-knisja saret parroċċa u kienet ikkonsagrata mill-Arċisqof Paolo Botto fit-23 ta’ Novembru, 1967. Madanakollu l-proġett tal-knisja ma kienx  għadu komplut skont il-pjanta. Fl-2001 sar it-taraġ ta’ quddiem il-knisja skont il-pjanta oriġinali biex b’ hekk spiċċa x-xogħol kollu mjaħsub għal din il-knisja.

Il-knisja moderna fiha tmien faċċati, donnha forma ta’ skorfina jew rotunda. Fuq ġewwa fiha ħitan b’ pittura u twieqi kbar li jiffurmaw il-ġnub tal-knisja. Fuq nett tal-knisja hemm il-lanterna li tiġi sewwasew fin-nofs tal-knisja. Fuq il-bieb ta’ barra naraw l-arma ta’ Ġenova, u l-kelma LIBERTAS. Din hija l-istess arma li konna nsibu fil-knisja l-antika, ovvjament ġiet irrestawrata. L-istained glass tat-twieqi juru siltiet mill-passjoni ta’ Kristu filwaqt li l-pitturi monocromatiċi ta’ bejn it-twieqi juru siltiet mill-ħajja ta’ San Ġorġ u ta’ Santa Katerina. Xi opri li kien hemm fil-knisja l-antika u li ma tkissrux bil-gwerra ġew trasportati għal din il-knisja ġdida. Fl-2008 sar artal ġdid tal-irħam u kien ikkonsagrat fis-26 ta’ April mill-Arċisqof Giuseppe Mani. Fil-kappelli ta’ mad-dawra tal-knisja insibu xi opri bħall-istatwa ċkejkna tal-Madonna magħrufa bħala ta’ Adam – statwa li hija vvenerata ħafna. Xi opri oħrajn li kienu salvati mill-knisja l-antika llum jinsabu fil-mużew parrokkjali.

Minkejja li l-istil ta’ din il-knisja ġdida huwa modern ħafna, xorta hija iddedikata lil qaddis antik. Dan jixhed il-kobor u l-qima ta’ San Ġorġ madwar id-dinja kollha. 


Fr. Reno Muscat 

Artiklu li deher fil-progreamm maħruġ mill-Għaqda Mużikali u Soċjali Anici - Qormi, Festa 2016