Minkejja t-terrur u l-biża’ xorta baqgħu joqgħodu fl-Iraq

Minkejja li l-qagħda ġewwa l-Iraq ma hija xejn stabbli, minkejja li bosta entitajiet wissew biex dak li jkun iħalli dan il-pajjiż kemm jista’ jkun malajr, xorta hemm min għażel li jibqa’ jgħix f’ nofs it-terrur u l-biża’ li ħakkmu lill-Iraq dawn l-aħħar xhur.

Xhieda

“Matul il-lejl ġieli nisimgħu l-isparar, imma b’ xorti tajba qatt ma kien hemm ġlied qalil qrib id-dar tagħna.” Qal wieħed saċerdot li baqa’ jgħix ġewwa r-raħal ta’ Alqosh li jinsab madwar 12-il kilometru bogħod minn fejn l-armata Kurda qegħda tikkumbati lill-ISIS. Dan is-saċerdot huwa mir-raħal ta’ Batnaya u kien l-aħħar wieħed li ħalla dan ir-raħal qabel waslu fih il-Jiħadisti. Minn meta l-ISIS beda l-attakki fuq l-Iraq, għexieren ta’ qassisin u reliġjużi spiċċaw bla saqaf fuq rashom u kellhom jaħarbu. Dawn tilfu mhux biss darhom ,imma l-kunventi tagħhom, l-iskejjel u d-djar tat-tfal li kellhom – tilfu dak li kienu bnew b’ tant tbatija matul is-snin.

Sor Suhama, soru Dumnikana qalet li huma tilfu 23 dar u kunvent. “Fil-kunvent ta’ Qaraqosh konna 26 soru biss biss. Konna komunità sabiħa u kellna ħafna xogħol. Kellna nitilqu u ġejna ngħixu hawnhekk, qrib Erbil il-belt kapitali tal-Kurdistan. Bosta minna għadna noħolmu li xi darba nerġgħu lura lejn Qaraqosh.” Waqt li Sor Suhama kienet qegħda tirrakkonta, soru oħra kienet qegħda tisma’. Ħin bla waqt infexxet tibki u qaltlina: “Minn kemm ilna li ħallejna Qaraqosh, mietu 14-il soru – imma aħna nibqgħu hawn, qalulna bosta drabi biex inħallu l-Iraq, imma n-nies għandha bżonn il-Knisja, għandha bżonna.”

Sor Suhama qalet li huma obbligati jibqgħu man-nies u jekk l-Insara kollha jħallu l-Iraq, is-saċerdoti u s-sorijiet żgur li jkunu l-aħħar nies li jagħmlu dan. Madanakollu hija ma temminx li xi darba għad jispiċċaw l-Insara kollha mill-Iraq.

Sitwazzjoni attwali

Dawk li kellhom jaħarbu minn darhom, fosthom is-sorijiet, issa qegħdin jgħixu f’ caravans. Kull caravan fiha żewġt ikmamar u kamra tal-banju waħda. Sitwazzjoni bħal din minbarra li ma hija xejn pjaċevoli, qegħda ġġib bosta ġlied u nkwiet bejn il-familji li joqgħodu fl-istess caravan u ma’ oħrajn. Hemm madwar 800 familja jgħixu ’l barra minn Erbil. L-irġiel tilfu xogħolhom u għalhekk il-problemi komplew jiżdiedu anke fil-familji. Bosta drabi l-vittmi ta’ dan l-inkwiet fil-familji jkunu t-tfal li ma jafux jiddefendu ruħhom.

Qrib din iż-żona ta’ caravans hemm subborg bl-isem ta’ Kazanzan fejn hemm 3 sorijiet li jagħmlu dak kollu li jistgħu biex jgħollu l-moral tal-Insara fil-post. Organizzaw kindergarten u fi żmien l-Għid li għadda mexxew il-liturġija minħabba n-nuqqas ta’ preżenza ta’ saċerdot.

Seminaristi

Bosta saċerdoti u seminaristi wkoll kienu mġegħlin mill-ISIS biex jaħarbu minn djarhom u dawn sabu kenn fi djar privati. “L-ISIS mhux talli waqqfuna mill-mixja tagħna, imma komplew isaħħulna l-vokazzjoni” qal Randi, seminaristi li kien jistudja fis-seminarju ta’  Erbil. “Kien hawn min hu xxurtjat u rnexxielu jibqa’ ħaj. Dan juri li Alla huwa Alla tal-ħajja u li jieħu ħsiebna” temm jgħid dan is-seminarist Iraqqin. Martin, seminarist ieħor, li huwa diġa djaknu, qal li x-xewqa tiegħu hija li jiġi ordnat saċerdot, jaf li din ix-xewqa li għandu tista’ jdum xhur twal biex isseħħ, imma l-akbar xewqa tiegħu hija li jagħmel l-ewwel quddiesa tiegħu f’ raħal twelidu, Karamlish mhux bogħod wisq minn Qaraqosh. Huwa qal li postu huwa hemmhekk u ma jimmaġinax li jħalli l-Iraq, minkejja li ommu u missieru ħarbu u llum jinsabu ġewwa l-Istati Uniti. “Posti hawnhekk, irrid naqdi lill-poplu tiegħi” qal Martin.

Jistgħu jitilqu

Bosta minn dawn ir-reliġjużi, saċerdoti u seminaristi kienu offruti l-okkażjoni li jħalli l-Iraq u jmorru jgħixu f’ pajjiż fejn hemm aktar sigurtà. Iżda minkejja kollox huma jħossu li posthom huwa hemm, iħossu li għandhom missjoni kbira x’ jaqdu, iħossu li jridu jerġgħu jibnu pajjiżhom filwaqt li jiżguraw li l-Knisja fl-Iraq tibqa’ tgħix. Iridu jerġgħu jgħallmu lill-poplu li huwa possibbli l-Musulmani jgħixu flimkien mal-Insara fis-sliem, sewwasew kif kienu jgħixu qabel. Tassew li l-aħħar li tmut hija t-tama u Allaħares ma kienx hekk għax kieku l-qagħda ta’ dawn il-povri nies hija bil-wisq agħar milli hi llum. Tama ta’ ħajja aħjar, tama li jerġgħu lura lejn darhom, tama li għad jerġgħu jibdew jgħixu ħajja bla ġlied, bla ħsejjes ta’ sparar. Tamiet u xewqat li nisperaw li ma jdumux wisq ma jsiru realtà.

Fr Reno Muscat

Dan l-artiklu deher f' In-Nazzjon, 9 ta' Mejju 2015

KODIĊI

Kodiċi

Immaġina li ma tafx taqra bil-Malti, anzi ma tafx l-alfabett Latin. Kieku għalik dak li għandek f idejk bħalissa huwa biss mazz karti imċappsa b’ linka sewda, imma għax taf l-alfabett Latin u għax tgħallimt l-ilsien Malti, dak il-mazz karti li għandek quddiemek huwa gazzetta li se twassallek xi tagħrif ġdid jew se tkompli tkabbarlek dak li diġa taf. Dan kollu jista’ jseħħ għax qegħdin nużaw l-istess kodiċi, l-istess ilsien.

Kliem li ma nafux

Mejlaq

Ma jfissirx li billi qegħdin nużaw l-istess ilsien allura nistgħu nifhmu kull ma jintqal. Nagħmlu mod ikunu qegħdin jitkellmu żewġ ħaddiema, nagħtu każ mastrudaxxi. Dawn għandhom mnejn jibdew jużaw kliem li minkejja li huwa Malti bħal dak li qiegħed ninqeda bih jien biex nikteb u bħal dak li qiegħed tuża inti biex taqra, ma nifhmuhx għax ma jkunx fil-kodiċi tagħna. Jekk f’ ħanut ta’ mastrudaxxa nisimgħu ‘l min jgħid “Ġibli l-mejlaq” għandna mnejn naħsbu li hemm xi ħaddiem kunjomu Meilaq f’ dak il-ħanut. Fis-sew mejlaq huwa għodda jew aħjar ġebla li tintuża biex jinstannu l-furmaturi fuqha. Darba kont qed nippassiġġa ma’ xi ħbieb tiegħi ħdejn il-baħar u wieħed minna qalilna: “Naslu sa ħdejn dik il-ħanżira u nduru lura.” Ħadd minna ma kien fehem sa fejn ried jasal biex idur lura għax għalina ‘ħanżira’ hija il-mara tal-ħanżir, l-annimal li nsibu fir-razzett. Imma dakinhar tgħallima li fik il-blokka tal-ħadid midfuna nofsha fl-art li tinuża biex magħha jintrabtu iċ-ċimi tal-vapuri tissejjaħ ħanżira. Dawn il-każi inkunu fihom meta nisimgħu kliem li ma jkunx fil-kodiċi tagħna.

Jiġri wkoll li biż-żmien l-ilsien jevolvi, jinbidel u fih jidħlu bosta kliem ġodda. Kliem ieħor jintesa u jiġi mwarrab. Lil min għadek tisma’ llum jgħid li se jmur sal-misraħ? Illum kulħadd il-pjazza jmur. U meta nsiefru ma għandiex immorru l-mitjar imma nitilqu mill-ajurport. U lit-tali persuna għamlulu monument minflok mafkar. Ma nistgħux nibqgħu nużaw kliem arkajku għax nispiċċaw ma jifhimna ħadd. Dan il-kliem ħareġ mill-kodiċi tal-Malti tal-lum.

Poeżiji antiki

Il-cantilena

Patri Mikiel Fsadni kien dak li flimkien ma’ Godfrey Wettinger sab l-aktar poeżija antika miktuba bil-Malti; il-Cantilena ta’ Pietru Caxaru. Fittixtha fuq l-internet, u kont ixxurtjat li sibtha, mhux biss miktubha imma wkoll hemm filmat waqt li qegħda tinqara. Meta tisma’ lil xi ħadd jaqraha ma tifhimx b’liema ilsien hija miktuba. Għax il-kliem Malti nbidel u l-kodiċi li kienu jużaw il-Maltin fil-qedem llum intilef. Ladarba dħalt fil-muża tal-poeżija antika ta’ Malta, wara l-Cantilena fittixt it-tieni l-aktar poeżija Maltija antika, dik ta’ Ġan Franġisk Bonamico; Mejju ġie bil-ward u zahar. Bejn il-kitba ta’ Caxaru u dik ta’ Bonamico hemm madwar mitejn sena. Il-kliem fis-sunett ta’ Bonamico minkejja li ma huwiex Malti tal-lum imma jinftiehem sewwa. U dan huwa kodiċi ta’ 400 sena ilu.

Il-moda tal-kliem

Il-kliem nistħajlu bħall-ħwejjeġ jew iż-żraben, jinbidel maż-żmien skont il-moda. Illum donnu ma għadiex moda li tmut, imma saret moda li tgħaddi għall-ħajja ta’ dejjem, tmur tiltaqa’ mal-Mulej, tħalli dan il-wied ta’ dmugħ, tmur fid-dar tas-sema jew tħalli din id-dinja. Dawn huma frażijiet li daħlu fil-kodiċi ta’ kif nitkellmu llum. Ma' dawn il-frażijiet daħlu bosta kliem Ingliż. Ħadd ma jmur f’ ħanut tal-ikel u jordna dawra laħam bil-patata moqlija, imma ngħid għalija jekk mmur ir-restaurant, nordna steak biċ-chips.

B’daqshekk ma rridx noħodha kontra Dun Karm. Il-poeta nazzjonali tagħna, fil-poeżija ‘Għaliex’  jgħidilna “Għaliex tarmih l-ilsien li tatek ommok, u titlef għaqlek wara lsien barrani?” Ħażin jekk narmu dak li jidentifikana bħala Maltin, imma nistgħu nżommu l-progress u l-evoluzzjoni tal-lingwa? Fejn jidħlu termini ta’ teknoloġija illum nużaw l-Ingliż. Ngħidu li nużaw il-keyboard u l-mouse tal-kompjuter. It-Taljani il-keyboard isejħulha tastiera imma l-mouse ma jsejħulux topo imma jibqa' mouse. L-istess apparat it-Taljani jsejħulu computer. Il-Fanċiżi mod ieħor. L-apparat isejħulu ordinateur, il-mouse isejħulu souris u l-keyboard isejħulha Clavier d'ordinateur. L-Ispanjoli il-mouse tal-komjuter isejħulu ratón, li tfisser ġurdien. Dan huwa kollu kliem fil-kodiċi tekniku.

Liema Kodiċi?

Jekk ikollok tistaqsi lin-nies fiex jaħsbu meta jisimgħu l-kelma “Kodiċi” żgur li l-parti l-kbira minnhom isemmulek il-ktieb ta’ Dan Brown: “The Da Vinci Code”. Bir-raġun għax dan huwa ktieb li biegħ miljuni ta’ kopji. Għaliex? Il-kittieb għaraf juża il-kodiċi tal-poplu. Kliem mexxej li jifhmu kulħadd u xejn jew ftit kliem tekniku, kapitli qosra jinqraw fi ftit ħin u fuq kollox qanqal il-kurżità. Issa ħalliha li l-istorja hija waħda fittizja u bla ebda bażi storika, imma n-nies sabet fil-ktieb ta’ Brown l-istess kodiċi li tuża hi.

Semmejt erba’ kittieba, Caxaru, Bonamico, Psaila u Brown. Dawn kollha użaw il-kodiċi taz-zmien li fihom għexu. Jien ukoll ippruvjat nuża l-kodiċi li nużaw aħna l-Maltin tat-tielet millenju. Min jaf jekk xi ħadd jaqra dan li ktibt mitejn sena oħra jkunx jista’ jifhem il-kodiċi li nużaw illum?

Fr Renò Muscat

Dan l-artiklu deher f' In-Nazzjon, 2 ta' Mejju 2015

Referendum dwar il-Festi

Fl-Eżortazzjoni Appostolika, Post- Sinodali li ġġib l-isem Ecclesia in Europa, maħruġa fit-28 ta’ Ġunju tal-2003, Il-Papa San Ġwanni Pawlu II kien kiteb hekk: Minkejja li f’ bosta partijiet kbar tal-kontinent Ewropew hemm dekristjanizazzjoni,  hemm ukoll sinjali li jispjegaw il-wiċċ ta’ Knisja li temmen, ixxandar, tiċċelebra u taqdi lill-Mulej. Fil-fatt ma jonqsux eżempji ta’ Insara awtentiċi li jesperjenzaw silenzju kontemplattiv, jieħdu sehem fedelment f'attivitajiet spiritwali, jgħixu l-Evanġelju fil-ħajja tagħhom ta' kuljum u huma xhieda ta’ dan l-Evanġelju fid-diversi impenji tagħhom. Tista’ tidher ukoll manifestazzjoniji ta’ “qdusija popolari”, li tfisser li fl-Ewropa tal-lum mhuwiex impossibbli li tgħix l-Evanġelju individwalment u f’ esperjenza komunitarja awtentika. (numru 67)

Id-devozzjonijiet popolari f’ Malta ma humiex nieqsa, imma x’ importanza għandhom fil-ħajja tagħna llum? Fuq kollox x’ inhuma dawn id-devozzjonijiet popolari?

Fratellanzi, pellegrinaġġi u purċisjonijiet

Fl-Ewropa kollha insibu ħafna u ħafna devozzjonijiet. Xi wħud minnhom huma antiki ferm u jistgħu jkollhom eluf ta’ snin, devozzjonijiet li bdew fl-ewwel snin tal-Kristjaniżmu. Ma hemmx għalfejn immorru wisq bogħod; f’ pajjiżna stess għandna postijiet marbutin mal-miġja ta’ San Pawl fuq xtutna. Postijiet bħal dawn taw bidu għal għaqdiet ta’ nies li jkollhom interess komuni. Maż-żmien bdew jitwieldu l-fratellanzi fi knejjes oħrajn li minbarra skop reliġjuż kien ikollhom ukoll skop soċjali. Kienu speċi ta’ trade unions żgħar taħt il-kappa tal-Knisja.

Il-postijiet marbuta ma’ xi ġrajja jew ma’ xi qaddis partikolari bdew ikunu postijiet ta’ kult (devozzjoni) popolari u għalhekk kienu jiġu organizzati pellegrinaġġi fihom. L-akbar xewqa ta’ kull Nisrani kienet dik li jżur l-art fejn twieled, għex, miet u rxoxta Ġesù, imma kemm minħabba problemi ta’ flus, kif ukoll minħabba li mhux dejjem kien possibli li pellegrinaġġi bħal dawn isiru, bdejna nsibu d-devozzjoni tal-Via Sacra fil-knejjes tagħna u wieħed kien ikun jista’ jimxi pass pass il-passjoni ta’ Kristu  mingħajr ma jkollu għalfejn jitlaq minn pajjiżu.

Il-purċissjonijiet bdew isiru bis-sagrament jew b’ xi relikwija ta’ xi qaddis. Ir-relikwarji bdew kull ma jmur isiru aktar elaborati u bdew isiru anke statwi tal-fidda biex iżommu dawn ir-relikwi. F’ Napli għadhom joħorġu purċissjonijiet bi statwi tal-fidda. Mhux statwa waħda jew tnejn imma aktar minn għoxrin waħda joħroġu biex jiċċelebraw il-festa ta’ San Ġennaru. L-istatwi huma ta’ qaddisin prottetturi ta’ din il-belt Taljana. F’ pajjiżna wkoll insibnu li l-parroċċi kollha għandhom l-istatwa titulari, xi wħud qodma, li resqin lejn it-300 sena u oħrajn ġodda. Purċissjonijiet isiru mhux biss tal-qaddisin patruni tal-parroċċa imma hemm xi lokalitajiet fejn isiru bosta purċissjonijiet ta’ festi sekondarji. Il-purċissjoni għadha tiġbed bosta nies lejha.

Dawn huma kollha devozzjonijiet popolari li bħalma semma San Ġwanni Pawlu II, jgħinu biex dak li jkun jgħix l-Evanġelju f’ esperjenza komunitarja. Għalhekk huma importanti għax il-bniedem ma huwiex maħluq biex jgħix waħdu imma fin-natura tiegħu ifittex il-komunità. Il-bniedem ifittex ukoll l-ispiritwalità. Il-fratellanzi, il-pellegrinaġġi u l-purċissjonijiet joffru spazju u ħin biex dak li jkun jgħix din l-esperjenza komunitarja, soċjali u spiritwali.

Il-pageantry

Ma nafx kif naqbad insejjaħ il-pageantry bil-Malti; forsi spettaklu reliġjuż? Hu x’ inhu, nispera li tifhmu għal xiex qiegħed nirreferi. Ir-rapreżentazzjonijiet teatrali marbutin ma’ xi ġrajja reliġjuża kienu popolari ferm fil-medju evu. In-nies kienet analfabeta, ma tafx taqra u tikteb imma kienet tħobb tisma’ u tara. Kienu jsiru rapreżentazzjonijiet teatrali fil-pjazez u n-nies kienet tinġabar biex tara. Bosta drammi kienu jkunu xi siltiet mill-ħajja ta’ Kristu.

Parti minn dawn ir-rapreżentazzjonijiet daħlet fil-kultura tagħna bla ma nafu. Mela meta kien isir id-dramm ta’ Kristu tiela’ s-sema, kien jintrama apparat biex l-attur li jagħmilha ta’ Kristu jitla’ ’l fuq mill-palk. Kien apparat tal-injam. Sabiex jinħeba dan l-apparat kien jitpoġġa liżar impitter taparsi sħaba. Minn hemm ħadna d-drawwa li meta nagħmlu xi rapreżentazzjoni tal-ġenna, jew tas-sema, dejjem naraw in-nies fuq l-isħab. Araw xi film tal-after death, jidhru nies mexjin fuq l-isħab. Illum fl-2015 għanda niltaqgħu ma’ dan il-fatt ukoll. Osservaw ir-reklam ta’ ċerta marka ta’ kafè li jidher fuq l-istazzjonijiet televiżivi Taljani, iġiblek il-ġenna fl-isħab. Dan kollu kellu l-bidu tiegħu fil-liżar impitter biex jaħbi l-apparat fir-rapreżentazzjoni teatrali ta’ Kristu tiela’ s-sema.

Importanza

B’ dan l-eżempju tal-pageantry ridt nuri l-importanza ta’ dak li huwa sagru fil-ħajja tal-bniedem. Minkejja kollox xorta għad għandna bżonn is-sagru, xorta għandna nħossu l-ħtieġa ta’ xi ħaġa akbar minna. Dan is-sentiment nesprimuh fil-festi. F’ pajjiżna l-festi m’ aħniex nieqsa minnhom u huma l-aktar devozzjoni popolari mifruxa, kultant anke b’ mod eseġerat. Nistaqsi: kieku kellu jsir referendum (ladarba għadna friski minn wieħed) dwar il-festi f’ Malta, dawn jibqgħu jew jitneħħew? Minkejja kollox, qabel ma wieħed iwieġeb, għandu jiftakar l-importanza umana tal-ispiritwalità u l-okkażjoni ta’ esperjenza komunitarja awtentika li wieħed jista’ jsib fil-festi tagħna.

Fr Renò Muscat

Dan l-artiklu deher f' In-Nazzjon, 25 ta' April 2015

Berikt dar ta’ koppja gay

Wieħed saċerdot Taljan, ħabib tiegħi, kappillan ta’ parroċċa fid-Djoċesi ta’ Benevento,  kien jitlobni biex wara l-Għid il-Kbir immur ngħinu jbierek id-djar tar-raħal li tiegħu huwa kappillan. Meta kont ngħix Ruma kienet ħaġa faċli; sagħtejn ferrovija u nasal. Issa li qiegħed Malta dan il-kappillan talabni biex din is-sena wkoll immur ngħinu u jiena ma għidtlux le. Ħassejt li aktar kienet ta’ ħtieġa l-preżenza tiegħi hemmhekk milli qalb l-abbundanza ta’ saċerdoti f’pajjiżi. Mort ħamest ijiem – sewwasew fil-ġimgħa ta’ wara l-Għid.

Bdejt mill-ewwel inbierek id-djar. Tassew li llum ngħidu li nbierku l-familji mhux id-djar, imma l-parruċċani ta’ hawnhekk għadhom isejħu t-tberik tal-Għid bħala t-tberik tad-djar. Kull sena li mort inbierek f'dan il-post, dejjem kelli miegħi wieħed anzjan li jaf mhux biss it-toroq kollha tar-raħal imma lill-parruċċani kollha, li biex ngħid id-dritt ma jaqbżux l-1,500. Dan Tonino iħabbat hu il-bibien tad-djar u javżahom li hemm is-saċerdot biex iberkilhom. Bosta huma dawk li jiftħu u jifirħu biż-żjara li tkun qed tagħmlilhom.

Fit-tieni jum, kont qiegħed inbierek għadd ta’ flats. Wasalna quddiem bieb li kellu statwa tal-Madonna mwaħħla mal-koxxa tiegħu u l-kitba “Benedici la nostra casa”. Tonino ħabbat u ġie jiftħilna żagħżugħ li nassumi li kellu bejn il-25 u t-30 sena. Wiċċu bħal ħmar ftit xħin rana imma għamlilna s-sinjal biex nidħlu ġewwa. Madwar għonqu kellu lazz imdawwar u miegħu salib tal-fidda mdendel. Dħalna. Għall-ewwel ħsibt li wiċċu ħmar ftit għax ma kienx kollox f’postu. Kien hemm xi żraben ’l hawn u ’l hemm u l-post ma kienx mija fil-mija organizzat. Mhux għax qgħadt nissindika, imma dawn il-ħwejjeġ tarahom bla ma trid meta tidħol f’dar in-nies.

Bdejt naqra t-talba li kien hemm fuq is-santa li ħallejna f’kull dar li fiha dħalna nbierku. Kienet tibda hekk: “Huwa Ġesù Kristu stess, fil-persuna tas-saċerdot, li qiegħed iżur darek . . . . .” Konna wara l-bieb ta’ barra. F’dak il-waqt persuna li kienet rieqda fuq is-sufan ħarġet rasha minn taħt il-friex. Kien żagħżugħ ieħor, nassumi tal-istess età tal-ieħor. Indunajt li din kienet koppja gay. Indunajt għalfejn wiċċ l-ewwel ġuvni ħmar kemm kemm xħin fetħilna. Indunajt li n-nuqqas ta’ ordni fid-dar kien ifisser nuqqas ta’ preżenza femminili. X’naqbad nagħmel?

X’nagħmel inkompli nbierek jew nieqaf? F’anqas minn sekonda ħassejt x’jgħidli li kelli nkompli nbierek. Ħassejt x’jgħidli li kieku wieħed minn dawk iż-żgħażagħ kien ħija x’kont nagħmel? Ftakart fil-kliem tas-santa: Ġesù Kristu stess, fil-persuna tiegħi kien qiegħed iżur dik id-dar, allura x’nagħmel, naħseb b’moħħi jew b’moħħ Ġesù, nirreaġixxi b’qalbi jew b’qalb Ġesù? Kieku Ġesù Kristu x'kien jagħmel? Jekk nitlaq 'il barra issa, se nbegħidhom minn Fr. Reno jew se nbegħidhom mill-Knisja ta’ Kristu? Jien qiegħed fi Knisja inkussiva jew f’għaqda li teskludi? Kieku dawn ma riedux li nberkilhom, setgħu qalulna le u mhux daħluna f’darhom mill-ewwel. Dawn il-ħsibijiet kollha għaddew minn moħħi f’inqas minn sekonda. Komplejt inbierek.

Il-Kappillan ta’ dan ir-raħal ċkejken jaf il-poplu kollu ta’ hemmhekk. Kieku ma riednix immur inbierek għandhom kien javża lil Tonino biex ma jħabbatx fuq biebhom u konna nibqgħu sejrin bla ma kont ninduna b’xejn.

Wara qgħadt nirrifletti ftit u wasalt għal xi konklużjonijiet. Jekk aħna nbierku l-familji u mhux id-djar, żewġt aħwa li jgħixu flimkien inberkulhom għax inqisuhom familja. Mara armla li wliedha żżewġu u għandhom darhom, inberkulha minkejja li ma hijiex familja. Aħna nbierku lill-persuna għax il-bniedem huwa maħluq xbieha ta’ Alla. U allura jekk persuna għandha orjentament omosesswali ma tibqax ħolqien ta’ Alla, ma tibqax xbieha ta’ Alla? Hemm regoli tal-Knisja Kattolika, li jiena nobdi dejjem, imma f’dan il-każ ma nemminx li ksirt xi regola. F’dan il-każ nemmen li mxejt b’kompassjoni, ġibt ruħi daqslikieku Kristu  personalment mar fid-dar ta’ dik il-koppja.

Raxxejt l-ilma mbierek, sellimna lil xulxin, irringrazzjawni u ħriġt ma’ Tonino biex inħabbtu l-bieb tal-flat ta’ maġenbhom.

Fr Reno Muscat

Parti minn dan l-artiklu dehret f' Il-Mument, 19 ta' April 2015

Terroriżmu waqt it-tberik

Il-ġimgħa l-oħra kont f’ parroċċa fin-Nofsinhar tal-Italja.  Kont qiegħed ngħin kappillan ta’ parroċċa ta’ raħal mitluf f’ nofs il-muntanji, kont qed ngħinu  jagħmel it-tberik tal-familji, drawwa li anke hawn Malta għad hawn fejn issir.

Meta tkun qed tagħmel dan ix-xogħol,  trid jew ma tridx ikollok tidħol f’ dar in-nies sabiex tberkilhom.  Ma nistax ingerger mill-akkoljenza għax il-biċċa l-kbira tan-nies ta’ dan ir-raħal u rħula żgħar oħrajn bħalu, ikun jistennew it-tberik ta’ darhom minn sena għal oħra. Tant jifirħu bil-prezenza ta’ saċerdot ġewwa darhom li jkunu jixtiequ li tibqa’ għandhom. Hemm min ikun iridek tberiklu kull rokna tad-dar u jgħidlek biex tibqa’ dieħel.  Jien biex inkun ċert li ma nikser xewqet ħadd, kien hemm fejn anke l-bieb tal-kamra tal -banju ftaħt u berikt hemm gew ukoll.

Televiżjoni

Ħaġa li laqtitni jiena u nagħmel dan ix-xogħol jew aħjar appostolat, kienet li kważi fid-djar kollha li dħalt kien hemm it-televiżjoni mixgħul. Dan jibqa’ mixgħul anke meta ma jkun hemm ħadd quddiemu. Hemm min jitfilu waqt li s-saċerdot ikun qiegħed ibierek u hemm min lanqas jagħti każ u jħallih mixgħul. Dan l-apparat sar il-ħabib tagħna li ma jħalliniex inħossuna waħedna anke meta ma jkun hemm ħadd ħliefna fid-dar.

It-televiżjoni sar ukoll il-baby sitter.  Bosta ommijiet iħallu lil uliedhom żgħar quddiem din il-kaxxa,  għalkemm illum aktar sar jixbaħ lil kwadru milli kaxxa, għal nofs ta' nhari sħaħ. Tiskanta kif dawn it-tfal jissapportu jaraw programm wara programm u donnhom ma jixbgħu qatt. Rajt bosta tfal isegwu programmi ta’ Peppa Pig.  Ftakart f’ kollega tiegħi li mort nisimgħu jiddefendi t-teżi tiegħu tad-dottorat fil-ġurnaliżmu. Dan studja l-filosofija fil-produzzjoni tal-programmi ta’ Peppa Pig. Nistqarr li kienet teżi interessanti ħafna li wriet bosta punti pożittivi li wieħed jsita’ jsib f’ dawn il-programmi.

Ħin reali

Waqt it-tberik dħalt f’ dar u sidha qaltli li kien sar attakk fil-qorti ta' Milan.  Qaltli li skont dak li semgħet fuq it-televiżjoni, kien hemm xi mejtin imma kien għadu kmieni wisq biex wieħed ikun jaf sewwa x’ ġara. Lanqas kienu għandhom għaddew għoxrin minuta mill-każ u l-aħbar kienet diġà bdiet iddur id-dinja. Bil-fors, ninsabu fi żmien tal-ħin reali.  Aħbar trid titwassal dak il-ħin stess għax inkella titlef il-valur tagħha. Hekk sirna llum sewwasew kif jgħid il-qawl Malti: il ftira sħuna tajba. Ftira meta tiksaħ ma tibqax l-istess bħal meta tkun għadha ħierġa mill-forn.  Aħbar I-istess, jekk twassalha tard ma tibqax aħbar imma ssir ripetizzjoni għax ikun wassalha qablek ħaddieħor.  Proprju għalhekk illum hawn bosta agenziji tal-aħbarijiet li jfornu lill-kmamar tal-aħbarijiet madwar id-dinja b’ dak li jkun qiegħed jiġri biex aħbar tkun friska u sħuna bħall-ftira tal-furnar.

Il każ ta' Milan

Dak li seħħ ftit jiem ilu f’ Milan iqajjimna mir-raqda. L-ewwel ħsieb li jiġi f moħħok ikun li dan kien xi attentat terroristiku,  wieħed mill-ħafna li dawn l-aħħar xhur drajna nisimgħu bihom. Dan il-każ kien każ ta’ bniedem li ried jivvendika ruħu mix-xorti ħażina li misset lin-negozju tiegħu u ried ipattiha lil min ha sehem fil-falliment tan-negozju li kellu.

Post mortem

Wara li ssir il-ħerba naraw x’ wassal għaliha. Tajjeb, imma l-vittmi li jkunu marru d-dinja l-oħra bl-investigazzjoni u mingħajrha, fejn ikunu jibqgħu. Mhux qed ngħid li ma għandiex issir post mortem imma rrid ngħid li jkun jaqbel noqgħodu attenti u nevitaw stejjer bħal tal-qorti ta’ Milan.

Qalulna li l-ħati daħal fil-qorti b’ tessera falza u għadda mill-bieb li jidħlu minnu l-avukati u l-magistrati jew l-imhallfin. Kien għalhekk li dal-bniedem daħħal arma tan-nar miegħu. Hawn l-ewwel żball: mela l-avukati,  l-magistrati jew l-imhallfin ma għandhomx huma wkoll jgħaddu minn metal detector?  Jekk avukat ikun mhedded biex idaħħal arma fil-qorti, dan ikun jista’ jagħmlu bla nkwiet ta’ xejn.  Possibili li ħaġa bħal din ma tiġi f’ moħħ ħadd?

Ejjew ngħidu li kulħadd għandu fiduċja għamja fin-nies tal-ġudikatura, imma bil-każ ta’ Milan għandhom  jinfetħu l-għajnejn. Nispera li jinfethu l-għajnejn ta’ min hu responsabbli mis-sigurtà u mhux għajnejn min għandu f’ mohhu xi każ ieħor bħal ta’ Milan. Qatt ma hemm esegerazzjoni għas-sigurtà. Aħjar ftit sigurtà żejda milli nuqqas tagħha għax ħadd ma jista’ jobsor x’ jiġri. Jien ftaħt għajnejja x ħin smajt l-aħbar waqt li kont qiegħed inbierek id-djar. Ħsibt li kien xi att terroristiku! Ma kienx hekk.... imma xorta jeħtieġ noqgħodu attenti.

Fr Renò Muscat

Dan l-artiklu deher f' In-Nazzjon, 18 ta' April 2015

  

Fidloqqom, lellux u ħubbejża

fidloqqom

Ftit ilu għaddejt tmiem il-ġimgħa ġewwa s-seminarju f’ Tal-Virtù r-Rabat. Minkejja li kien tmiem il-ġimgħa ta’ mpenn, xorta sibt ftit ħin biex noħroġ nagħmel żewġ passi fil-qrib. Min ġieli mar Tal-Virtù jaf x’ ambjent hemm; minbarra li tara l-parti l-kbira ta’ Malta, hemm ukoll ambjent naturali mill-isbaħ.

Fil-mixja qasira tiegħi, osservajt il-ħaxix ħażin ta’ mal-ġenb tal-mogħdija li twasslek sal-kappella li hemm ’il ġewwa mis-seminarju. Il-fidloqqom fakkarni f’ ma nafx kemm-il poeżija ta’ Anton Butigieg, li semma’ din il-ħaxixa aktar minn darba fil-poeżiji tiegħu. Il-lellux fakkarni f’ kemm konna naqtgħu minnu meta konna tfal u filwaqt li naqilgħu petala petala ngħidu ‘Iva – le – iva – le’ biex naraw kif sejra tispiċċa u l-ħubbejża fakkritni fin-nannu Bastjan. Niftakru ġej mill-Marsa tal-Ingliżi bi xkora żgħira mimlija ħubbejża biex jagħlifha lill-fniek li kiein irabbi fil-gallinar li kellu fuq il-bejt.

Kont insejthom

lellux

Nistqarr li x’ ħin rajt dan il-ħaxix ħassejt bħal nostalġija għal dawk is-snin li dan il-ħaxix selvaġġ, flimkien ma’ bosta ħxejjex oħrajn, kienu komuni, konna narawhom kuljum. Għandu mnejn is-snin li għaddejt ngħix fi bliet Taljani, bogħod mill-kampanja, bosta drabi mehdi fil-kotba u fl-istudju, nessewni li minbarra l-knaten, l-asfalt u dak kollu li nsibu fl-ibliet, hemm ukoll il-kampanja li toffri ġmiel bla qies, toffri dak kollu li huwa naturali.

Verament kienu naqsu

Lura lejn is-seminarju, tkellimt ma’ persuna midħla tal-agrikultura, u qaltli li tassew dawn il-ħxejjex kienu bdew jgħosfru minn pajjiżna imma dawn l-aħħar snin minħabba xi direttiva li għandhom il-bdiewa, dawn il-pjani u oħrajn reġgħu qegħdin iwarrdu fuq artna. Mela bejn li kont imbiegħed mill-ambjent fejn jikbru u bejn in-nuqqas tagħhom, ma kellix tort sa barra li nsejt li dawn jeżistu.

Il-ħsieb bħaċ-ċirasa

ħubbejża

Ngħidu li l-kliem bħaċ-ċirasa, imma ma jistax ikun hemm kliem jekk ma jkunx hemm ħsieb. Il-fatt li erġajt rajt il-fidloqqom, il-lellux u l-ħubbejża wassalni biex nibda naħseb fuq il-ħajja ta’ ftit deċenji ta’ snin ilu. Fi żmien li l-lellux kien jikber anke mal-ġnub tat-triq jew fuq il-bejt jew f’ xi gallaraija ta’ djar mitluqin, djarna ma kienux dawk li huma llum. Min kellu televixin ma kienx tal-kulur imma abjad u iswed u dan kien ikun uniku fid-dar, mhux bħal-lum fejn ġieli f’ dar insibu settijiet tat-televixin aktar milli joqgħodu nies f’ dik id-dar stess. Il-flus ma kienux l-ewro, kienu soldi u xelini, u aktar tard qlibna għad-deċimali imma xorta bqajna nisimgħu min isejjaħ il-ħames ċenteżmi bħala xelin! L-università ma kienitx xi ħaġa li l-istudent iħossu fi dmir li jasal fiha u jsegwi xi lawrja, imma kienet l-ambizzjoni tal-ftit u l-attwazzjoni ta’ ħafna anqas. L-internet qatt ma ħlomna bih u dak li ridna nkunu nafu konna jew infittxuh fl-enċiklopedija jew f’ xi ktieb ieħor. U meta konna niktbu ma konniex nużaw il-kompjuter imma t-typewriter u jekk tieħu żball terġa’ tibda mill-bidu. Insomma nista’ nibqa’ nsemmi elf ħaġa oħra biex nuri kif illum id-dinja nbidlet għal kollox.

X’ insejna aktar?

Minbarra dan kollu insejna wkoll il-moralità li konna ngħixu fiha. Sa ftit snin ilu invit ta’ tieġ jew ta’ xi attività oħra, kien jinkiteb lis-Sinjur u s-Sinjura, illum mhux hekk. Illum niktbu l-isem ta’ dak li jkun u wara nżidu l-kliem “u l-partner”. Qabel lit-tfal konna nistaqsuhom x’ jisimhom il-mamà u l-papà, illum toqgħod pass lura meta tiġi biex issemmi l-ġenituri għax il-familja tradizzjonali, magħmulha minn missier u omm miżżewġin flimkien ma’ wliedhom saret inqas popolari. Illum il-mara sirna nqisuha bħala persuna ta’ karriera, naraw fejn taħdem, naraw kemm għandha ittri wara isimha, naraw kemm hija popolari. Fi żmien meta l-fidloqqom kien jimla l-widien tagħna, il-mara konna narawha bħala l-omm li tieħu ħsieb il-familja. L-akbar karriera għall-mara kienet dik ta’ mara tad-dar. Fi żmien meta n-nannu Bastjan kien jaqta’ l-ħubbejża għall-fniek, l-ulied kellhom aktar rispett u suddizzjoni lejn il-ġenituri, lejn l-għalliema, lejn is-superjuri tagħhom. Illum jekk omm jew missier jgħolli ftit leħnu ma’ ibnu jew binti, jista’ jitqies bħala abbuż. Illum ħadna d-drittijiet lill-ġenituri biex tajniehom lit-tfal. Mhux għax it-tfal m’ għandhomx ikollhom drittijiet- iva għandhom, imma kollox bil-limitu. Li tagħti dritt għax tkun ħadtu lil ħaddieħor lanqas hija ġustizzja.

Nista’ nibqa’ sejjer hekk insemmi kemm insejna drawwiet u atti morali. Il-fidoloqqom, il-lellux u l-ħubbejża reġgħu bdew jidhru f’ pajjiżna, imma wisq nibża’ li ċerti drawwiet morali li kellna qabel ġew estinti, spiċċaw għal kollox u ma nerġgħu narawhom fostna qatt.

Fr Renò Muscat

Dan l-artiklu deher f' In-Nazzjon, 11 ta' April 2015.

Bejn il-mewt u l-ħajja

Ħsibijiet li ma għandhomx x’ jaqsmu ma’ Sibt il-Għid

Sibt il-Għid huwa jum partikolari ħafna, jum li għall-Knisja Kattolika u għal dawk li huma membri tagħha, jibda bin-niket u jintemm bil-ferħ. Dan huwa jum li jibda bil-ħsieb tad-difna ta’ Ġesù imma jintemm bil-kant tal-Halleluljah fit-tifkira tal-qawmien mill-mewt ta’ Kristu. Dan huwa jum li mill-mewt jgħaddina għall-ħajja. Imma l-jum tal-lum ġabli f’ moħħi ħwejjeġ oħra li ma għandhomx x’ jaqsmu mal-Knisja li wkoll għaddew mill-mewt għall-ħajja.

Mill-mewt għall-ħajja jew mill-ħajja għall-mewt?

Aktarx li aktar tagħmel sens il-frażi “mill-ħajja għall-mewt” milli bil-kontra għaliex il-loġika, in-natura, ir-raġuni hekk jgħidulna li xejn ma huwa etern u kollox jispiċċa, kollox jgħaddi mill-ħajja għall-mewt. Imma ġieli nsibu rwieħna quddiem ħwejjeġ li jkunu mietu, ikunu spiċċaw u llum reġgħu ħadu l-ħajja. Xi rrid ngħid b’ dan kollu?

Nista’ nġib bosta eżempji ta’ drawwiet jew ħwejjeġ li kienu mietu u li lum reġgħu rxuxtaw, imma sejjer insemmi ftit biss. Fi tfuliti il-ħarġa tagħna kienet tkun sas-sala taċ-ċinema. Niftakar żewġ swali taċ-ċinema f’ raħal tfuliti, Ħal Qormi; l-Amazon u l-Warner. Meta kbirt ftit ieħor kont bdejt immur nara xi film il-Belt. Biss inbidlet il-mentalità taż-żgħażagħ ta’ dak iż-żmien u ma bqajniex immorru t-talkies u bdejna nifrekwentaw id-discos. Dan il-fatt wassal biex nistgħu ngħidu li s-swali taċ-ċinema kollha f’ pajjiżna għalqu. Iċ-ċinema f’ Malta mietet. Għaddew ftit snin mhux ħażin u kien hemm min investa fi swali moderni taċ-ċinema u l-Maltin reġgħu bdew imorru jaraw xi film. Dan il-fenomenu ma seħħx biss f’ Malta imma madwar id-dinja kollha.

Nostalġija

Kull ġenerazzjoni tħoss nostalġija għal dak li kien jeżisti fi ċkunitha jew żgħożitha. Tisma’ ċerti xjuh jitkellmu fuq iz-zuntier, fil-pjazza jew f’ xi każin tisħajjilhom li żmienhom kien is-snin tad-deheb. Jibdew isemmu karozzi tas-snin sittin, diski tal-Beatles u ta’ Elvis Presley, artisti li twieldu seklu ilu u elf ħaġa oħra. Dawn bi kliemhom ipinġu żmien tfulithom bħala l-isbaħ li qatt kien hawn fid-dinja. Ma tlumhomx għax it-tfulija hija l-isbaħ żmien tista’ tgħid għal kulħadd. Dawn it-talin jitkellmu b’ nostalġija kbira, ikunu jixtiequ li t-tfal u ż-żgħażagħ tal-lum iduqu ftit mill-benna li gawdew huma meta kienu għadhom żgħar. Huwa frott tan-nostalġija li kultant ċerti ħwejjeġ jerġgħu jieħdu l-ħajja.

Il-Premier

Dan l-aħħar il-Cafè Premier tal-Belt kien fuq l-aħbarijiet, mhux minħabba n-nostalġija imma fuq kwistjoni politika. Jien ma nidħolx fi kwistjonijiet politiċi, dan mhux ħobz għall-snieni. Imma l-Premier tal-Belt kien post fejn bosta Maltin kienu jqattgħu sigħat jiddevertu u għalhekk qiegħed insemmih.

Ftit jiem ilu kont tieġ u fis-sala kien hemm jazz band. Bdejt nitkellem ma’ persuna li kienet ħdejja u għidtilha li lum il-jazz bands kważi spiċċaw. Kien hemm żmien li ma tmurx f’ restaurant jew night club li ma jkunx hemm xi jazz band iddoqq. Minħabba l-ispejjeż dawn spiċċaw. Il-persuna li kont qiegħed nitkellem magħha kellha xi għoxrin sena aktar minni u dlonk semmietli l-Premier. Jien dan il-post ma niftakrux fl-aqwa tiegħu, anzi nista’ ngħid li f’ żgħożiti l-Belt Valletta kien insterqilha l-faxxinu tagħha minn Paceville u kienet spiċċat belt tal-baħħ. Minkejja li l-Premier għalaq, xorta waħda l-Belt Valletta għaddiet mill-mewt għall-ħajja. F’ żgħożiti l-Belt kienet saret  post fejn tista’ toqtol u tidfen. Illum mhux hekk! Illum tidħol sal-Belt u ssib divertiment kbir.

Il-Jazz Bands

Ladarba semmejt il-jazz bands u kif dawn donnhom għebu minn wiċċ id-dinja, nixtieq insemmi xi ħaġa li sibt ruħi quddiemha dan l-aħħar. Fi knisja partikolari f’ pajjiżna hemm saċerdot li jagħmel quddiesa kull nhar ta’ Ħadd li għaliha jattendu mijiet ta’ żgħażagħ u anke mhux tant żgħażagħ. F’ din il-quddiesa jkun hemm grupp ta’ mużiċisti li janimawha. Ovvajment la jkun hemm il-mużiċisti, jkun hemm l-istruemnti, Il-kitarri, il-pjanu elettroniku u t-tnabar. Ovvjamnet mhux kulħadd jaqbel ma’ quddiesa animata minn Jazz Band imma aħjar nirringrazzjaw lil Alla li hemm mijiet ta’ Maltin li jmorru jisimgħu din il-quddiesa partikolari nhar ta’ Ħadd! Għandu mnejn jekk ma jisimgħux dik il-quddiesa dawn it-talin jispiċċaw ma jisimgħux quddies fil-jum iddedikat lill-Mulej. Għandu mnejn biss-saħħa ta’ dik il-jazz band hemm erwieħ li qegħdin jersqu lejn Alla. Anke mil-lat kulturali, nieħdu gost li hemm banda jazz li għadha ħajja. Dawn it-tip ta’ gruppi mużikali kienu mietu u bis-saħħa ta’ inizjattiva ta’ xi ħadd kien hemm gruppi li għaddew mill-mewt għall-ħajja!

Fr Reno Muscat

Dan l-artiklu deher f' In-Nazzjon, 4 ta' April 2015

Il-bidu tat-tlett ijiem qaddisa tal-Għid

L-oriġini u l-evoluzjoni tal-visti tas-seba’ knejjes

It-tlett ijiem qaddisa tal-Għid il-Kbir, li jfakkruna fil-misteru tal-passjoni, l-mewt, id-difna u l-qawmien mill-imwiet ta’ Ġesù Kristu, jibdew minn Ħamis ix-Xirka filgħaxija u jintemmu nhar Ħadd il-Għid. L-ewwel funzjoni liturġika f’ dan it-tridu hija t-tifkira tal-aħħar ikla tal-Mulej u wara jibdew is-seba’ visti. Ejjew naraw ftit kif bdiet din id-devozzjoni tal-visti.

L-ewwel mistoqsija

Bħalma nafu, il-funzjonijiet jibdew il-Ħamis, u bla ma rridu nistaqsu għalfejn ngħidu tlett ijiem meta mill-Ħamis sal-Ħadd hemm erbat ijiem u mhux tlieta.

Irridu nifhmu li Kristu, l-Appostli u l-ewwel Insara kien Lhud u għalhekk kellhom il-mentalità Lhudija kif ukoll kienu kollha mrobbijja f’ambjent u drawwiet Lhud. Għal-Lhud il-jum ma kienx jibda ma’ nofsilejl iżda ma’ nżul ix-xemx tal-jum ta’ qabel. Għall-ewwel Insara, il-Ħamis filgħaxija kien ifisser il-Ġimgħa. Din id-drawwa adottatha wkoll il-Knisja u għadna nipprattikawha. Fil-fatt illum wieħed jista’ jisma’ quddiesa s-Sibt filgħaxija biex jaqdi l-obbligu tal-Ħadd. Mela b’ dan ir-raġunament nistgħu ngħidu li t-tlett ijiem tal-Għid il-Kbir huma minn Ħamis ix-Xirka filgħaxija sal-Għid il-Kbir filgħaxija.

Is-seba’ visti

Bosta minna l-Maltin inżommu l-appuntament annwali biex f’ Ħamis ix-Xirka nagħmlu l-Visti tas-seba’ Knejjes. Għandna mnejn naħsbu li din hija xi devozzjoni tagħna l-Maltin biss, imma nkunu niżbaljaw jekk naħsbu hekk. Id-devozzjoni jew drawwa tal-visti tas-seba’ sepulkri, kif konna nsejħulhom sa ftit snin ilu u għad hawn min isejħilhom hekk sal-lum, bdew ġewwa Ruma, il-kapitali tal-Fidi Nisranija. Kien San Filippu Neri li beda din id-devozzjoni popolari li jsir pellegrinaġġ għal seba’ knejjes u jiġu mmeditati seba’ waqtiet li Ġesù għadda minnhom fi triqtu lejn il-Kalvarju.

San Filippu Neri

Dan il-qaddis għex bejn l-1515 u l-1595. F’ bosta mill-knejjes tagħna insibu xi xbieha ċkejkna tiegħu, forsi llum f’ xi sagristija jew f’ xi mużew parrokkjali. Insibu wkoll knisja ġewwa l-Isla u oħra f’ Ħal għaxaq iddedikati għalih kif ukoll xi niċeċ fit-toroq jew knejjes tagħna. Huwa twieled Firenze u miet Ruma u l-fadalijiet tiegħu għadna nsibuhom fil-Knisja ta’ Santa Maria in Vallicella, jew kif jafha kulħadd Chiesa Nuova, f’ Corso Vittorio Emanuele f’ Ruma. Il-festa tiegħu niċċelebrawha fis-26 ta’ Mejju. Huwa wkoll patrun taż-żgħażagħ għax f’ ħajtu ħadem bosta ma’ żgħażagħ li kienu jiġġerraw barra t-triq.

L-ewwel pelleġrinaġġi

Il-visti tas-seba’ knejjes kienu jsiru fuq forma ta’ pellegrinaġġ ta’ jum sħiħ. Dan ma kienx isir f’Ħamis ix-Xirka iżda f’ xi jum tar-randan. Biż-żmien beda jsir lejn tmiem ir-randan. Il-knejjes li kienu jżuru l-pellegrini kienu l-erba’ Bażiliċi Papali: San Pietru tal-Vatikan, San Pawl Fuori le Mure, San Giovanni in Laterano u Santa Maria Maggiore u tliet knejjes oħra: Santa Croce in Gerusalemme, San Lorenzo al Verano u San Sebastiano Fuori le Mure. Minkejja li dawn is-seba’ knejjes jinsabu kollha f’ Ruma, it-triq biex iżżurhom kollha fiha aktar minn tmintax-il kilometru. Minħabba t-tul tal-pellegrinaġġ il-visti bdew isiru fi knejjes eqreb għaliex ma kienx prattiku li wara l-quddiesa ta’ Ħamis ix-Xirka jsir pelleġrinaġġ ta’ dan it-tul.

Is-sepulkru

Fil-medju evu dawn il-pellegrinaġġi bdew jissejħu bħala l-vista tal-qabar ta’ Kristu, bit-taljan Sepolcro. Min hawn ħadu l-isem żbaljat ta’ sepulkri l-artali li jitħejjew biex iżommu l-Ewkaristija sal-funzjoni tat-tlieta tal-jum tal-Ġimgħa l-Kbira. Fi tmiem it-tifkira tal-aħħar ikla tal-Mulej, is-sagrament jitpoġġa f’ artal imżejjen sabiex hemmhekk ikun venerat. Kotba lituġiċi antiki jgħidu li s-Sagrament kellu jkun trasportat b’ mod solenni, bis-saċerdoti jżommu x-xama’ f’ idejhom u waqt il-ġarr isir il-ħruq tal-inċens. Għandu mnejn din il-purċissjonin qasira kienet tixbaħ xi ftit il-funerali u għalhekk jista’ jkun li l-artal fejn jinżamm is-sagrament beda jissejjaħ sepulkru, li kif għidna jfisser qabar. Fil-verità il-kelma ‘sepulkru’ ma nsibuhiex fil-liturġija.

Mal-medda taż-żmien

Aktar ma’ għadda żmien aktar din id-devozzjoni bdiet issir popolari u ħarġet ’il barra minn Ruma, niżlet fir-renju ta’ Sqallija minfejn nassumu li waslet f’ pajjiżna wkoll. Is-sepulkri bdew kull ma jmur jissebħu u bdew jidħru fihom elementi li jfakkruk fid-difna ta’ Kristu u għalhekk il-Kongregazzjoni tar-Riti riedet tillimita din il-ħaġa għaliex dak ma huwiex qabar. Il-Konċilju ta’ Trento (1545 – 1563) ried li l-Insara jifhmu li dak ma huwiex il-qabar ta’ Kristu imma huwa l-post fejn hemm merfugħ il-Ġisem ta’ Kristu ħaj u għalhekk ried li l-urna li fih ikun hemm is-Sagrament tissebbaħ u l-artal li fuqu titpoġġa jkun aramat bil-fjuri. Madanakollu n-nies xorta baqgħet issejjaħ dan il-post bħala s-sepulkru. Il-kongregazzjoni tal-Kult Divin, fl-1988 tenniet dak li talab il-Konċilju ta’ Trento, u fid-dawl tal-Konċilju Vatikan II, qalet li l-artal tar-repożizzjoni ma għandux ikollu forma ta’ qabar u l-kelma ‘Sepulkru’ għandha tiġi evitata għaliex dan il-post ma jitħejjiex għad-difna tal-Mulej imma sabiex jitħares il-Ġisem Ħaj ta’ Ġesù sakemm jitqassam lill-fidili l-għada, nhar il-Ġimgħa l-Kbira.

Fr Renò Muscat

Dan l-artiklu deher f' In-Nazzjon, 28 ta' Marzu, 2015

B’ tal-linja jaqbillek?

Kemm-il darba smajna l-kliem “B’ tal-linja jaqbillek”. Kien sar donnu slogan biex il-poplu juża l-mezzi pubbliċi aktar u jħalli l-karozza tiegħu fil-garage. Jien poġġejt punt interrogattiv wara din il-frażi biex b’ hekk qiegħed nistaqsi jekk b’ tal-linja jaqbillekx jew le.

Qlajt transfer

Dawn l-aħħar snin kont noqgħod il-Birgu. Ftit ġimgħat ilu ġarrejt għal tas-Sliema. Jekk inkun irrid nitkellem tqil ngħid li s-superjuri biddluli l-assenjazzjoni tiegħi. Jekk inkun irrid nuża kliem li jifhmu kulħadd ngħid li qlajt transfer. Tas-Sliema hawn realtà differenti għal kollox mill-Birgu. Hawn differenza li bilkemm temmen li bqajt fl-istess nazzjon. Fost id-differenzi li dlonk innutajt, hemm dik fejn jidħlu l-mezzi ta’ trasport. Fejn qabel kont b’ qalbi ttaqtaq li jwaqqafni xi ħadd fit-triq jiena u sejjer għal tal-linja, għax għal minuta titlef il-karozza tal-linja u għandu mnejn ikollok tistenna madwar siegħa oħra, hawnhekk is-servizz tal-karozzi tal-linja huwa aktar effiċċjenti, titlef waħda u wara ftit minuti tara oħra ġejja.

Imma minn tas-Sliema jgħaddu ukoll numru kbir ta’ karozzi privati meta mqabbel man-numru ta’ karozzi li għaddu mill-Kottonera. Għalhekk hemm tendenza li f’ ċerti ħinijiet jinħoloq it-traffiku u għalhekk vjaġġ minn tas-Sliema sal-Imsida, li suppost ma jdumx aktar minn kwarta, għandu mnejn joħodlok tliet kwarti jew siegħa. It-tort ma huwa ta’ ħadd, il-karozzi fit-toroq tagħna huma ħafna u t-toroq huma dawk li huma.

Lanċa ġejja u oħra sejra

Min ma jafx l-għanja popolari Maltija “Lanċa ġejja u oħra sejra, minn tas-Sliema għal Marsamxett”? Jekk fir-rush hour, vjaġġ minn tas-Sliema sal-Belt joħodlok siegħa, bil-lanċa tista’ tasal fi ftit minuti. U hawn nistaqsi għalfejn is-servizz tal-laneċ ma huwiex parti mill-kumpanija li tipprovdi s-servizz tal-karozzi tal-linja? Kieku bil-biljett tal-karozza tal-linja tkun tista’ tirkeb il-lanċa wkoll, bosta Maltin jibdew jużaw dan il-mezz.

U la qegħdin insemmu tas-Sliema u Marsamxett, nistaqsi mistoqsija oħra. X’ aħna nistennew biex naħsbu u nħaffru mina minn Manuel Island sal-Furjana u oħra minn ħdejn il-pixkerija l-Belt sa Bighi fil-Kalkara? Kieku kellhom isiru dawn iż-żewġ mini, twal xibrejn kollox, tkompli tonqos il-probelma tat-traffiku f’ Malta għax min ikun fin-nofsinhar ta’ Malta u jkun irid jersaq lejn tas-Sliema jew San Ġiljan ma jkollux għalfejn jgħaddi mill-Marsa u l-Imsida, żewġ punti li huma salib it-toroq ta’ bosta direzzjonijiet. Mini taħt il-baħar hawn kemm trid fid-dinja. Tkun Marsilja, biex nagħti eżempju wieħed biss, tkun qiegħed issuq mal-port, u tinżel f’ mina u x’ ħin titla’ ssib ruħek fuq in-naħa l-oħra tal-port. Għalfejn aħna naqtgħu qalbna minn ħaġa bħal din? Kieku anke vjaġġi b’ tal-linja jkunu iqsar.

Kenn mix-xemx u x-xita

Ladarba qegħdin nitkellmu fuq tal-linja, tajjeb insemmi l-kenn fejn il-passiġġieri jkunu jistgħu jistennew sakemm tasal il-karozza. Qiegħed nirreferi għal dawk tal-ħġieġ bil-poeżija ta’ Oliver Friggieri fuqhom. Għad li fid-dehra huma sbieħ, dawn il-kennijiet ma humiex prattiċi. Fis-sajf tmut bis-sħana fihom u fix-xitwa, r-riħ kiesaħ li jaħkem fihom tħossu jidħollok fl-għadam. Imma agħar minn  dawk il-waqfiet li għandhom kenn bħal dawn li qiegħed insemmi huma dawk il-waqfiet li ma għandhomx kenn. Dawn ma humiex waħdiet. Povri dawk li jkollhom jistennew f’ waqfiet bħal dawn. Imbagħad hemm anomalija oħra, hemm waqfiet ħdejn xulxin, xi wħud bil-kenn u oħrajn le. Qiegħed ngħid għall-waqfa tal-Bombi fil-Furjana. Fejn jieqfu l-karozzi li jmorru lejn il-Kottonera, iż-Żurrieq u dik iż-żona hemm kenn, imma fejn jieqfu l-karozzi li jkunu sejrin lejn ir-Rabat u ż-żona u Ħaż Żebbuġ u ż-żona ma hemmx kenn. Tajjeb li min hu inkarigat jieħu naqra ħsieb.

Tal-linja b’ xejn

Jiena nemmen li biex il-Maltin jibdew jużaw il-karozzi tal-linja, is-servizz għandu jkun bla ħlas. Taħsbux li qiegħed nitlef rasi, naf li hemm spejjes kbar involuti. Imma jekk it-trasport pubbliku jkun bla ħlas u n-nies tibda’ tużah aktar, jonqsu l-karozzi privati mit-toroq u għalhekk jonqos il-velenu li joħroġ fl-arja min dawn il-karozzi. Ladarba jonqos il-velenu fl-arja jonqos anke l-mard u għalhekk il-gvern tonqoslu l-ispiża tal-kura fl-isptarijiet. Il-miljuni frankati jkunu jistgħu jintużaw għat-trasport.  Mezz ieħor biex ikun iffinanzjat is-servizz huwa li kull min għandu t-tieni karozza f’ismu jkollu jħallas taxxa, issir roster meta jibdew joħorġu ċerti karozzi, jogħlew il-multi għal kontravenzjonijiet li jsiru fit-toroq u kollox imur biex jiġi ffinanzjat dan is-servizz. B’hekk il-poplu jkollu inċentiv li juża tal-linja u ladarab s-servizz ikun użat, dan jibda jaħdem b’mod effiċjenti.

Mhux lakemm taqbad u tbiddel biex iseħħ dak li qiegħed ngħid jiena, imma lanqas semmejt ħwejjeġ ta’ barra minn hawn. Bi pjan tajjeb jista’ jsir xi ħaġa biex ineħħu l-punt interrogattiv minn wara l-frażi: B’ tal-linja jaqbillek?

Fr Renò Muscat

Dan l-artiklu deher f' In-Nazzjon, 21 ta' Marzu, 2015

Meta l-abjad ikun abjad u l-iswed ikun iswed

Il-karattru tagħna l-Maltin huwa wieħed Mediteranju, u nafu x’ jiġifieri karattru bħal dan; bnedmin li kultant ma jaħsbuhiex darbtejn biex jgħidu dak li jaħsbu, anke jekk dak li jkunu qegħdin jaħsbu ikun żbaljat, imma l-aqwa li jisparaw il-kliem.

Għażla ta’ Arċisqof ġdid

Meta ħarġet l-aħbar li l-Isqof Mons Charles J. Scicluna sejjer ikun l-Arċisqof il-ġdid tal-Arċidjoċesi tagħna, kien hemm min qal li seta’ tħabbar l-għada tar-riżenja ta’ Monsinjur Pawl Cremona u mhux ħallewna dawn ix-xhur kollha nistennew. Min qal hekk ma jafx x’ inhija l-proċedura għall-ħatra ta’ isqof djoċesan. U mill-banda l-oħra f’ dawn ix-xhur li Malta ma kelliex arċisqof, id-djoċesi kienet immexxija minn Amministratur Appostoliku, li qeda dmiru sewwa u d-djoċesi tagħna ma daħlet fl-ebda kriżi billi ma kelliex Arċisqof.

Mal-għażla ta’ Monsinjur Scicluna kien hemm min reġa’ semma’ l-kliem li sar f’ Diċembru li għadda. Ħalli niftakru fuq fuq x’ kien intqal. Il-President ta’ Malta fid-diskors tagħha f’ Jum ir-Repubblika kienet qalet li l-Knisja ma għadiex ċentrali fil-ħajja Maltija. Ħaġa li ma tkunx ċentrali ma jfissirx li ma hijiex importanti, imma jfisser li mhux kollox idur magħha. Jien qatt ma għaddieli minn moħħi li s-Sinjura Coleiro Preca xi darba ddubbitat mill-importanza tal-Knisja Maltija, imma qalet kif tara l-qagħda tal-Knisja f’ Malta. Dan ma jinnegax li l-Knisja f’ Malta kienet pijuniera f’ kull qasam tal-ħajja ta’ pajjiżna, dan ma jħassarx il-fatt li l-Knisja ta’ Malta dejjem wettqet politika soċjali qabel kull gvern. Tkellem sewwa ħafna l-Amministratur Appostoliku, l-Isqof Charles  J. Scicluna fi żmien il-festi tal-Milied u l-ewwel tas-sena meta qal li d-dawl mhux bilfors ikun f’ nofs il-kamra biex idawwalha, bozza tista’ tkun f’ rokna u ddawwal il-kamra xorta waħda. Miż-żewġ naħat kien hemm min ħassu offiż. Kien hemm dawk li qalu li l-President ma kienx messha tkellmet hekk u kien hemm min qal li Monsinjur Scicluna ma kienx imissu jwieġeb d’ dak il-mod.

Kemm qegħdin sew ukoll! Niftaħru li ngħixu f’ pajjiż demokratiku u mbagħad nieħdu fastidju jekk bniedem jgħid dak li jħoss jew jaħseb.  Personalment kemm fid-diskors tal-President kif ukoll fil-kliem tal-Monsinjur Scicluna nara l-verità sħiħa, nara l-verità minn żewġ angoli differenti, imma hija dejjem l-istess verità.

Mhux l-awtorità biss

Ħaġa bħal din ma ssirx biss meta jitkellemu l-awtoritajiet. Fuq il-mezzi tal-midja soċjali ġieli jqumu argumenti sħan dwar xi ħaġa żgħira. Dawn l-argumenti ġieli jaqbżu kull limitu u joħorġu mill-kuntest oriġinali u jispiċċaw jingħadu ħafna ħmerijiet.

Milux fuq paġna soċjali ta’ interess fl-ilsien Malti, tfajt ritratt ta’ riklam ta’ prodott li kienet issir Malta fis-snin sebgħin. Fir-riklam kien hemm xi żbalji ortografiċi tal-Malti u jiena ktibt li dak il-prodott kien ħażin daqs il-Malti li hemm fir-riklam. Kien hemm min fehem iċ-ċajta, imma kien hemm min ħa fastidju u beda jmeri u jinsisti li dak kien prodott tajjeb. Ta’ xejn li bosta oħrajn bdew jaqblu miegħi għax kien hemm xi wħud li baqgħu jinsistu li qegħdin ngħidu hekk għax għandna xi ħsieb ulterjuri. Fil-verità kienu dawn it-talin li bdew iħalltu l-ħass mal-kaboċċi għax aħna konna qegħdin niddiskutu l-kitba fuq ir-riklam u mhux il-qagħda ta’ Malta fis-snin sebgħin.

Kollu ta’ xejn li ppruvana ngħidu li kien hemm prodotti oħra fl-istess snin li kienu jssir Malta wkoll u kienu tajba. Tiskanta kif hawn min kollox jara mil-lenti tal-politika partiġġjana. Hawn min jara kollox aħmar u dak li huwa blu jarah ikrah u hawn min jara kollox blu u l-aħmar ma jridx jarah b’ għajnejh. Imma possibbli li fl-2015 għad hawn esseri umani li jirraġunaw b’ dan il-mod? Jiddispjaċini ngħid li iva, baqa’ minn dawn li jilbsu nuċċali u l-kulur tan-nuċċali tagħhom biss jaraw tajjeb. Għall-grazzja ta’ Alla dawn huma ftit. L-istorja riċenti ta’ pajjiżna turina biċ-ċar li llum ftit huma dawk li jilbsu nuċċali u ma jibdluh qatt. Meta l-abjad ikun abjad u l-iswed ikun iswed għandna ngħidu dak li hu.

Dan huwa tip ta’ karattru Malti li l-fatti qegħdin juruna li kull ma jmur qiegħed jiċkien fin-numru ta’ Maltin li jġorruh. U mhux li kien jintemm għal kollox sabiex nibdew ngħidu dak li tabilħaqq għandu jkun.

Fr Renò Muscat

Dan l-artiklu deher f' In-Nazzjon 14 ta' Frar 2015

Is-sena tal-ħajja kkonsagrata

L-2015 kienet iddikjarata mill-Papa Franġisku bħala s-sena tal-ħajja kkonsagrata. Sena li fiha l-Knisja Kattolika suppost għandha tirrifletti aktar mis-soltu fuq dawk il-membri tagħha li għażlu li jikkonsagraw lilhom infushom lil Alla. Dawk li jgħixu l-ħajja kkonsagrata huma dawk li komunament insejħulhom patrijiet jew sorijiet, għalkemm insibu wkoll persuni kkonsagrati li la huma patrijiet u lanqas sorijiet, imma ejjew nillimitaw ruħna għal dawn iż-żewġ kategoriji.

Papa mill-ħajja kkonsagrata

L-għażla ta’ Jorge Mario Bergoglio kissret katina ta’ xejn inqas minn 11-il papa li ma kienx membru ta’ xi ordni reliġjuż. Kien il-Papa Girgor XVI li miet fl-1846 l-aħħar patri papa qabel Franġisku. Girgor kien Benedittin u Franġisku huwa Ġiżwita, li minkejja d-differenza fil-kariżmi tal-ordnijiet, huma t-tnejn jagħmlu parti mill-ħajja kkonsagrata. Għandu mnejn il-fatt li dan huwa papa ġej minn din il-ħajja, ħass aktar minn oħrajn il-ħtieġa li jkun hemm sena fejn il-Knisja tħares aktar mill-qrib lejn din il-faxxa ta’ nies fi ħdanha.

Għaliex mhux il-qassisin?

Bosta persuni ma jagħrfux id-differenza bejn patri u qassis. Forsi Malta għad għandna xi ftit għarfien ta’ dawn iż-żewġ ħajjiet differenti, biss f’ bosta pajjiżi oħra ssib min ma jagħmilx distinzjoni bejniethom. Il-qassis ma jkunx jgħix f’ kunvent imma jgħix fid-dar tiegħu. Ir-reliġjuż, jiġifieri l-patri jew is-soru, jgħixu f’ kunvent. Il-qassis wara li jispiċċa s-snin tal-formazzjoni jerġa’ lura biex jgħix mal-familja tiegħu ġewwa d-dar, il-patri jibqa’ fil-kunvent. Ir-reliġjuż iwiegħed li jgħix il-faqar, il-kastità u l-ubbidjenza f’ dik li tissejjaħ professjoni. Il-qassis ma jagħmilx professjoni.  Il-qassis jaqa’ direttament taħt l-isqof, il-patri għandu l-provinċjal, il-gwardjan jew il-pirjol bħala s-superjuri tiegħu. Dan ma jfissirx li ma huwiex taħt l-isqof, imma xi deċiżjonijiet dwaru, per eżempju f’ liema kunvent ikun assenjat, ma jidħolx l-isqof fihom imma s-superjur tal-patri stess. Mill-bqija patri u qassis huma t-tnejn saċerdoti u s-sagrament tal-Ordni Sagri li ħadu huwa l-istess għat-tnejn.

Itolbu lil sid il-ħsad

In-Nisrani għandu ordni diretta mingħand Ġesù biex jitlob għal vokazzjonijiet. Kliem Kristu huwa ċar daqs il-kristal: “il-ħsad kbir imma l-ħaddiema ftit. Itolbu lil sid il-ħsad jibgħat ħaddiema għall-ħsad tiegħu.” (Mt 9: 37-38). Naf li jsir bosta talb għal dan l-iskop, madanakollu l-ħajja kkonsagrata dejjem qegħda tnin, kull ma jmur dejjem jagħlqu l-kunventi, in-numru ta’ patrijiet u sorijiet dejjem jiċkien, ir-reliġjużi xjuħ imutu u ma hemmx min jieħu posthom. Din hija realtà li ma nistgħux naħarbu minnha. Allura jkun hemm min jaħseb li t-talb li jsir għall-vokazzjonijiet ma jkunx qiegħed jiġi mismugħ. Dwar dan inħallu f’ idejn il-Mulej. Wara kollox mhux il-kwantità tgħodd imma l-kwalità.

Minbarra t-talb jeħtieġ ukoll li l-ħajja fil-kunventi taġġorna ruħha. L-ambjenti f’ xi kunventi għadhom dawk ta’ meta nbnew, mijiet ta’ snin ilu. Xi wħud iġibu l-iskuża bil-faqar li r-reliġjużi jwegħdu li jgħixu. Hemm min jiskandalizza ruħu jekk patri jkollu l-aktar ħtiġijiet bażiċi fil-kamra, u għalhekk għadna nsibu kunventi fl-Ewropa tal-2015 li l-kmamar tagħom jonqoshom kollox.  Imma dan ma huwiex il-faqar Evanġeliku, dan huwa miżerja u tmexxija ħażina tal-ġid komuni. Dan huwa eżempju wieħed biss, u eżempju ħafif, għax jekk wieħed jibda jsemmi, hemm ruxmata x’ jikteb aktar.

Tajjeb nitolbu għal ħaddiema ġodda, imma tajjeb ukoll li ma ninsewx li min diġà beda jaħdem fl-għalqa.

Mhux tad-dinja imma fid-dinja

Kultant nitkellem ma’ xi sorijiet tal-klawsura, li huma wkoll parti importanti mill-ħajja kkonsagrata, u niskanta kemm dawn ikunu infurmati b’ dak li jkun għaddej fid-dinja. Għal kuntrarju ġieli nitkellem ma’ xi sorijiet ta’ ħajja attiva, jiġifieri dawk li ma humiex tal-klawsura, dawk li joħroġu u jitħalltu man-nies, u bilkemm ikunu jafu x’ qed jiġri. Titkellem magħhom dwar dak li qed jiġri fid-dinja, dwar każi riċenti li mlew il-ġurnali u l-aħbarijiet tagħna u tistħajlek qiegħed titkellem ma’ persuna li tgħix fil-qamar! Mhux sewwa, ir-reliġjużi għad li ma humiex nies mondani, nies mogħtijin għad-dinja, ma jistgħux ma jkunux jafu x’ inhu jiġri madwarhom. Lili għallmuni li r-reliġjuż irid iżomm il-Bibbja f’ id u l-gazzetta fl-id l-oħra.

Mhux faċli tibdel mentalità, imma sena ddedikata għall-ħajja kkonsagrata għandha mnejn titfa’ ftit dawl fuq ħafna realtajiet. Nispera li din ma tkunx biss sena li tgħaddi bħal bosta oħrajn u t-trab nibqgħu nitfgħuh taħt it-tapit biex jiżdied ma’ dak li ilna nitfgħu.

Fr Renò Muscat

Dan l-artiklu deher f' In-Nazzjon, 7 ta' Marzu 2015