Marċi tat-tgħajjir

Meta qegħdin fil-qalba tal-istaġun tal-festi Maltin nixtieq naqsam magħkom dan il-ħsieb. Minkejja li l-festi parrokkjali tagħna  huma prinċipalment festi reliġjużi, fihom ukoll il-laqta soċjali u kulturali tagħhom, anzi nissogra ngħid li llum dawn il-festi aktar saru festi kulturali milli reliġjużi għaliex ifittxuhom anke turisti li ma jħaddnux l-istess twemmin ta’ min jorganizza l-festa.

Il-festa parrokkjali Maltija hija maqsuma bejn il-festi ta’ ġewwa l-knisja u l-festi ta’ barra, fit-toroq. Jekk fuq ġewwa naraw armar, mużika u funzjonijiet, xejn inqas fuq barra. Element importanti tal-festa ta’ barra huwa l-marċ. Hemm marċ u marċ! X’ jiġifieri? Hemm il-marċ ‘tal-puliti’, fejn tal-kumitat tal-banda jilbsu l-ġlekk u l-ingravata u ma jkunx fih briju u hemm il-marċ ‘ta’ filgħodu’ fejn tal-kumitat jilbsu shorts u t shirt u jkun hemm briju kbir. F’ xi festi Maltin insibu dawn iż-żewġ tipi ta’ marċi, f’ xi oħrajn il-marċ pulit ma jsirx.

Marċi brijużi

Ladarba wieħed imur marċ ma jistenna xejn inqas milli jisma’ l-marċi. Illum f’ pajjiżna għandna għażla kbira ta’ marċi brijużi miktubin minn surmastrijiet Maltin bħalna li jpaxxu lil min jisma’. Nistgħu ngħidu b’ wiċċna minn quddiem li pajjiżna ta surmastrijiet verament kapaċi għall-kitba ta’ dan il-ġeneru ta’ mużika u għadu jagħti għax illum ukoll għadna nsibu kittieba tal-mużika li jafu jagħtuna marċi mill-isbaħ. Ma rridx insemmi ismijiet għax jekk nibda żgur li l-lista tkun tant twila li nimla din il-paġna li nispiċċa ma ngħidx dak li għadni ngħid.

Marċi bil-kliem

Jien minn dejjem niftakar li ma’ xi marċi jitkanta xi kliem imqabbel, poeżija forsi li xi darba ħarġet spontanja u li tindara minn sena għal oħra u għalhekk tibqa’ titkanta. Kien hawn marċi, li sal-lum għadhom jindaqqu, li l-poplu ma jafx x’ jisimhom imma jafhom bil-kliem tat-taqbil li jitkanta magħhom. Ippermettuli nsemmi marċ wieħed biss minn dawn: il-marċ tal-Maġġur Anthony Aquilina li jġib l-isem “The Stripes” ħafna jafuh bil-kliem tat-taqbil li jsir miegħu. Dan mhux fil-marċi tal-festa biss, imma anke fl-istadium jitkanta! Naħseb li aktar hawn min jafu b’ “Ram u Ħadid” milli bl-isem veru tiegħu. U dan marċ antik, biss biss il-Maġġur ilu aktar minn 30 sena mejjet!

Illum tista’ tgħid li kull banda għandha s-sett tal-marċi li fihom il-kliem għal magħhom. Il-ħaġa li ma tantx hija kompatibbli mal-festi li fihom jindaqqu dawn il-marċi huwa l-għażla tal-kliem li jsir. Għal mal-marċi ġieli jinkiteb kliem inġurjuż, pastas, li jweġġa lil dawk ta’ kontra. Ġieli jinbidel il-kliem waqt li jkun għaddej il-marċ u minkejja li l-verżjoni oriġinali tal-kliem tal-marċ ikun xieraq, xi gruppi fil-marċ jibdlu xi partijiet minnu biex jizzikaw lill-kompetituri tal-każin tagħhom. Meta jiġri hekk id-diriġenti tal-banda ftit li xejn jistgħu jagħmlu, għax minn se jżommha l-folla? B’ hekk minn marċi brijuiżi nispiċċaw ikollna marċi tat-tgħajjir.

L-istess marċi

Illum insibu Cds b’ marċi bil-kliem. Hawn min qed jagħmel karriera (sic) jkanta l-marċi u jirrekordjahom! Sfortunatament dawn id-diski ħafna drabi jkollhom kliem dispreġġjattiv u tgħajjir lejn xi banda oħra jew lejn xi parroċċa oħra. Hemm każ fejn l-istess marċ jindaqq minn żewġ baned li jikkompetu ma’ xulxin ...... rivali, ippermettuli nuża din il-kelma biex jifhem kulħadd. L-istess kantant ikanta dan il-marċ, darba jgħajjar banda u darba jgħajjar lill-banda l-oħra. Imma d-diriġenti tal-każini possibbli ma jindunawx b’ħaġa bħal din jew jindunaw u jippermettuha? F’ każi bħal dan ħadd ma jista’ jxejjirha l-palma tar-rebħa!

Politika u politika

Hawnhekk bil-kelma politika ma rridx nirreferi għal politics imma għal policy. Hemm żewġ tipi ta’ politika biex nuri x’ naf, biex nuri kemm jien tajjeb, biex nuri kemm jiena kbir. L-ewwel tip huwa li nagħmel minn kollox biex nuri x’ naf, nuri kemm jiena kapaċi biex nagħti impressjoni tajba tiegħi nnifsi u l-poplu jibda jammirani għax tassew inkun kbir. It-tieni każ ta’ politika huwa fejn nuri kemm l-ieħor huwa ħażin, kemm hu żgħir, kemm ma għandu xejn. L-ewwel tip jintuża minn min verament huwa kbir, min ma joħlomx bil-kulur, minn min ma jgħidx li l-għeneb qares għax ma jkunx laħqu. It-tieni tip sfortunatemnet huwa aktar popolari għax jiċċekken ir-rivali tagħna u allura nħossuna akbar aħna. Fil-verità jekk nużaw dan it-tip ta’ politika niċċekknu aktar aħna!

Ħafna jikkritikaw il-Knisja fuq dawn il-fatti għaliex fl-aħħar mill-aħħar dawn huma marċi li jsiru f’ festi reliġjużi. Jiżbalja min jaħseb li l-Knisja tħalli kollox għaddej qisu ma ġara xejn f’ każi bħal dawn. Naf li l-kurja hija attenta ħafna għal dawn it-tipi ta’ marċi tat-tgħajjir u naf li tintervjeni mill-ewwel fejn ikun hemm każi ta’ tgħajjir minn xi soċjetà lejn soċjetà oħra. Biss lanqas huwa sew li fis-sena 2016, aħna poplu matur, ċiviliżżat u edukat, għadna nehdew bit-tgħajjir lil ħaddieħor biex nieħdu gost aħna. Meta se nikbru? Meta se nikbru?

Fr Reno Muscat

Dan l-artiklu deher f' In-Nazzjon fis-16 ta' Lulju 2016

Il-pulizija

Persunaġġ li nistgħu ngħidu niltaqgħu miegħu ta’ kuljum huwa l-pulizija. Qiegħed ngħid persunaġġ għax ma rridx ninftiehem li ser nikteb dwar xi bniedem partikolari. Il-pulizija huwa dak li narawh fit-toroq tagħna jmexxi t-taffiku, iva, minkejja li dan ir-rwol naqas, xorta għad fadal postijiet f’ pajjiżna fejn it-traffiku jitmexxa kuljum minn membru tal-korp tal-pulizija. Il-pulizija huwa dak li jkun ħdejn l-iskola biex jara li ma jkunx hemm periklu għat-tfal huma u deħlin u huma u ħerġin. Il-pulizija għandu dmir li jara li tiġi mħarsa l-liġi. Għand il-pulizija nirrikorru biex nirrapurtaw xi ksur ta’ liġi, lejh induru f’ każi ta’ emergenza. Il-pulizija huma wkoll dawk il-persuni li jagħmlu l-għassa kif ukoll isebbħu t-toroq b’ ilbieshom u bil-pass preċiż tagħhom waqt xi parata. Qed taraw kif mal-pulizija niltaqgħu kuljum?

L-isem tal-pulizija

Il-kelma pulizija ġejja mill-kelma Griega πολιτεία  (politeía). Kelma Griega oħra, qrib din il-kelma hija πόλις (pólis). Minkejja li dawn iż-żewġ kelmiet jixxiebħu ma jfissrx li huma l-istess. L-ewwel waħda tfisser gvern, mexxej ċivili filwaqt li t-tieni kelma tfisser belt-stat. Billi ma humiex l-istess ħaġa xorta hemm rabta bejn il-mexxej u l-belt għax huwa l-persuna li jmexxi l-ordni fil-belt jew il-pajjiż. Minn din il-kelma Griega ħarġet il-kelma Latina politia, li bejn wieħed u ieħor għandha l-istess tifsira u maż-żmien nibtet il-kelma pulizija, police bl-Ingliz, polizia bit-Taljan, police bil-Franċiż, polizei bil-Ġermaniż, policía bl-Ispanjol u nistgħu nibqgħu sejrin hekk. Tista’ tgħid li l-ilsna kollha ħadu terminu għal dak il-mestier li qegħdin nitkellmu dwaru mill-kelma Griega.

Bidu tal-korpi

Fi żmien il-pólis Griega kien hemm forma ta’ kontrolluri tal-ordni biss l-organizzazzjoni istituzzjonali tal-korp tal-pulizija f’ sens modern kif nafuh illum nistgħu ngħidu li beda ġewwa l-Gran Brittanja. Hemmhekk sa mill-1285 jingħad li kienu jeżistu għaqdiet organizzati ta’ ċittadini biex iħarsu l-ordni. L-ewwel korp tal-pulizija organizzat fuq skala kbira kien dak li waqqaf ir-Re Lwiġi XIV fl-1667 ġewwa l-belt ta’ Pariġi. Fl-1797, max-xatt tax-xmara Thames ġewwa Londra, twaqqaf korp tal-pulizija bħal dak ta’ Pariġi sabiex iżomm l-ordni u jħares mis-serq tal-merkanzija li kienet tasal hemmhekk. Fl-istess pajjiż, fl-1821 twaqqfu l-kwartieri tal-pulizija li fl-1829 bdew jissejħu Scotland Yard. Fl-Italja l-amministrazzjoni tas-sigurtà pubblika bdiet fir-renju ta’ Sardegna taħt ir-Re Karlu Albertu ta’ Savoia fl-1848 biss it-twaqqif uffiċjali tal-korp kien fl-1852. Ma rridux ninsew li sa dak iż-żmien l-Italja kienet għadha ma hijiex magħquda kif inhi llum. L-unità tal-Italja saret fl-1861 u ma’ din l-għaqda infirex mal-pajjiz kollu ir-rwol tal-pulizija.

F’ Malta

Billi Malta kienet kolonja tal-Gran Brittanja, xi ħaġa li kienet tinbet Londra dlonk kienet tasal f’ pajjiżna. Dan kien vantaġġ għalina.  Id-data uffiċjali tat-twaqqif tal-Korp tal-Pulizija f’ Malta hija t-12 ta’ Lulju 1814. Ix-xogħol tal-pulizija huwa li żżomm l-ordni u l-paċi pubblika, tipprevedi, tinvestiga, tiffitex u tiġbor provi u evidenzi kif ukoll tressaq lill-akkużat quddiem il-ġustizzja.

F’ Malta għandha proverbju li jgħid li ħadd ma jrid il-pulizija wara biebu. Dan il-qawl ġej mill-fatt illi l-pulizija hija aktarx assoċjata mal-inkwiet, fejn ikun hemm l-inkwiet issib il-pulizija biex jikkontrollaw is-sitwazzjoni. Niftakar li snin ilu l-ommijiet kienu jbeżżgħu lill-uliedhom bil-pulizija u kont nisma’ bosta garr dwar din il-ħaġa għaliex il-pulizija mhux tbeżża’ bih għandek iżda tgħallem lil uliedek li dak huwa persuna li għandek iddur lejh f’ kull ħtieġa ta’ għajnuna.

Nissimpatizza

Inzertajt għandi ħbieb pulizija. Verament li fid-dinja ssib minn kollox u anke f’ Malta ġieli smajna b’ xi każi ta’ membri tal-korp li la jagħmlu ġieħ lill-korp u lanqas lilhom infsuhom, biss fil-maġġoranza huma nies ta’ rispett u li jafu x’ inhu xogħolhom u jippruvaw jagħmluh sewwa. Naf kemm pulizija rġiel kif ukoll nisa u nista’ ngħid li huma ħbieb tajbin anke meta jkunu bl-uniformi.

Ħaġa li tweġġa’ lili u lil bosta hija n-nuqqas ta’ support li ġieli jsibu dawn it-talin. Bla ma nidħol fil-mertu u l-legalità tal-każ, insemmi l-fatt li tifel inqabad mill-pulizija jikser il-liġi aktar minn darba u billi huwa taħt l-età ma jistgħu jagħmlu xejn, anzi kien hemm lok li jittieħdu passi kontra l-pulizija stess. Dawn x’ affarijiet huma? Aħna aħna jew m’ aħniex? Dan każ wieħed biss, min jaf kemm hemm oħrajn.

Nies bħalna

Billi l-pulizija narawh liebes l-uniformi, aktarx naqgħu fit-tentazzjoni u naħsbu li huwa differenti minna, narawh daqs li kieku huwa xi robot jew xi aljen. Xejn minn dan, taħt dik l-uniformi hemm persuna tad-demm u l-laħam bħalna, bil-familja tiegħu, persuna li jixraqilha rispett, persuna bil-problemi tal-ħajja, li jgħejja, li jaqbdu l-għatx li jifjakka wkoll. U la qed insemmi l-bniedem li jifjakka, minn hawn insellem pulizija ħabib tiegħi li nzerta huwa l-kok tal-kummissarju. Sliem Pawlu!

Fr Reno Muscat

Dan l-artiklu deher f' In-Nazzjon 9 ta' Lulju 2016

Pittura f’enigma

Waħda mill-aktar opri artisitċi famużi madwar id-dinja hija bla dubju ta’ xejn il-pittura ta’ Leonardo da Vinci li turi lil Lisa Gherardini, mart  Francesco Bartolomeo del Giocondo. Wara li qrajt l-artiklu ta’ Fr Norbert Ellul Vincenti (In-Nazzjon 25 ta’ Ġunju 2016) dwar din il-pittura, xtajt jien ukoll ngħid xi ħaġa dwarha bla ma nirrepeti dak li diġà ntaqal. 

Din il-pittura hawn min isejħilha Mona Lisa jew inkella La Gioconda billi hija l-mara ta’ Giocondo. Din hija l-aktar opra ċelebri ta’ da Vinci li saret bejn l-1503 u l-1505. Hemm min jaħseb li dan l-artist kien warrab għal xi snin din il-pittura u kompliha fl-1517. Din hija waħda mill-ftit pitturi ta’ dan il-pittur ġenju li qatt ma kien hemm dubju dwar l-artist tagħha. Fil-fatt insibu żewġ dokumenti li jgħidulna li din il-pittura saret minn Leonardo da Vinci, wieħed tas-sena 1517 u l-ieħor nsibuh fil-ktieb ta’ Giorgio Vasari li jġib l-isem ta’ Le vite de' più eccellenti pittori, scultori e architettori  li ħareġ l-ewwel darba fl-1550. Hemm bosta kurżitajiet dwar din il-pittura li min hu kurjuż jieħu gost ikun jafhom. Kulħadd jaqbel li din hija pittura f’ enigma.

Fiġura misterjuża

Mona Lisa

Ħafna jistaqsu min hija dik il-figura li tidher fuq dan il-kwadru li juri mara bi tbissima enigmatika. Kif għidna qabel, l-aktar ipotesi popolari hija li din il-pittura turi lil Lisa Gherardini . Biss wara l-kitba ta’ Vasari bdew jinbtu xi dubji. Vasari fil-ktieb tiegħu meta jsemmi din il-pittura jsemmi s-suf ta’ għajnejn il-mara u jgħid li huma impittrin sbieħ ħafna. Fil-verità fil-pittura ta’ da Vinci ma jeżitix dan il-partikular. Ħaġa oħra li jsemmi Vasari huma t-toqob fuq ħaddejn il-mara meta din titbissem, partikular ieħor li ma jidhirx fil-Mona Lisa. Jekk infittxu fl-istorja ta’ dan il-kwadru nistgħu naslu biex nifhmu dan in-nuqqas ta’ qbil bejn dak li jgħid vasari u dak li naraw illum fil-kwadru. Leonardo da Vinci baqa’ jbiddel xi dettalji fil-pittura sakemm miet. Tajjeb ngħidu li dan l-artist telaq minn Firenze u mar jgħix ġewwa Franza fejn għada l-aħħar snin ta’ ħajtu. Huwa kien ġarr miegħu din il-pittura u propju għalhekk tinsab ġewwa Franza u mhux fl-Italja. Jista’ jkun li Vasari kiteb dwar din il-pittura minn dak li kien jiftakar qabel ma l-pittura ttieħdet Franza u jista’ jkun ukoll li waqt li l-artist kien jgħix Franza  biddel xi ħaġa minnha. Wara li dan l-aħħar snin sar studju u ttiħdu ritratti tal-kwadu bl-x ray, sirna nafu li hemm tliet verżjonijiet tal-Mona Lisa moħbijin taħt dik li naraw illum.

Fuq wara tal-Giaconda

Il-pont Buriano 

L-isfond tal-pittura juri xena immaġinarja iżda qrib Arezzo hemm tradizzjoni li tgħid li l-pont li jidher sewwasew wara spallet ix-xellugija tal-figura huwa l-pont li jġib l-isem Buriano u li jinsab f’ dik il-belt u li jaqsam ix-xmara Arno li tgħaddi mill-istess belt. Dan il-pont huwa tal-ġebel u nbena fl-1277. Fih seba’ arkati u llum huwa waħda mill-attrazzjonijiet prinċipali tal-belt. Jekk tkun f’ din il-belt u titkellem ma’ xi ħadd minn hemm dlonk jgħidlek li f’ belthom jinstab il-belt tal-Mona Lisa. Ngħid għalija il-fatt li wara spallet il-Giaconda hemm pont sirt nafhu biss meta żort Arezzo.

Għandna mnejn nistaqsu kif spiċċa mpitter hemmhekk dan il-pont. Billi l-artist kien mill-belt ta’ Vinci, madwar mitt kilometru bogħod minn Arezzo, kien midħla tal-post u fil-fatt f’ mappa li huwa għamel u li llum tinsab ġewwa Windsor l-Ingilterra, tidher il-belt ta’ Arezzo. Il-kumplament tal-isfond tal-pittura jixbaħ l-ambjent li nsibu max-xmara Arno, ambjent wisq għal qalb l-artist.

Mona Lisa misruqha

Ġurnal Franċiż iħabbar is-serqa tal-pittura

Nhar it-Tnejn, 21 ta’ Awwissu 1911 l-artist Franċis Luois Louis Béroud mar ġewwa l-mużew ta’ Louvre biex jabbozza pittura li turi l-pittura ta’ da Vinci fil-Louvre. Kif daħal fis-sala Carre, fejn il-Mona Lisa kienet ilha esposta għal ħames snin, kull ma sab kienu erba’ granpuni li magħhom kienet titwaħħal il-pittura. Mar jistaqsi lill-membri tas-sigurtà u dawn ħasbu li l-pittura kienet ittieħdet f’ xi post ieħor biex jittieħdulha xi ritratti. Aktar tard il-kuratur tal-mużew ikkonferma li din il-pittura kienet insterqet. Din kienet l-ewwel darba li pittura ta’ valur daqstant kbir insterqet minn Mużew.

Il-ħalliel tal-pittura kien ċertu wieħed Vincenzo Perrugia li kien jaħdem fil-mużew stess. Huwa staħba fil-mużew u meta dan kien magħluq, qala’ l-kwadru minn postu u ħareġ bih moħbi taħt il-kapott bla nkwiet ta’ xejn. Il-ħalliel kien jemmen li din il-pittura mhix postha fi Franza imma fl-Italja. Kieku kulħadd jirraġuna bħalu! Fl-1956 saru żewġ atti vandali fuq il-pittura, darba twaddbilha l-aċidu u darba oħra twaddbet ġebla lejn it-tila.

Hemm ħafna aktar x’ wieħed iżid ma’ dan li għidna għaliex din hija pittura magħrufa tista’ tgħid minn kulħadd, biss forsi ftit huma dawk li jafu dawn il-kurżitajiet dwarha.

Fr Reno Muscat

Dan l-artiklu deher f' In-Nazzjon, 2 ta' Lulju 2016

Opinion leaders

Illum il-ġurnata qegħdin nisimgħu spiss dawn iż-żewġ kelmiet, li fihom infushom ifissru mexxejja tal-opinjoni, biss is-sens veru tal-kliem imur wisq iżjed fil-font minn sempliċimnet mexxej ta’ opinjoni. Fejn jidħol in-negozju l-opinion leader huwa importanti ħafna. Importanti wkoll għal kull soċjetà attiva, bħal ma huma l-partiti politiċi, il-Knisja, l-għaqdiet nazzjonali kemm governattivi u kemm dawk li mhumiex. Kull soċjetà għandha bżonn relazzjoni tajba mal-opinion leaders għaliex dawn jistgħu jkunulha tal-aqwa reklam.

X’ inhuma sewwasew?

Paul Felix Lazarsfeld

It-teorija tal-opinion leader twieldet minn Paul Felix Lazarsfeld u sħabu. Dan is-soċjologu, imwieled fl-Awstrija fl-1901, li mar jgħix ġewwa l-Istati Uniti, ra b’għajnejh it-tixrid tal-media; ir-radju u aktar tard it-televiżjoni. Inċidentalment fl-istess sena li fiha twieled Lazarsfeld, it-Taljan Guglielmo Marconi sab is-sistema kif wieħed jista’ jitrażmetti bla wire, dak li aktar tard kellu jkun ir-radju. Fl-1926 l-Iskoċċiż John Logie Baird uffiċjalment għamel l-ewwel trasmissjoni viżiva bla wire, dak li kellu jkun it-televiżjoni. Tajjeb ngħidu li r-radju dam 38 sena biex laħaq il-50 miljun semmiegħ filwaqt li t-televiżjoni ħa 13-il sena biex laħaq il-50 miljun telespettatur. Dan il-fatt juri kemm il-bniedem kull ma jmur beda dejjem aktar isegwi l-mezzi ta’ komunikazzjoni. Lazarsfeld ħareġ bit-teorija tal-komunikazzjoni fuq żewġ livelli, (two-step flow of communication). L-ewwel livell huwa dak il-messaġġ li toħloq il-m edia u l-effett li jħalli fuq min jisma’ jew jara. Dan il-messaġġ jiġi biex ngħidu hekk assorbit mis-semmiegħ u jibda jemmen dak il-messaġġ. It-tieni livell ta’ komunikazzjoni hu li dan it-tali jibda jxandar ma’ sħabu dak li jkun sama’, emmen u assorba mill-mezzi tax-xandir. Dan it-tali huwa l-opinion leader. Mexxej tal-opinjoni għaliex imexxi l-opinjoni tiegħu lill-oħrajn. Mexxej tal-opinjoni għaliex huwa afdat mill-oħrajn, huwa stmat u huwa miżmum bħala bniedem li ta’ min jorbot fuqu; dak li l-Inglizi jgħidu you can bank on.

Qabel u llum

Kien hemm żmien meta l-opinion leaders kienu meqjusin biss dawk li jkollhom ċertu livell ta’ edukazzjoni, dawk li jkunu waslu sal-università, il-politiku, it-tabib, in-nutar, l-avukat u l-kappillan. Qabel il-kelma ta’ dawn kienet tiswa daqs l-evanġelju. Dak li jgħidu huma kien meqjus bħala l-verità u s-sewwa. Illum il-ġurnata l-affari nbidlet. Illum qegħdin ngħixu f’ dinja tal-karozza tal-linja, dinja tax-xarabank, fejn kulħadd jista’ jgħid li jrid anke jekk dak li jkun qed jgħid ma jkollu l-ebda bażi ta’ realtà. Sfortunatament ħafna drabi huma dawn it-talin li l-aktar jagħmlu ħoss minkejja li ma jkunu qed jgħidu xejn sew. Sewwa jgħid il-qawl Ingliż: empty vessels make most sound.

Bil-mezzi tax-xandir, l-opinion leader huwa dak is-semmiegħ li jisma’ u jinterpreta s-sinifikat u l-kontenut tal-messaġġ. Il-fatt li l-opinion leader huwa bniedem ta’ stima, jispiċċa biex ikollu s-segwaċi, għalhekk dan jista’ jkun anke fatt perikoluż għax jekk l-opinion leader ma jifhimx sewwa xi kunċett jista’ jaqleb ta’ taħt fuq il-messaġġ.

Min hu l-opinion leader?

Ħalli nġib ftit eżempji ta’ min jista’ jkun opinion leader illum. Jekk jien naħdem fuq il-kompjuter u jkolli problema, mhux sejjer nistaqsi lil Salvu tal-ħaxix kif ser insolviha imma mmur fil-ħanut tal-kompjuters insib lil Glenn, biss jekk irrid inkun naf kif qed taħsibha n-nies dwar xi liġi li qed jiddiskuti l-parlament ma nistaqsix lil Glenn imma mmur direttament nistaqsi lil Salvu. Indirettament dawn it-tnejn għalija huma opinion leaders u dak li jgħiduli nemmnu iżda dejjem skont iċ-ċirkostanza li nkun fiha. Jekk Silvia dejjem ikollha ħwejjeġ nodfa u jfuħu, Mary lilha tistaqsi xi prodott tuża. Fuq skala akbar taħdem is-sistema fejn jidħol ix-xandir.

Stakeholders

L-opinion leader jaffettwa l-opinjoni ta’ ħaddieħor. Fin-negozju l-opinion leader jaffettwa l-opinjoni tal-istakeholder. Min hu stakeholder? Stakeholder huwa dak it-tali li jkollu l-intenzjoni jixtri xi ħaġa. Mhux bilfors tkun xi ħaġa kbira, imma ħaġa tkun li tkun. Stakeholder hu x-xerrej ta’ dar jew ta’ karozza imma mhux biss, stakeholder hija l-mara tad-dar li tagħmel ix-xirja u tagħżel bott piżelli ta’ ditta u mhux ta’ oħra, sewwasew kif ix-xerrej tad-dar jixtri dar u mhux oħra u x-xerrej ta’ karozza jagħżel mudell u mhux ieħor. Ix-xerrej ikun sama’ xi ħaġa dwar dak li jkun ser jixtri. Id-differenza bejn l-eżempji li ġibt hija li bott piżelli tixtrih kuljum u jekk dak ta’ ditta ma għoġbokx, malajr tibdel, biss dar jew karozza mhux bott piżelli! F’ kelma waħda aħna lkoll stakeholders għaliex ilkoll nixtru u lkoll inkunu b’ xi mod jew ieħor influenzati minn xi ħadd li xtara qabilna, dak li nqisuh bħala opinion leader.

Għalhekk l-entitajiet u l-gruppi tajjeb jieħdu aktar bis-serjetà ir-rwol tal-opinion leader u jagħrfu li kif qal Lazarsfeld li llum b’ xi mod kulħadd jista’ jkun mexxej tal-opinjoni.

Fr Reno Muscat

Dan l-artiklu deher f' In-Nazzjon, 25 ta' Ġunju 2016

Il-knisja ta’ San Ġorġ Martri ġewwa Cagliari

Billi San Ġorġ huwa qaddis li ħa l-martirju tiegħu aktar minn elf u seba’ mitt sena ilu, tiġina t-tentazzjoni li naħsbu li llum ma għadhomx jinbnew knejjes ġodda u jiġu iddedikati lilu. Meta naħsbu hekk inkunu qegħdin niżbaljaw għaliex jekk wieħed ifittex isib knejjes moderni iddedikati lill-martri tal-Lidda. Każ bħal dan hija l-knisja iddedikata lill-qaddis tal-ġens Anici li nsibu fil-belt ta’ Cagliari f’ Sardegna.

Il-knisja l-qadima

L-ewwel knisja fejn insibu l-knisja li semmejna kienet inbniet lejn tmiem is-seklu XVI u kienet iddedikata lil San Ġorġ u lil Santa Katerina. Din kienet il-knisja tal-fratellanza tal-komunità ta’ dawk li kienu ġew Cagliari minn Ġenova. Din il- fratellanza inbdiet  fl-1587 mill-Arċisqof Francesco del Val u fl-1591 il-Papa Gregorju XIV taha t-titlu ta’ Arċikonfraternità. Fl-istatut kien hemm imniżżel li l-membri kellhom ikunu mir-reġjun tal-Ligurja. Għall-bidu kellhom kappella fil-knisja tal-kunvent ta’ Santa Marija ta’ Ġesù, liema kunven illum ma għadux jeżisti.

L-ewwel knisja tal-qaddisin Ġorġ u Katerina inbdiet fl-1599. It-tqegħid tal-ewwel ġebla kien sar mill-arċisqof Alonso Lasso Çedeño. Din il-knisja tlestiet matul is-seklu XVII. Kienet knisja b’ elementi arkitettoniċi manieristi u barokki. Kien fiha għadd ta’ opri artisitċi. Il-faċċata kienet dominata mill-bieb bejn żewġ kolonni bl-arma ta’ Ġenova fuq il-bieb. Ġewwa kien fiha korsija waħda b’ kappelli laterali. Waqt ħbit mill-ajru nhar it-13 ta’ Mejju, 1943 din il-knisja ġiet meqruda għal kollox.

Il-knisja l-ġdida

Ma’ tmiem il-gwerra l-Arċikonfraternità dlonk ħasbet biex din il-knisja tinbena mill-ġdid fl-istess post fejn kien hemm il-knisja l-antika, imma din l-art inbiegħet u nxtrat biċċa art oħra f’ żona li bdiet kull ma jmur tiżviluppa. Il-bini tal-knisja l-ġdida beda fl-1957 taħt it-tmexxija tal-periti Marco Piloni u Francesco Giachetti. Fl-1964 din il-knisja saret parroċċa u kienet ikkonsagrata mill-Arċisqof Paolo Botto fit-23 ta’ Novembru, 1967. Madanakollu l-proġett tal-knisja ma kienx  għadu komplut skont il-pjanta. Fl-2001 sar it-taraġ ta’ quddiem il-knisja skont il-pjanta oriġinali biex b’ hekk spiċċa x-xogħol kollu mjaħsub għal din il-knisja.

Il-knisja moderna fiha tmien faċċati, donnha forma ta’ skorfina jew rotunda. Fuq ġewwa fiha ħitan b’ pittura u twieqi kbar li jiffurmaw il-ġnub tal-knisja. Fuq nett tal-knisja hemm il-lanterna li tiġi sewwasew fin-nofs tal-knisja. Fuq il-bieb ta’ barra naraw l-arma ta’ Ġenova, u l-kelma LIBERTAS. Din hija l-istess arma li konna nsibu fil-knisja l-antika, ovvjament ġiet irrestawrata. L-istained glass tat-twieqi juru siltiet mill-passjoni ta’ Kristu filwaqt li l-pitturi monocromatiċi ta’ bejn it-twieqi juru siltiet mill-ħajja ta’ San Ġorġ u ta’ Santa Katerina. Xi opri li kien hemm fil-knisja l-antika u li ma tkissrux bil-gwerra ġew trasportati għal din il-knisja ġdida. Fl-2008 sar artal ġdid tal-irħam u kien ikkonsagrat fis-26 ta’ April mill-Arċisqof Giuseppe Mani. Fil-kappelli ta’ mad-dawra tal-knisja insibu xi opri bħall-istatwa ċkejkna tal-Madonna magħrufa bħala ta’ Adam – statwa li hija vvenerata ħafna. Xi opri oħrajn li kienu salvati mill-knisja l-antika llum jinsabu fil-mużew parrokkjali.

Minkejja li l-istil ta’ din il-knisja ġdida huwa modern ħafna, xorta hija iddedikata lil qaddis antik. Dan jixhed il-kobor u l-qima ta’ San Ġorġ madwar id-dinja kollha. 


Fr. Reno Muscat 

Artiklu li deher fil-progreamm maħruġ mill-Għaqda Mużikali u Soċjali Anici - Qormi, Festa 2016

Il-Madonna ta’ Lourdes f’ Ħal Qormi

Aħna l-Qormin meta nsemmu Pjazza San Franġisk jiġi f’ moħħna l-misraħ fejn nhar il-Ħamis tal-festa ntellgħu l-istatwa ta’ San Ġorġ taż-żiemel. Fil-verità dak il-misraħ jagħmel parti minn Triq il-Kbira u n-numri tal-bibien jibqgħu sejrin ma’ dawk ta’ Triq il-Kbira. Pjazza San Franġisk hija l-pjazza l-oħra li nsibu ftit passi bogħod minn fejn semmejna diġa. Pjazza San Franġisk hija dik il-pjazza li fiha nsibu l-istatwa tal-Madonna ta’ Lourdes. Skont il-kittieb Qormi, Karmenu Psaila, dak li fl-1937 ħareġ il-ktieb “Il-Knisja Arċimatriċi ta’ Ħal Qormi bil-Ġrajja tagħha”, jgħidilna li din il-pjazzetta fl-antik kienet tissejjaħ il-misraħ iż-żgħir.  Min jaf kemm-il darba ngħaddu minn hemm u lanqas biss nagħtu każ li hemmhekk hemm pedestall bi statrwa tal-Madonna fuqu. Din ma hijiex l-istatwa waħdanija tal-Madonna ta’ Lourdes li nsibu r-raħal,  għalhekk tajjeb ngħidu xi ħaġa dwar dan.

Lourdes fi Franza

Sal-1858 ir-raħal fil-muntanji Franċiżi, Pirinej imsejjaħ Lourdes ftit kienu jafu bih. Kienet iċ-ċkejkna Bernardette Soubirous li bla ma kienet taf kellha tbiddel dan ir-raħal minsi f’ post magħruf mad-dinja kollha. Din it-tifla marradija kellha dehriet ta’ Sinjura liebsa l-abjad b’ faxxa kaħla ma’ ġenbejha. Billi t-tifla kienet marradija u moħħa ftit li xejn kien tajjeb għall-iskola u l-istudju, bosta ddubitaw minn dawn id-dehriet u minħabba f’ hekk kellha tgħaddi minn bosta umiljazzjonijet kif ukoll tbatija. Illum il-Knisja Kattolika tagħraf li f’ dawk id-dehriet kienet il-Madonna li dehret lit-tfajla. Id-devozzjoni lejn dan il-post imxtredet mad-dinja kollha u t-titlu tal-Madonna ta’ Lourdes żdied mal-bosta titli oħrajn li kellna qabel. Anke Malta insibu żewġ parroċċi ddedikati lil Marija taħt dan it-titlu, waħda f’ San Ġwann u oħra f’ Raħal Ġdid, u ma nistgħux ma nsemmux il-kapella ħelwa li nsibu ġewwa l-Furjana u dik li nilmħu sewwasew fuq il-port tal-Imġarr Għawdex li huma wkoll iddedikati lill-Madonna ta’ Lourdes.

Patrimonju f’ Ħal Qormi

Triq San Bastjan

Skont l-inventarju nazzjonali tas-Sovrintendenza tal-Patrimonju Kulturali Malti, fit-toroq ta’ Ħal Qormi konna nsibu 3 statwi li juru lill-Madonna ta’ Lourdes. L-ewwel waħda fi Pjazza San Franġisk, dik il-parti magħrufa bħala sqaq żenqa jew kif inhi imsejħa minn kulħadd “iż-żanqra”, sfortunatament din ma għadiex f’ postha u n-niċċa tinsab vojta. In-niċċa fiha l-pilastri bil-kapitelli ta’ stil Doriku li jżommu fontispizju b’ salib fuqu. Niċċa oħra li turi l-Madonna ta’ Lourdes insibuha fi Triq San Bastjan. Din hija niċċa mill-isbaħ, fiha l-pilastri b’ kapitelli fuq stil Korint u fil-fontispizju naraw skultura li tirrapreżenta l-ispirtu s-Santu. L-arzella tan-niċċa hija wkoll skulturata u fil-pedestall tal-istatwa naraw minqux in-Nome di Maria.

Pjazza San Franġisk 

Fin-nofs ta’ Pjazza San Franġisk insibu l-istatwa tal-Madonna ta’ Lourdes li semmejna fil-bidu. Din tinstab fuq pedestall eleganti b’ erba kerubini fl-erba’ kanturnieri. Il-panewijiet tal-pedestall fihom disinn skulturat.  Illum dan il-pedestall huwa mħolli fuq il-ġebla bil-parti ta’ isfel miksija bil-mużajk. Fl-istatwa hija bajda bil-faxxa ta’ madwar il-qadd tal-Madonna ta’ lewn ikħal. Fuq il-pali ta’ saqajn il-Madonna naraw żewġ wardiet filwaqt li l-Madonna għandha kuruna tar-rużarju f’ idejha – sewwasew kif dehret lil Bernardette Soubirous, Ħarset il-Madonna hija merfugħa ’l fuq lejn is-sema u fuq rasha naraw raġġiera bi tnax-il stilla. Din saret fl-1906 u kienet l-aħħar waħda mill-istatwi l-kbar li nsibu fl-imsieraħ jew it-toroq tal-parroċċa tagħna, sakemm fl-2003 iżżanżnet l-istatwa ta’ San Ġorġ fi Triq il-Ħelsien.  Fis-6 ta’ Frar, 1906 l-Isqof ta’ Malta Pietru Pace żejjen lil din l-istatwa bl-indulġenza ta’ mitt jum għal dawk li jitolbu quddiemha. Madwar il-pedestall insibu kanċell tal-ħadid.

Meta tqis li d-dehriet tal-Madonna ta’ Lourdes seħħew fl-1858 u l-istatwa tal-Pjazza saret fil-bidu tas-seklu XX dlonk naraw li d-devozzjoni tal-Madonna taħt it-titlu ta’ Lourdes ma damx ma wasal Malta u mhux biss wasal, imma nxtered sewwa anke ġewwa raħal twelidna.

Fr Reno Muscat

Artiklu li deher fil-programm tal-festa tal-Każin Banda San Ġorġ Martri Ħal Qormi, 2016

Tifħira li tixraq – CD ġdid tal-Banda Mount Carmel, Gżira

L-Għaqda Mużikali Mount Carmel se tniedi CD intitolat “Tifħira li Tixraq” nhar l-Imnarja (29 ta’ Ġunju) f’serata apposta fil-każin tal-Għaqda, Ix-Xatt, il-Gżira fis-7 pm.

Id-diska tinkludi 10 marċi b’seba’ minnhom komposti speċifikament għall-banda Mount Carmel mis-Surmastrijiet Diretturi tal-banda kemm passati u kemm preżenti. Fis-CD ġew inklużi l-marċi Lill-Karmelitani; Innu tal-Banda u Up The Maroons tal-eks Surmast Direttur tal-Banda Carmelo G. Borg. Kien jixraq li l-Għaqda Mużikali Mount Carmel tinkludi dan il-marċ popolari anki billi l-Gżirjani din is-sena qed jiċċelebraw bi kbir il-promozzjoni ta’ Gżira United F.C. fl-ogħla diviżjoni tal-kampjonat tal-futbol.

Naturalment ġew inklużi żewġ marċi ta’ George Debono, is-Surmast Direttur preżenti li huma: Innu Marċ lill-Banda Mount Carmel u Għaxar Snin President.

Il-marċi l-oħra huma: Vice President tal-Assistent Direttur tal-Għaqda Mużikali Mount Carmel, Andrew Calleja u L-Għaqda Tagħna tal-bandista tal-post Karin Grech li hi wkoll gradwata fil-mużika mill-Università ta’ Malta.

It-tliet marċi l-oħra rrekordjati fis-CD huma: Balfrendoza; Ontario u Granada tal-Maġġur Anthony Aquilina, s-Surmast Ray Sciberras u s-Surmast Vincenzo Ciappara rispettivament - tlieta mill-aqwa kompożituri Maltin f’dan il-ġeneru ta’ mużika.

Minbarra l-għaxar marċi msemmija id-diska tinkludi omaggio lill-banda intitolat Tifħira li Tixraq li hu wkoll l-isem tas-CD ġdid. Is-Surmast Direttur George Debono ikkompona dan ix-xogħol għall-versi tal-poeta Anselm Sciberras fl-2002 meta l-Gżira ċċelebrat iċ-ċentinarju mill-inċident tat-tfiegħ ta’ ġebla lejn inkwatru tal-Madonna. Kien dan l-inċident li beda t-triq biex tinbena l-knisja parrokjali u li kompla ta spinta lid-devozzjoni lejn il-Madonna tal-Karmnu.

Din hi kompożizzjoni li tirrakkonta l-istorja tul iż-żmien sakemm il-Gżira kibret u saret parroċċa awtonoma u belt, kif ukoll it-twaqqif tal-banda li llum titqies bħala waħda mill-aħjar fil-pajjiż. Il-poeżija titkanta minn Pamela Bezzina filwaqt li Tony Micallef jipprovdi n-narrattiva. Din is-silta tindaqq kull sena fil-programm ta’ fuq iz-zuntier tal-knisja lejlet il-festa.

Ir-rekordjar strumentali sar fl-iskola primarja ta’ Birżebbuġa filwaqt li l-vuċijiet tal-kantanti u tan-narratur u l-muntaġġ saru fl-istudju tas-Sound Engineer Vanni Farrugia, iż-Żejtun

Is-CD se tkun għall-bejgħ wara t-tnedija tagħha nhar l-Imnarja fid-29 ta’ Ġunju bi prezz ta’ €10.

Kopji tas-CD jistgħu jinxtraw mill-Każin stess jew minn Gżira Self Service Store, Triq ir-Rebħa, Gżira. Jista’ jsir ukoll kuntatt permezz ta’ mcbgzira@hotmail.com jew fuq Facebook Għaqda Mużikali Mount Carmel u Mount Carmel Band Club.

Tifħira li tixraq – a new CD by the Mount Carmel Band, Gżira

Mount Carmel Band Club of Gżira will be launching a new CD - Tifħira li Tixraq – at the club Premises at The Strand, Gżira, during commemorative event on the  29^th June (L-Imnarja) at 7 pm.

There are 10 marches included in the new CD, seven of which were composed specifically for the club by its past and present maestros.  The marches Lill-Karmelitani; Innu tal-Banda and Up The Maroons were composed by the late Carmelo G. Borg. His popular Up The Maroons is most relevant this year after Gżira United F.C. was this season promoted the the Premier Division.

Maestro George Debono, the present Band Master’s Innu Marċ lill-Banda Mount Carmel and Għaxar Snin President are also included together with the marches Vice President composed by Assistant Director Andrew Calleja and L-Għaqda Tagħna composed by Karin Grech, who is a music graduate from the University of Malta and also one of MCBC’s musicians.

Three popluar marches were also included in the CD namely: Balfrendoza; Ontario and Granada by Major Anthony Aquilina, Mro. Ray Sciberras and Mro. Vincenzo Ciappara respectively. They are undoubtedly amongst the greatest Maltese composers in this genre .

The CD features a special number entitled Tifħira li Tixraq which pays homage to the band itself and which was composed by Mro George Debono to the lyrics Anslem Sciberras. This composition was launched for the first time in 2002 when the Parish of Gżira commemorated the hundreth anniversary of an unusual incident. The image of the Holy Mary was desecrated after a stone was thrown at it and the devotion that followed eventually led to the founding of Gżira as a new and autonomous parish. Hence the name Madonna tal-Ġebla. 

Mro. Debono’s composition relates the history of Gżira and pays tribute to the founding of Gżira’s own band and band club. It will be also be performed live during the yearly concert on the eve of the feast dedicated to Our Lady of Mount Carmel.

The composition is sung by Pamela Bezzina and the story is narrated by Tony Micallef.

The instrumental part of the CD was recorded at the Birżebbuġa Primary School. The vocals and editing were produced by Sound Engineer Vanni Farrugia at his studios in Żejtun.

The CD Tifħira li Tixraq will be for sale after its launch on June 29^th  for the price of €10.

Copies can be obtained from the Mount Carmel Band Club, The Strand Gżira or from Gżira Self Service Store, Victory Street, Gżira. For more details contact mcbgzira@hotmail.com or find us on Facebook Għaqda Mużikali Mount Carmel or Mount Carmel Band Club.

Premji u rigali

Hemm xi studenti li għalihom żmien l-eżamijiet għadda u hemm oħrajn li għadhom għaddejjin bihom bħalissa. Hu x’ inhu dawn normalment jistinkaw biex jiksbu l-premju ta’ ħidmiethom. Il-premju huwa riżultat tajjeb u sodisfaċenti li bih ikunu jistgħu jibqgħu għaddejjin aktar ’il quddiem fil-ħajja studenteska tagħhom. Bħalissa huwa wkoll żmien ta’ bosta ċelebrazzjonijiet bħal l-ewwel tqarbina u żwiġijiet. F’ dawn l-okkażjonijiet għandna d-drawwa li nagħtu xi rigal. Il-premju huwa għotja mistħoqqa lil dak li jkun ħadem għalih, rigal huwa rikonoxximent ta’ ħbiberija jew familjarità lil min ikun qiegħed jiċċelebra xi okkażjoni speċjali.

Wara l-eżamijiet

Dawk l-istudenti li jiksbu riżultati tajbin fl-eżamijiet jifirħu, iżda għandi l-impressjoni li l-ġenituri jifirħu aktar minn uliedhom bir-riżultati tajbin li jiksbu wliedhom. Illum aktar minn qatt qabel tista’ tkun taf. Biżżejjed tara l-kummenti fuq il-medja soċjali u tinduna kemm l-ommijiet jitilgħu fis-seba’ sema mal-wasla tar-riżultati tajbin ta’ wliedhom. Ovvjament jekk ir-riżultati ma jkunux tajbin jew mhux kif mixtieqa, ħafna drabi ma naqraw xejn fuq Facebook!

Din il-ħaġa naraha bħala s-sodisfazzjon tal-ġenituri li l-isforzi u s-sagrifiċċji kollha li jkunu qed jagħmlu biex iħallsu għat-tagħlim ta’ wliedhom ikunu qed jagħtu l-frott mixtieq. Għax ħalli ngħiduha kif inhi, tassew li l-istudent huwa l-moħħ wara l-istudju, biss il-moħħ irid ukoll il-but u dan ma nsibuhx għand l-istudent iżda għand il-ġenituri tiegħu. B’ dan li qed ngħid ma rridx ninftiehem li dawk li r-riżorsi finanzjarji tagħhom ma humiex wisq għoljin, ma jistgħux jistudjaw u jiksbu riżultati tajbin ukoll, biss dawn ikollhom jagħmlu sagrifiċċju akbar.

Rigali

Illum il-ġurnata kollox inbidel, allura anke x’ riġali jingħataw inbidel. Niftakar fi ċkuniti fil-preċett konna nirċievu xi kuruna tar-rużarju, xi statwa, jew l-aktar l-aktar xi ħaġa tal-ħwejjeġ. Ilum differenti għal kollox. U xi ngħidu għat-tiġijiet? Kemm vażuni kienu jaqilgħu l-għarajjes? Din il-problema bdiet tittaffa billi daħlet id-drawwa tal-Wedding List. B’ hekk dak li jkun, kien ikun jaf li dak li stiednu ser jirċievi rigal li żgur jieħu gost bih għax ikun għażlu hu u żgur li se jkollu bżonnu. Biss din il-ħaġa kellha nuqqas ukoll: ġieli kien hemm min kien iħossu skomdu jmur id-dar tal-għarus jew l-għarusa pereżempju b’ kikra u plattina jew b’ żewġ platti, minkejja li jkunu ntgħażlu mill-koppja stess.  Bil-mod daħlet id-drawwa li mal-invit tintbagħat nota ċkejkna biex dak li jkun jagħti rigal ta’ flus lill-koppja li tkun stiednet għat-tieġ. Għall-bidu kien hemm min tkaża b’ din il-ħaġa u kien hemm min kien iqisha bħala nuqqas ta’ edukazzjoni titlob il-flus. Illum tant indrat li anke n-nota biex jingħataw flus spiċċat.

Aktar premijiet

Premijiet ma humiex marbutin biss mal-ħajja tal-istudent. Il-premju huwa wkoll rikonoxximent f’ xi konkors jew f’ xi sport. Il-premju f’ dawn il-każi jingħataw biex dak li jkun jibqa’ jiftakar l-akkwist li jkun għamel f’ dak l-avveniment. Premju jista’ jkun ukoll ta’ xi lotterija. Ir-rebbieħ tal-lotterija jingħata l-premju li għalih ikun lagħab il-biljett. Premju jista’ jkun ukoll għotja ta’ xi ħaġa wara għajnuna mitluba. Pereżempju jintilef kelb u jsir avviż li min isibu u jieħdu lura għand sidu jingħata premju. Dawn huma kollha premijiet differenti.

Pass il quddiem jew lura?

Rigward ir-rigali, llum hawn kumpaniji li joffru gift vouchers. Dak li jkun imur jixtri dan il-kupun u jagħtih lil dak li jkollu l-birthday, magħmudija, gradwazzjoni, jum l-Omm jew jum il-Missier, kif ukoll okkażjoni ta’ tieġ. Dawn il-kupuni jkunu jistgħu jissarfu f’ bosta ħwienet madwar Malta. Imma jien nistaqsi: għalfejn dak li jkun għandu jixtri kupun meta jista’ jaqbad u jagħti flus kontanti? Nagħmlu mod li jien noqgħod Birżebbuġa u naqla’ kupun minn dawn. Ħdejn id-dar tiegħi hemm ħanut li għandu oġġett li nixtieq nixtrih iżda dan il-ħanut ma jaċċettax dawn il-kupuni. L-istess oġġett jinstab f’ ħanut ieħor ġewwa l-Mellieħa u dan il-ħanut jaċetta l-kupuni. X’ nagħmel jien? Naqbad il-karozza u mmur il-Mellieħa għal dak l-oġġett? Tiġini z-zalza ogħla mill-ħuta! Nistenna li jkolli xi okkażjoni u nagħti dan il-kupun lil ħaddieħor? Sewwa, mela nneħħi l-piż min fuq spallejja u nitfgħu fuq spallejn ħaddieħor! Nista’ narmih il-kupun! Kulħadd jagħmel li jrid, biss jien din tal-kupuni bħala rigal ma ddoqqli xejn!

Illum qbadt ftit mal-premijiet u r-rigali. Huma t-tnejn għotjiet lil xi ħadd, għotjiet mistħoqqa jew b’ rikonoxximent f’ okkażjonijiet differenti.

Fr Reno Muscat

Dan l-artiklu deher f' In-Nazzjon. 18 ta' Ġunju 2016

L-1926 madwar id-dinja

Din is-sena l-Għaqda tan-Nar 23 ta’ April qegħda tiċċelebra d-90 anniversarju mill-ftuħ tal-ewwel kamra tan-nar li kienet tieħu ħsieb in-nar għall-festa ta’ SanĠorġ ta’ Ħal Qormi. Kienet is-sena 1926. Dik is-sena l-Għid il-Kbir kien ġie fl-4 ta’ April u l-festa ta’ San Ġorġ Martri ġiet il-Ġimgħa, 23 ta’ April. Kien iż-żmien ta’ bejn iż-żewġ gwerer dinjija, l-ewwel waħda intemmet fl-1918 u t-tieni waħda bdiet fl-1939.

Malta kienet għadha kolonja tar-Renju Unit. Ir-Re tal-Ingilterra u allura anke ta’ pajjiżna kien ir-Re Ġorġ V, li tela’ fuq it-tron fis-6 ta’ Mejju 1910 u miet fl-20 ta’ Jannar 1936. Bħala gvernatur, Malta kellha lil Sir Walter Norris Congreve, li beda jaqdi dan l-uffiċju fid-29 ta’ Ġunju 1924 u baqa’ f’dan il-post sa mewtu, li seħħet nhar it-28 ta’ Frar 1927 ġewwa l-isptar militari tal-Imtarfa. Huwa jinstab midfun fil-baħar bejn Ħaġar Qim u Filfla. Hemmhekk hemm lapida li tfakkar lil dan il-gvernatur. Minkejja li Malta kienet għadna kolonja, fl-1921, pajjiżna kien akwista s-self government u għalhekk beda jkollna Prim Ministru Malti. Il-Prim Minsitru Malti dak iż-żmien kien Sir Ugo Pasquale Mifsud tal-Partit Nazzjonalista. Dan kien it-tielet Prim Ministru Malti, kien beda jaqdi dan l-uffiċju wara l-elezzjoni tal-1924 u dam f’ din il-kariga sal-1 ta’ Awwissu, 1927. 

Ix-Chalet tas-Sliema fetaħ fl-1926

Bħala popolazzjoni, fl-1926, Ħal Qormi kien hemm joqgħodu 4,665 raġel u 4, 621 mara. Meta niftakru li r-raħal tagħna kien għadu parroċċa waħda, nindunaw li kien popolat mhux ħażin. Per eżempju Birkirkara kien fiha 8,575 ruħ, jiġifieri 601 persuna inqas minn Ħal Qormi. Bla dubju l-Belt Valletta u tas-Sliema kienu popolati ħafna. Il-Belt dik is-sena kienu joqgħodu fiha aktar minn 22,000 ruħ u tas-Sliema aktar minn 11,00 ruħ. [1]  Illum fil-parroċċa tagħna biss insibu madwar 10,000 resident. [2]  F’ dawk iż-żminijiet Malta kienet ċentru ta’ attività militari, navali u merkantili u għalhekk il-baħrin u s-suldati kienu jfittxu postijiet ta’ divertiment. Nhar l-Erbgħa, 12 ta’ Mejju 1926 kien inawgurat ix-Chalet f’ Għar id-Dud tas-Sliema. Dakinhar kien lejlet Pentecoste. Dan il-post ta’ divertiment baqa’ jintuza sal-1959.[3]  Dak iż-żmien kien ukoll popolari, forsi aktar mil-lum, il-logħob tal-futbol. Ir-rebbieħa tal-first Division, 1925-1926 kienu s-Sliema Wonderers FC. Dik is-sena il-league kien fih 7 timijiet, Sliema Wonderes, Floriana FC, Valletta United, Valletta Rovers, Msida Rovers, St Georges FC u Sliema Rangers. Il-kampjonat 1926-1927 intrebaħ minn Floriana FC. F’ din id-diviżjoni kien hemm 4 timijiet din is-sena, ovvjament ir-rebbieħa, Sliema Wonderers FC, St Georges FC u Valletta Rovers.

Naraw issa ftit x’ seħħ madwar id-dinja f’ dik is-sena. Fis-26 ta’ Jannar, l-inġinier John Baird preżenta f’ Londra l-apparat li kien għadu kif ivvinta. Dan kien l-ewwel apparat televiżiv. Fil-25 ta’ Frar, Francesco Franco sar il-Ġeneral tal-armata ta’ Spanja. Aktar tard (1936) huwa sar il-mexxej tal-pajjiż u baqa’ jmexxi sal-1975. Fit-3 ta’ April ġewwa l-Italja kienet imwaqqfa l-għaqda imsejħa Balilla. Din kienet għaqda Faxxista għat-tfal. F’ dak il-jum stess fl-Italja twaqqfet l-union waħdanija, din kienet kontra kul tip ta’ strike. Minn dakinhar fl-Italja ma baqgħux jeżistu unions oħrajn. Fit-3 ta’ Mejju l-ħaddiema tal-minjieri Ingliżi tkeċċew mix-xogħol u l-għada l-ħaddiema Brittaniċi bdew strike ġenerali. Minħabba dan l-istrike fid-9 tax-xahar kienet imposta l-liġi marzjali. L-għada bdew it-taħdieit bejn il-gvern u r-rapreżentanti tal-ħaddiema u l-istrike intemm fit-12 ta’ Mejju.

Ir-Reġina Eliżabetta
twieldet fl-1926

Nhar l-Erbgħa, 21 ta’ April ta’ dik is-sena twieldet Elizabeth Alexandra Mary Windsor li fl-1953 saret ir-Reġina Eliżabetta II li sat-13 ta’ Diċembru 1974 kienet ukoll ir-reġina ta’ Malta.  Fil-25 ta’ April itellgħet għall-ewwel darba l-opra lirika ta’ Giacomo Puccini Turandot ġewwa t-teatru La Scala ta’ Milan. Fil-31 ta’ Ottubru, Benito Mussulini kien qiegħed iżur Bologna u hemmhekk xi ħadd sparalu. Weħel Anteo Zamboni, zagħżugħ ta’ 15-il sena, li ġie maqtul fuq il-post. Fid-19 ta’ Novembru twaqqaf il-Commonwealth.

Claudio Villa twieled fl-1926

L-1926 rat ukoll it-twelid ta’ nies prominenti. Fl-1 ta’ Jannar twieled f’ Ruma it-tenur Claudio Villa. Dan miet fis-7 ta’ Frar 1987. Fil-21 ta’ Jananr kien twieled l-attur Amerikan Steve Reeves, li miet fis-sena 2000. Fit-2 ta’ Frar twieled Valéry Giscard d'Estaing, li kien President ta’ Franza bejn l-1974 u l-1981. Fis-16 ta’ Marzu twieled il-komiku Amerikan Jerry Lewis. Fl-1 ta’ Ġunju twieldet l-attriċi Amerikana Norma Jeane Mortenson magħrufa bħala Marilyn Monroe li mietet fl-età ta’ 36 sena fl-1962. F’ dak ix-xahar ukoll, fil- jum tat-28 twieled l-attur Amerikan Mel Brooks. Fit-13 ta’ Awwissu twieled Fidel castro, id-dittatur ta’ Kuba. Ta’ min isemmi wkoll li matul din is-sena Walter Elias Disney, magħruf bħala Walt Disney ħoloq il-karattru ta’ Mickey Mouse, imma dan deher l-ewwel darba fl-1928.

George Hyzler twieled fl-1926

Fost dawk il-Maltin li twieldu f’ dik is-sena insibu tnejn li għandhom rabta speċjali mar-raħal tagħna. Nhar it-22 ta’ Jannar twieled George Schembri ġewwa Ħal Qormi. Wara li fl-1963 inħatar maġistrat, fl-1974 laħaq imħallef. L-imħallef Schembri miet fis-7 ta’ Ġunju 1980. Nhar is-26 ta’ Mejju tal-istess sena, ġewwa ż-Żejtun twieled George Hyzler li laħaq tabib u ħafna minn ħajtu għaddieha f’ Ħal Qormi. Hyzler minbarra li kien tabib kien ukoll politiku li serva bħala segretarju parlamentari għas-saħħa u ministru tas-sigurtà soċjali. Għal bosta drabi serva wkoll bħala Aġent President ta’ Malta. It-Tabib Hyzler miet fl-20 ta’ Jannar, 2011.

F’ dik is-sena, fl-4 ta’ Jannar,  mietet ir-Reġina Margerita ta’ Savoia, tar-Renju tal-Italja fl-għomor ta’ 74 sena filwaqt li fit-23 ta’ Awwissu miet l-attur Taljan Rudolpho Valentino fl-età ta’ 31 sena.

Din kienet is-sena li fir-raħal tagħna s-sengħa tal-piroteknika bdiet issir f’ kumpless mibni għalih, fir-raħal stess. Disgħin sena ilu missirijietna kienu l-pijunieri f’ din l-arti. Illum, disgħin sena wara, aħna għandna ngawdu din is-sengħa, ix-xogħol ta’ tant ħaddiema li mixgħulin bl-imħabba lejn San Ġorġ, isebbħu s-sema bi lwien, jimlew l-arja bi ħsejjes sbieħ li jagħmlu unur lilna l-Qriema.

Fr Reno Muscat

 Dan l-artiklu deher fil-programm tal-Festa tal-għaqda tan-Nar 23 ta' April Ħal Qormi, Festa 2016

---

[1] The Malta Blue Book: Population and Vital statistics, Census 1921, section 15 page 2.

[2] The church in Malta posts/803/qormi-st-george, reteived 17 January, 2016

[3] Edgar Vella, The Chalet - Sliema (1926 - 1959) .avi

Iż-żiemel fix-xbiehat tal-qaddisin

Żwiemel tal-Apokalissi pittura ta' Victor Vasnetsov

Fl-Apokalissi, l-aħħar ktieb kanoniku tal-Bibbja, San Ġwann l-Evanġelista, il-kittieb tal-ktieb, jagħmel riferenza għal erba’ żwiemel; wieħed abjad [Apk:6:2] u ieħor iswed [Apk:6:5] , wieħed ta’ lewn aħmar nar [Apk:6:4]  u ieħor  ta' lewn aħdar jagħti fl-isfar [Apk:6:8].  Fit-Testment il-Qadim insibu wkoll riferenzi għaż-żwiemel u aktarx li l-kittieb tal-Apokalissi ħa l-idea tiegħu minn hemm. Fil-ktieb ta’ Żakkarija insibu ż-żwiemel ħomor, qastnin u bojod [Żak:1:8].  L-istudjużi tal-Bibbja jagħtu interpretazzjonijiet għal dawn iż-żwiemel imma ma hijiex l-intenzjoni tagħna hawnhekk li nidħlu fid-dettall fuq dan l-istudju.  L-għan tagħna hu li naraw kemm dawn il-figuri influwnzaw ix-xbiehat ta’ ċerti qaddisin. Sejrin insemmu erba’ qaddisin li jidhru fuq żiemel, erba’ qaddisin li insibuhom meqjuma f’ Malta. Dan ma jfissirx li ma hemmx qaddisin oħrajn li jidhru fuq dahar xi żiemel.

San Pawl

San Pawl ta' Caravaggio

Fl-Atti tal-Appostli insibu deskrizzjoni tal-konverżjoni ta’ Sawlu. <<Huwa u sejjer, kif qorob lejn Damasku, f'daqqa waħda idda madwaru dawl mis-sema. Waqa' fl-art, u sama' leħen jgħidlu: "Sawl, Sawl, għaliex qiegħed tippersegwitani?" Hu wieġeb: "Min int, Mulej?" u l-leħen wieġbu: "Jiena Ġesù, li int qiegħed tippersegwitah. Imma issa qum u idħol il-belt, u hemmhekk jgħidulek x'għandek tagħmel." >> [Atti:9: 3-7] Minkejja li t-test mill-Bibbja ma jgħidx li Sawl kien riekeb iż-żiemel, għandna x’ nifhmu li ma kienx sejjer jagħmel vjaġġ twil bil-mixi.  F’ dan l-istess ktieb nerġgħu nsibu r-rakkont ta’ Pawlu minn fommu stess: <<Jien u sejjer, kif kont qrib Damasku, f'daqqa waħda għall-ħabta ta' nofsinhar dawl kbir mis-sema idda madwari. [Atti:22:7] Waqajt mal-art, u smajt leħen jgħidli, 'Sawl, Sawl, għaliex qiegħed tippersegwitani?'>> [Atti:22: 6-8]. Għat-tielet darba Pawlu jirrakkonta l-konverżjoni tiegħu fl-istess ktieb, bejn wiħed u ieħor bl-istess kliem.  [Atti:26:12 -18]

L-ebda waħda minn dawn in-narrazzjonijiet ma ssemmi żiemel imma l-ikonografija dejjem iġġibilna lil San Pawl jaqa’ minn fuq iż-żiemel. Hekk ipittru Michelangelo fl-affresk tal-Kappella Pawlina fil-Vatikan. Hekk pittru Caravaggio fil-kwadru li nsibu fil-knisja ta’ Santa Maria del Popolo f’ Ruma. Hekk narawh fil-pittura ta’ Parmigianino fil-Mużew Kunsthistorisches ta’ Vjenna. F’ Malta nsibu l-kwadri titulari tal-katidral tal-Imdina u tal-parroċċa ta’ Ħal Safu li juruna dan il-fatt u nsibu statwi ta’ San Pawl fuq iż-żiemel aramti fit-toroq tal-Belt Valletta u ta’ Ħal Safi fil-jiem tal-festa ta’ dan il-qaddis.

San Ġorġ

Meta l-artist Ġużeppi Briffa tqabbad biex ipitter il-koppla tal-parroċċa ta’ Ħal Qormi, dan għamel abbozz li juri l-assedju tal-Mori fuq Malta fejn dehru San Pawl, San Ġorġ u Sant’ Agata jiddefendu lill-Maltin. L-abbozz, li għadu fil-mużew tal-parroċċa, juri lil San Pawl fuq iż-żiemel u lil San Ġorġ bil-wieqfa. Il-Qriema xtaqu li San Ġorġ ikun riekeb żiemel ukoll u fil-fatt il-pittura finali turi liż-żewġ qaddisin fuq iż-żwiemel.

San Ġorġ - Rabat Għawdex ta' Alfred Camilleri Cauchi

Forsi dan huwa l-aktar qaddis popolari li nsibu fuq żiemel. Hekk pittruh bosta pitturi kbar. Hekk naqqxuh bosta skulturi madwar id-dinja. Ġewwa pajjiżna nsibu l-kwadru titulari tal-parroċċa tal-belt Victoria, impitter minn Mattia Preti, bil-qaddis fuq iż-żiemel filwaqt li mill-iskola tal-istess pittur insibu l-kwadru titulari ta’ Ħal Qormi li minkejja li ma jirrappreżentax lil San Ġorġ fuq iż-żiemel, fl-isfont tiegħu hemm il-qaddis fuq bhima bajda. Fil-konkatidral ta’ San Ġwann insibu pittura ta’ San Ġorġ fuq iż-żiemel, xogħol Preti wkoll u fil-parroċċa tal-Gzira u fil-kappella tal-qaddis f’ Birżebbuġa nsibu kopji tal-kwadru ta’ Preti f’ San Ġwann.

Il-vari titulari li f’ pajjiżna juru lill-qaddis Ġorġi ma juruhx fuq iż-żiemel imma hemm bosta statwi proċessjonali ta’ dan il-qaddis madwar id-dinja li juruh fit-taqbida mad-dragun riekeb iż-żiemel. Statwi bħal dawn ġewwa Malta nsibuhom armati fi-pjazzez ta’ Ħal Qormi u tar-Rabat Għawdex fil-festi ta’ dan il-qaddis. L-opri artistiċi dwar dan il-qaddis huma bla limitu, bosta minnhom juru l-qaddis riekeb żiemel.

San Martin

San Martin ta'
Gużeppi Caruana
il-Baħrija

Martin twieled għall-ħabta tas-sena 316 u miet fis-sena 397. Dan huwa wieħed minn l-ewwel qaddisin li ma huwiex martri. meqjum fil-Knisja Kattolika, kemm f’ dik Ortodossa kif ukoll fil-Knisja Kopta. Huwa kien minn pajjiż li llum jinsab fl-Ungerija imma meta kkonverta għall-Kristjaneżmu sar isqof ta’ Tours fi Franza. Hemm leġġenda li tgħid li darba minnhom fix-xitwa tas-sena 335 waqt li kien riekeb iż-żiemel tiegħu, huwa ra tallab iterter bil-bard, waqqaf iż-żiemel, ħareġ is-sejf u qasam il-mantell li kellu fuq spallejh min-nofs u tefa’ n- nofs tal-matell fuq spallejn it-tallab. Dak il-lejl kellu dehra min Ġesù fejn tah lura n-nofs tal-mantell li kien sellfu. Fl-ikonografija San Martin dejjem jidher fuq iż-żiemel qiegħed jaqsam il-mantell bit-tallab ħdejh.

F’ Malta ma għandniex parroċċi iddedikati għal dan il-qaddis imma fil-Baħrija, li tagħmel mal-parroċċa tar-Rabat insibu devozzjoni u tradizzjoni kbira marbuta ma’ dan il-qaddis. Hemmhekk insibu l-kappella l-antika u l-knisja l-ġdida iddedikati lil dan il-qaddis. Kemm fil-kwadru tal-kappella l-qadima kif ukoll f dak tal-knisja l-ġdida ma narawx lil San Martin fuq iż-żiemel u lanqas fl-istatwa ċkejkna li tinħareġ purċissjoni fil-festa. Din l-istatwa, li hija xogħol ta’ Ġużeppi Caruana magħruf bħala Marċol, turi lil San Martin liebes ta’ suldat Ruman jaqta’ biċċa mill-mantell tiegħu. Kontrarjament għal pajjiżi oħrajn, San Martin f’ Malta ma narawhx fuq żiemel.

San Dimitri

Pittura ta' San Dimitri
l-Għarb Għawdex

Dimitri twieled f’ familja nobbli li kienet Nisranija ġewwa t-Tessalonika fi żmien ta’ persekuzzjoni kbira u sofra l-martirju għall-ħabta tas-sena 306. Jingħad li l-Imperatur kien tilef lill-gladjatur favorit tiegħu u bħala kumpens talab lill-qattiel tal-gladjatur biex joqtol lin-Nisrani Dimitri u għalhekk miet martri. Fl-ikonografija narawh bħala żagħżugħ liebes ta’ suldat Ruman.

Ġewwa l-Għarb Għawdex hemm kappella iddedikata lil dan il-qaddis li huwa ivvenerat fil-Knisja Kattolika u f’ dik Ortodossa. Ma’ din il-kappella hemm marbuta leġġenda  li tgħid li waħda mara xiħa mlaqqma Żgugina kienet għix ma’ binha l-waħdieni qrib din il-kappella. Darba minnhom niżżlu l-furbani fuq l-art Għawdxija u ħatfu lil bin ix-xwejħa. Din tant talbet bil-qalb lil San Dimitri li dan ħareġ mill-kwadru biż-żiemel b’ kollox u telaq wara l-ġifen Tork li kien ħataf lil bin ix-xiħa u reġa ġabulha lura. Bħala radd ta’ ħajr Żgugina kienet tixgħel qasba żejt lill-qaddis. Darba seħħet theżżiża kbira u l-kappella spiċċat taħt il-baħar. Il-leġġenda tgħid li l-lampa taż-żejt li kienet xegħelt Żgugina dakinhar għadha tixgħel sal-lum minkejja li tinsab taħt il-baħar.

Illum insibu kappella oħra li fiha pittura ta’ San Dimiotri fuq iż-żiemel. Fuq il-kwardu naraw miktuba is-sena 1810. F’ dan il-kwadru jidhru wkoll Żgugina u binha.

Għeluq

Rajna fuq fuq erba’ qaddisin li b’ xi mod għandhom rabta ma’ pajjiżna li fl-ikonografija normalment jidhru fuq iż-żiemel. Dan ma jfissirx li huma l-uniċi qaddisin li jidhru hekk imma huma dawk li l-aktar aħna familjari magħhom aħna l-Maltin

Fr Reno Muscat

Dan l-artiklu deher fil-programm tal-festa maħruġ mill-Kumitat festi Esterni - San Ġorġ Ħal Qormi, 2016