Il-ħin

 

Dan l-aħħar il-kunvent li fih ngħix jien, dak tal-patrijiet Dumnikani ta’ Gwardamanġa f’Tal-Pietà, qed isiru fih ħafna xogħolijiet ta’ restawr u riabitazzjoni. Kollox jasal ħinu! Fost xogħolijiet oħra sar xogħol fit-taraġ li mill-bieb tas-sagristija jwassal lil dak li jkun għas-sular li fih ngħixu aħna l-patrijiet u jibqa’ tiela’ sa fuq il-bejt tal-knisja. Mal-ħajt ta’ waħda mill-indani tat-taraġ poġġejna arloġġ li wieħed benefattur għoġbu jagħtina. Ġie sabiħ ħafna imma billi l-bini f’kunvent ikun ta’ daqs wisq akbar minn ta’ dar normali, rajna li kien hemm spazju biex ħdejn dan l-arloġġ niktbu skrizzjoni. Ridna li din l-iskrizzjoni tkun meħudha mill-Bibbja u fl-istess waqt tkun marbuta mal-ħin. L-għażla waqgħet fuq kliem San Pawl, sewwasew mill-ewwel ittra tiegħu lit-Tessalonkin. Din is-silta tgħid hekk: “Kull ħin niżżu ħajr ’l Alla.” Xtrajna l-ittri u nġbarna l-komunità kollha biex inwaħħluhom f’posthom. Timmaġinawx li konna xi folla. Il-komunità kollha tfisser l-kappillan, il-fra u jien. Xħin lestejna din il-biċċa xogħol, u kollha konna sodisfatti biha, moħħi beda jaħseb fuq il-ħin. Kemm hu importanti f’ħajjitna. Għalhekk jeżisti l-arloġġ. Ħsibt ukoll li tabilħaqq kliem l-Appostlu Pawlu jagħmel sens għax tassew li kull ħin irridu nroddu ħajr lil Alla li jkun silifna dak il-ħin li nkunu qed ngħixu.

L-arloġġi

Bdejt naħseb ftit kemm hu oġġett utli għalina l-arloġġ. Ħsibt ma’ kemm-il arloġġ niltaqa’ matul il-jum. Rajt li jekk inkun sejjer inqaddes, mill-kamra tiegħi sas-sagristija niltaqa’ ma’ numru ta’ arloġġi. L-ewwel wieħed huwa dak tal-mowbajl. Qabel kont inżomm arloġġ tal-idejn imma minn meta konna msakkrin ġewwa minħabba l-imxija tal-Covid, drajt mingħajru u llum sar idejjaqni allura ma għadnix nilbsu u minflok nara x’ħin ikun sar minn fuq il-mowbajl. It-tieni arloġġ li nara huwa dak diġitali li għandi f’kamarti. Dan komdu għax anke minn fuq is-sodda nilmħu u għalhekk matul il-lejl inkun naf x’ħin ikun sar jekk nistembaħ. Faċċata ta’ kamarti hemm kċina ċkejkna fejn wieħed ikun jista’ jieħu naqra te jew jixwi xi biċċa ħobż. Hemm għandna arloġġ ieħor li qiegħed sewwasew faċċata tal-bieb tal-kamra, għalhekk anke jekk inkun irrid, ma nistax ma narahx. Fit-tarf tal-kurutur imbagħad hemm Grand Father Clock u kif ninżel it-taraġ insib ma’ wiċċi dak l-arloġġ li semmejt fil-bidu. Nidħol is-sagristija u hemmhekk ukoll hemm arloġġ ieħor biex dak li jkun ser iqaddes joħroġ fil-ħin. U dan kollu f’mhux aktar minn għoxrin metru kollox. U għax forsi dawn l-arloġġi kollha ma humiex biżżejjed, kif noħroġ inqaddes ma’ ħajt tal-knisja hemm arloġġ ieħor biex is-saċerdot ma jtawwalx wisq fl-omelija. Insomma din ma hijiex problema għalija. Jien ma nħobbx intawwal u dak li nkun irrid ngħidu naqbad u ngħidu bla ħafna kliem. Imma mhux kulħadd bħali.

B’dawn l-arloġġi kollha madwari bil-fors ikolli nagħti kas il-ħin u niżżi ħajr lil Alla li silifuli.

Il-ħin itir

Naħseb taqblu miegħi li aktar ma jkollok x’tagħmel aktar tidher qasira l-ġurnata. Jasal filgħaxija u ssib li tkun għamilt nofs dak li jkollok f’moħħok li tagħmel. Sewwa jgħidu li l-ħin itir. Meta tkun għadek żgħir, l-aktar meta jkun wasal Setembru u terġa’ tibda l-iskola u taħseb f’Ġunju u l-vaganzi tas-sajf, tara ż-żmien bħal eternità. Meta tikber tgħaddi sena bħar-riħ. Araw, qisu l-bieraħ bdejna s-sena u diġa ttieklet kważi nofsha. X’jien ngħid? Qisu l-bieraħ bdejna dan is-seklu u kważi diġà għadda kwart minnu. Sewwa jgħidu li ż-żmien itir u ma jistenna lil ħadd.

Meta jieqaf l-arloġġ

Meta ngħid “jieqaf l-arloġġ” ma rridx ninftiehem għal meta l-arloġġ jispiċċalu l-ħabel jew il-batterija u ma jaħdimx aktar imma għal meta tara l-ħin twil u ma jrid jgħaddi b’xejn. Dan huwa l-ħin psikoloġiku. Immaġinaw bniedem qed jistenna riżultat mediku kif ikun fuq ix-xwiek sakemm jasallu. Il-ħin jidher donnu itwal mis-soltu, ma jkun irid jgħaddi b’xejn. U ma hemmx għalfejn inkunu f’sitwazzjoni bħal din biex jieqaf l-arloġġ. Immaġina tkun f’ajruport ġej lura Malta u l-ajruplan jittardja. Sa siegħa tissaporti imma mbagħad tibda kull ħin tħares lejn l-arloġġ biex tara kemm għadda ħin u ssib li minn darba għal oħra li tkun ħarist lejh ikunu għaddew biss ftit minuti, jekk mhux sekondi. Dan huwa l-ħin psikoloġiku għax fil-verità s-sekondi, il-minuti u s-sigħat jibqgħu għaddejjin l-istess.

Il-ħajr

Illum meta nħares lejn l-arloġġ u l-kitba li hemm fit-taraġ tagħna sirt ngħid “grazzi” f’qalbi għax minkejja kollox, minkejja li l-ħin jgħaddi jiġri u spiss 24 siegħa kuljum ma jkunux biżżejjed, jew jekk inkun anzjuż u nkun nixtieq li l-ħin jgħaddi kemm jista’ jkun malajr imma donnu l-ħin ikun sejjer lura u mhux il quddiem, niftakar li hemm minn ma għandux ix-xorti li jiġġieled biex ilaħħaq mal-ħin, jew itertaq qalbu biex dan jgħaddi.

Fr Reno Muscat

Dan l-artiklu deher f'In-Nazzjon - 3 ta' Ġunju 2023

Il-Georgia

 

Ftit jiem ilu kelli ħaddiem barrani fil-kunvent. Indunajt li kien barrani u l-kurżità għelbitni u staqsejtu minn fejn kien. Dlonk weġibni li kien minn Georgia. Kif telaq mort infittex xi ħaġa fuq dan il-pajjiż u dak li sibt nixtieq naqsmu magħkom.

Dan il-pajjiż jinsab fuq ix-xatt tal-Lvant tal- Baħar l-Iswed u jmiss mar-Russja fit-tramuntana, mat-Turkija u l-Armenja fin-nofsinhar, l-Ażerbajġan fix-Xlokk u l-Baħar l-Iswed fil-punent. Il-pajjiż ikopri żona ta’ 69, 700  km² u għandu popolazzjoni ta' tliet miljun u nofs abitant. Il-belt kapitali tal-pajjiż hija Tbilisi.

Mil-lat ġeografiku il-Georgia hija meqjusa bħala parti mill-Asja tal-Punent jew pajjiż transkontinentali, waħda mil-linji konvenzjonali ta' separazzjoni bejn l-Ewropa u l-Asja. Mil-lat storiku-kulturali hija marbuta mill-qrib mal- Ewropa.

Oriġini tal-isem

L-ewwel riferiment tal-isem tal-pajjiż bħala "Georgia" tinsab bit-Taljan fuq il-mappa mundi ta' Petrus Vesconte datata 1320 AD. Isem dan il-post ma kienx dejjem miktuba bl-istess għażla ta’ karattri, bl-ewwel konsonanti oriġinarjament miktuba b’“J” bħala “Jorgia”. L-isem Georġia, użat f'parti kbira tad-dinja ġej mill- Grieg georg (γεωργ), li jindika l-agrikoltura. It-terminu huwa wkoll rintraċċat għall-isem ta’ San Ġorġ, il- qaddis patrun tal-pajjiż.

Ftit storja

Il-Kristjaneżmu ġie ddikjarat bħala r-reliġjon tal-istat fis-sena 337 AD u l-Knisja Ġorġjana pproklamat lilha nnifisha awtoċefala, u saret awtonoma mill-patrijarkat ta' Antijokja fis- seklu V. L-età tad-deheb mill-aspett kulturali, artistiku, reliġjuż u politiku kienet mis- seklu 11 sas- seklu 13.

Tbilisi

Wara l-Ewwel Gwerra Dinjija u r-Rivoluzzjoni Russa, il-Ġeorġjani ddikjaraw l-indipendenza minn Moska fit-22 ta’ April 1918, u ffurmaw ir- Repubblika Demokratika Federali Transkawkasjana mal-Armenja u l-Ażerbajġan, bil-kapitali tagħha Tbilisi, u fis-26 ta’ Mejju 1918 reġgħu waqqfu l-istat Ġeorġjan bħala r- Repubblika Demokratika tal-Georgia. Fil-25 ta' Frar 1921, truppi Sovjetiċi mmexxija minn Josef Stalin temmew din ir-Repubblika u inkorporaw lill-Georgia fl- Unjoni Sovjetika fl 1922, minkejja reżistenza mill-poplu Ġeorġjan. Fl-1936 twaqqfet ir-Repubblika Soċjalista Sovjetika Ġeorġjana.

L-istat tal-Georgia twieled mill-ġdid bħala stat indipendenti wara x-xoljiment tal-Unjoni Sovjetika fid-9 ta’ April 1991 u wara r-referendum tal-31 ta’ Marzu, li ra 98.9% tal-Ġeorġjani favur l-indipendenza. Issa l-Georgia adottat l-isem “Repubblika tal-Georgia”.

Reliġjon

Il-Knisja Awtoċefala Appostolika Ortodossa Ġeorġjana hija waħda mill-eqdem knejjes Kristjani fid-dinja, imwaqqfa fl-ewwel seklu mill-Appostlu Sant Andrija. Fl-ewwel nofs tas seklu IV il-Kristjaneżmu ġie adottat bħala r-reliġjon tal-istat. Dan wassal għal sens qawwi ta' identità nazzjonali li għen biex tiġi ppreservata identità nazzjonali Ġeorġjana minkejja perjodi ta' okkupazzjoni barranija u attentati ta' assimilazzjoni.

Skont il-kostituzzjoni Ġeorġjana, l-istituzzjonijiet reliġjużi huma separati mill-gvern u kull ċittadin għandu d-dritt li jistqarr liberament il-fidi reliġjuża tiegħu. Madankollu, aktar minn 82% tal-popolazzjoni tal-Georgia tipprattika l-Kristjaneżmu Ortodoss u l-Knisja Ortodossa Ġeorġjana hija istituzzjoni influwenti fil-pajjiż.

Bandiera

Bandiera ta' Georgia

Il-bandiera attwali tal-Georgia, l-hekk imsejħa Bandiera tal-Ħames Slaleb, reġgħet bdiet tintuża wara madwar 500 sena. Qabel kienet il-bandiera tar-Renju Ġeorġjan tal-era medjevali. Il-bandiera fiha s-salib aħmar fuq sfond abjad, dik li nafuha bħala l-bandiera ta’ San Ġorġ u erba’ slaleb ħomor oħra, wieħed f’kull kwadrant abjad tal-bandiera. Il-bandiera ġiet adottata mill-Parlament tal-pajjiż fl-14 ta' Jannar  2004 u ġiet rikonoxxuta formalment b'digriet presidenzjali ffirmat fil-25 ta' Jannar tal-istess sena.

L-arma tal-pajjiż turi tarka inkurunata ħamra bil-figura ta' San Ġorġ tal-fidda, protettur tal-istat. It-tarka hija miżmuma minn żewġ iljuni lewn id-deheb. Taħtha hemm faxxa bil-motto nazzjonali, li bil-Malti jfisser “Is-saħħa hija fl-Għaqda”. Din l-arma bdiet tintuza fl-1 ta’ Ottubru 2004.

Aktar

L-aktar belt popolata tal-pajjiż hija l-kapitali Tbilisi li hija l-unika waħda li taqbeż il-miljun abitant. Bliet oħra, b'popolazzjoni ferm iżgħar, huma Kutaisi, it-tieni belt tal-pajjiż b'200,000 abitant, Batumi, qrib il-fruntiera Torka, u Rustavi. Il-bliet li fadal ma jilħqux il-100,000 abitant.

It-turiżmu huwa parti sinifikanti u li qed tikber tal-ekonomija tal-Georgia. Fl-2006, aktar minn miljun turist ħallew 300 miljun Ewro għall-ekonomija tal-pajjiż. Skont il-gvern, hemm 103 resort turistiku f'żoni differenti tal-pajjiż. L-attrazzjonijiet turistiċi jinkludu aktar minn 2,000 muntanja u aktar minn 12,000 monument storiku u kulturali.

Fost l-aktar monumenti importanti nsemmu l- Monument tal-Ħelsien (jew Statwa ta’ San Ġorġ), li jinsab fi Tbilisi, il-kapitali Ġeorġjana.

Fr Reno Muscat

Dan l-artiklu deher f'In-Nazzjon - 27 ta' Mejju 2023

Tipi ta’ ħbiberija

 

Min fid-dinja jista’ jgħid li ma għandux tal-anqas ħabib wieħed? Il-ħbiberija hija ħaġa essenzjali għall-bniedem, anzi nazzarda ngħid għal kull ħlejqa għax anke annimal ifittex li jkun f’kumpanija ta’ xi ħadd li jqisu ħabib. Anke pjanta jgħidu li tkun aktar għal qalbha meta tkun f’ambjent amikoveli. Bil-ħsieb tal-ħbiberija ġewwa moħħi ftakart f’dak li kien qal il-filosfu Grieg Aristotli li għex bejn is-sena 384 u s-sena 322 qabel Kristu. Fil-kitba ta’ dan il-filosofu, imsejħa Etika Nikomakeja huwa jitratta bosta valuri fondamentali għall-bniedem fosthom  it-tjubija, l-hena, il-kuraġġ, is-saħħa, il-paċenzja u l-ħbiberija.

Tliet tipi

Dan il-ħassieb antik jgħid li jeżistu tliet tipi ta’ ħbiberiji: waħda msejħa ta’ matul il-vjaġġ, oħra li sejħilha ta’ utilità u l-aħħar waħda ħbiberija vera. Għal Aristotli, il-ħbiberija hija virtù jew għall-inqas qrib ħafna ta’ virtù u hija estremament meħtieġa għal ħajjitna, peress li ħadd ma jagħżel li jgħix mingħajr ħbieb, anke jekk dak li jkun ikollu l-ġid tad-dinja kollha. Il-ħbiberija, għalhekk, hija essenzjali biex biha l-bniedem jagħti sens lil ħajtu. Il-ħbiberija tinsab fin-nies kollha. Kulħadd għandu bżonn ħbieb. Il-ħbiberija tgħin liż-żgħażagħ jevitaw għadd ta’ żbalji li jistgħu jwettqu minħabba n-nuqqas ta’ esperjenza, lill-anzjani sservihom biex ikollhom min jieħu ħsiebhom u bħala rimedju għan-nuqqas ta’ kapaċità li jaġixxu minħabba dgħjufija li ġġib magħha l-età. Is-sinjuri u s-setgħana għandhom bżonnha, għax li tkun għani mingħajr ħbieb hija ħaġa ta’ niket u li twassal għal solitudni li twasslek f’pożizzjoni li tgħix ħajja miżera.

L-ewwel tip

Kemm-il darba nkunu qed nistennew f’xi post u nibdew parlata ma’ dawk li bħalna jkun u qed jistennew? Kemm-il darba nkunu msefrin u waqt xi vjaġġ twil fuq il-ferrovija nibdew nitkellmu ma’ xi persuna li tinzerta bilqegħda ħdejna. Ħafna drabi nies bħal dawn qatt ma nkunu ltqajna magħhom qabel u disa’ u disgħin fil-mija ma nerġgħu narawhom qatt b’għajnejna tul ħajittna kollha. Madanakollu noħolqu ħbiberija għal ftit tal-ħin. Aristotli jsejjaħ din it-tip ta’ ħbiberija bħala dik tal-vjaġġ. Hawn jiġi f’moħħi il-fatt tad-dixxipli ta’ Għemmaws. Huma u mexjin Ġesù ingħaqad magħhom fil-mixi u bdew taħdita twila, bnew ħbiberija.

It-tieni tip

Għal Aristotli hemm tip ta’ ħbiberija li teżisti biss għax minnha nista’ nigwadanja xi ħaġa. Huwa jsejjaħ din il-ħbiberija “Ta’ utilità” jew aħjar għax għandi bżonnha. Sfortunatament dan it-tip ta’ ħbiberija hija komuni ħafna. Insibuha kull fejn insibu l-bniedem. Inkun ħabib ta’ politikant għax nista’ nakwista xi ħaġa mingħandu, infittex li nkun ħabib ta’ xi ħadd li għandu s-setgħa biex meta jkolli bżonnu mmur għandu b’wiċċi minn quddiem. Inħokklok dahrek biex inti tħokkli tiegħi. Minkejja li l-filosfu ta’ Stagira jinkludi din il-ħbiberija mat-tliet ħbiberija, nazzarda ngħid li din ma hija ħbiberija xejn għax meta xi parti ma taqdix lill-oħra, din l-imsejħa “ħbiberija” għandha mnejn tinbidel fi gwerra. Ħbiberiji bħal dawn x’aktarx jinħallu jew jinkisru faċilment, għax iż-żewġ naħat mhux dejjem ikunu ugwali u jekk wieħed ma jibqax utli jew pjaċevoli u divertenti, il-ħbiberija tispiċċa wkoll, peress li l-ħbiberija kienet teżisti għal dawn l-iskopijiet.

Il-ħbiberija vera

It-tielet tip ta’ ħbiberija li jsemmi Aristotli hija dik il-ħbiberija vera li jiġri x’jiġri ma tintemm qatt. Din hija ħbiberija msejsa fuq il-ġid għall-ieħor għalhekk hija l-unika ħbiberija vera. Hija ħaġa prezzjuża u dejjiema għax tiddependi minn sentiment ħieles u veru u mhux minn xi ħaġa li tista’ tinbidel minn mument għall-ieħor. Din hija ħbiberija li għandha mnejn iddum ma tinbena imma ladarba tinbena tibqa’ fit-tul. Hija wkoll l-aktar ħbiberija rari mit-tlieta li jsemmi dan l-istudjuż Grieg. Fil-fatt, nies ta’ dan it-tip mhumiex frekwenti għax ħbiberija bħal din teħtieġ ħin twil u ħafna prattika. Sewwa jgħid qawl Grieg antik: “Il-ħbieb ma jsirux jafu lil xulxin qabel ma jkunu kkunsmaw ċertu ammont ta’ melħ flimkien” li jfisser li qasmu ftit mill-ħajja ta’ kuljum flimkien u ħolqu ċerta familjarità anke f’sitwazzjonijiet diffiċli. Għal Aristotli din hija ħbiberija perfetta, kemm f’termini ta’ tul ta’ żmien kif ukoll għax it-tnejn jispiċċaw jagħmlu l-istess affarijiet u jfittxu l-ġid ta’ wieħed lill-ieħor.

Aktar ħbiberiji

Biex ngħidu s-sewwa, Aristotli jsemmi aktar ħbiberiji li kollha b’xi mod jistgħu jiġu mpoġġijin f’xi tip minn dawn it-tlieta li semmejna. Fost oħrajn hemm il-ħbiberija bejn ir-raġel u l-mara fl-għaqda taż-żwieġ li aħna nsejħu mħabba, hemm dik il-ħbiberija bbażata fuq is-superjorità bħal dik tal-missier għall-iben u b’mod ġenerali tal-kbir lejn iż-żgħir u ta’ kull tip ta’ ħakkiem għal dak ta’ taħtu. Hemm ukoll il-ħbiberija ta’ min hu qawwi. Il-qawwi, jew is-setgħan jagħmlu użu minn tipi distinti ta’ ħbieb li xi wħud huma utli għalih u oħrajn ikunu ta’ pjaċir.

Jekk naħsbu ftit naraw kemm kiteb sewwa Aristotli dwar dan is-sentiment imsejjaħ ħbiberija!

Fr Reno Muscat

Dan l-artiklu deher f'In-Nazzjon - 20 ta' Mejju 2023

Inkurunazzjoni Papali

 

Fl-artiklu tiegħi ta’ ġimgħa ilu (In-Nazzjon 6 ta’ Mejju 2023) semmejt li sa ftit għexieren ta’ snin ilu l-papa kien ikun inkurunat bħala re tal-Istat tal-Vatikan. Illum nixtieq naqsam magħkom xi tagħrif dwar din l-inkurunazzjon i li ftit huma dawk minna li jiftakru l-aħħar waħda li saret fl-1963.

X’inhi l-inkurunazzjoni?

Tiara papali

L-inkurunazzjoni papali hija ċ-ċerimonja li tikkonsisti fit-tqegħid tat -tiara papali fuq ras Papa li jkun għadu kif ġie elett. Hawn diġà qed naraw differenza minn inkurunazzjonijiet oħra għax minflok kuruna tintuża tiara jew triregnum li tfisser kuruna trippla. Din hija kuruna partikolari użata mill-papiet mill-Medju Evu sat-tieni nofs tas- seklu XX bħala simbolu tas- sovranità.

L-ewwel inkurunazzjoni papali dokumentata kienet dik ta’ Nikola I fis-sena 858. L-aktar waħda reċenti kienet l-inkurunazzjoni ta’ Pawlu VI fl-1963, li warrab il-prattika li jilbes it-tiara ftit wara l-istess inkurunazzjoni. Sal-lum, ħadd mis-suċċessuri tiegħu ma libes it-tiara u ċ-ċelebrazzjonijiet tal-inawgurazzjoni papali ma nkludew l-ebda ċerimonja tal-inkurunazzjoni. Minkejja dan, it-tradizzjoni ma ġietx ipprojbita u kull papa huwa liberu li jerġa’ jdaħħal l-użu tat-tiara fi kwalunkwe ħin matul il-pontifikat tiegħu. Tajjeb ngħidu li ċ-ċelebrazzjoni tal-inawgurazzjoni papali, bl-inkurunazzjoni jew mingħajrha, għandha biss sinifikat simboliku, peress li papa jieħu l-kariga immedjatament wara li jaċċetta l-elezzjoni tiegħu .

Ir-rit

Meta konklavi jeleġġi papa ġdid, dan jassumi d-drittijiet u l-awtorità kollha tal-papat immedjatament malli jaċċetta l-elezzjoni. Madankollu, storikament, il-papiet jingħaddilhom is-snin tal-pontifikat tagħhom mid-data tal-inkurunazzjoni. Jekk Papa li jkun għadu kif ġie elett ma jkunx għadu isqof, jiġi kkonsagrat immedjatament. Skont it-tradizzjoni, id-dritt tal-konsagrazzjoni jappartjeni lid-Dekan tal-Kulleġġ tal-Kardinali u fl-assenza tiegħu lis-Suddekan u fin-nuqqas tat-tnejn li huma, lill-aktar kardinal isqof anzjan.  Jekk il-papa l-ġdid ikun diġà isqof, kif inhu d-drawwa, titħabbar l-elezzjoni tiegħu minnufih lin-nies miġbura fi Pjazza San Pietru. Illum il-kardinali kollha jinħatru arċisqfijiet mal-ħatra tagħhom, imma ma kienx hekk minn dejjem. Niftakru fil-Kardinal Prospero Grech li kien ikkonsagrat isqof wara n-nomina tiegħu bħala kardinal u qabel il-ħatra kardinalizja tiegħu.

San Piju X

L-inawgurazzjoni episkopali jew kif tissejjaħ, intronizzazzjoni, tal-papa bħala Isqof ta' Ruma ssir fil-katidral tiegħu, l-Arċibażilika ta’ San Giovanni in Laterano . Għal xi żmien l-inkurunazzjoni kienet issir f’din iċ-ċerimonja. Meta l-papa kien imexxi l-Knisja minn Avignon fi Franza, bejn l-1309 u l-1377, huwa ma setax jitpoġġa fuq it-tron fil-katidral tiegħu f’Ruma, għalhekk l-inkurunazzjonijiet komplew, filwaqt li l-intronimenti episkopali kellhom jistennew ir-ritorn tal-papa f’Ruma. Meta Girgor XI irritorna Ruma, il- Palazz tal-Lateran kien f’kundizzjoni strutturali ħażina ferm u ma setax jintuża. Għal din ir-raġuni l-papiet għamlu l-Vatikan bħala r-residenza tagħhom u ttrasferew l-inkurunazzjonijiet fil-Bażilika ta’ San Pietru. Il-Bażilika tal-Lateran baqgħet il-post taċ-ċerimonji tal-intronizzazzjoni.  Matul il-perjodu mill- qbid ta’ Ruma, li t-Taljani jsejħu Presa di Roma jew Breccia di Porta Pia (meta r-renju Taljan ħa Ruma taħt idejh u għalhekk spiċċat minn taħt idejn l-istat tal-Knisja) fl-20 ta’ Settembru tas-sena 1870, sakemm saru l-Patti tal-Lateran fil-11 ta’ Frar tas-sena 1929 (perjodu li fih il-papa ddefinixxa lilu nnifsu bħala “priġunier fil-Vatikan”) l-intronizzazzjoni ma ġietx iċċelebrata.

Ir-rit ikompli

L-inkurunazzjoni kienet issir fl-ewwel Ħadd jew fl-ewwel solennità ta’ wara l-elezzjoni. Iċ-ċelebrazzjoni kienet tibda b'quddiesa papali solenni. Waqt il-kant tat-Terza , il-papa kien ipoġġi bilqiegħda fuq tron ​​u l-kardinali kollha jersqu, wieħed wieħed, biex ibusu idu bħala sinjal ta’ ubbidjenza. Wara jersqu l- arċisqfijiet u l-isqfijiet preżenti. Wara l-quddiesa kienet issir l-inkurunazzjoni proprja. Ġeneralment il-papa kien ikun inkurunat fil-gallarija tal-Bażilika ta’ San Pietru, kien ipoġġi bilqiegħda fuq tron ​​bil-flabelli fil-ġnub tiegħu. Wara li jsir talb mid-Dekan tal-Kulleġġ tal-Kardinali, il- protodjaknu kien ineħħi l-mitra minn fuq ras il-papa biex minflokha titpoġġa t- tiara. Fi tmiem l-inkurunazzjoni l-papa kien jagħti l-barka solenni Urbi et Orbi.

Post taċ-ċerimonja

Inkurunazzjoni ta' Pawlu VI

L-ewwel inkurunazzjonijiet papali  kollha ġew iċċelebrati f'San Giovanni in Laterano u wara r-ritron tiegħu minn Avignon bdew issiru f’San Pietru. Il-Papa Ċelestin V fl-1294, ġie nkurunat darbtejn fl-Aquila. Fl-1800, il-Papa Piju VII kien inkurunat fil-knisja monasteru ta’ San Giorgio Maggiore f’Venezja , wara li l-predeċessur tiegħu, il-Papa Piju VI, kien ġie mibgħut fl-eżilju temporanju waqt il-qbid ta’ Ruma minn Napuljun Bonaparte. Peress li l-Franċiżi kienu ħadu t-tiara waqt l-invażjoni, il-papa kien inkurunat b’tiara tal-kartapesta, imżejna b’ġawhar mogħtija miċ-ċittadini Venezjani. L-inkurunazzjonijiet kollha wara l-1800 saru f’Ruma. Ljun XIII kien inkurunat fil-Kappella Sistina minħabba l-biża’ ta’ xi rvellijiet ispirati mir- Risorgimento Taljan. Benedittu XV ġie nkurunat ukoll fil-Kappella Sistina fl-1914. Piju XI ġie nkurunat fuq palk quddiem l-Artal Maġġur fil-Bażilika ta’ San Pietru. Il-Papiet Piju IX, Piju XII u Ġwanni XXIII ġew inkurunati fil-pubbliku fil-gallarija tal-bażilika, quddiem il-folla miġbura fi Pjazza San Pietru. Pawlu VI ġie nkurunat fuq palk mibni apposta għaċ-ċerimonja u mqiegħed quddiem il-Bażilika ta’ San Pietru. Din kienet l-aħħar inkurunazzjoni ta’ papa.

Min jaf, tgħid għad nerġgħu jkollna papa re? Għad naraw inkurunazzjoni ta’ papa?

Fr Reno Muscat

Dan l-artiklu deher f'In-Nazzjon - 13 ta' Mejju 2023

Il-Monarka u l-Monarkija

Żgur li għajnejn id-dinja kollha llum ser ikunu ffukati lejn l-inkoronazzjoni tar-Re Karlu III tar-Renju Unit  u martu Camilla bħala Reġina Konsorti. Tajjeb illum naraw xi ħaġa dwar il-monarku u l-monarkiji minkejja li dan it-tip ta’ mexxejja politiċi naqsu sewwa minn wiċċ id-dinja. Monarkija hija forma ta' gvern li fiha persuna, li tissejjaħ il-monarka, li tista’ tkun re, sultan, imperartur, prinċep, maharajah jew xi titlu ieħor, tkun kap ta' stat għal għomru jew sal-abdikazzjoni. Il-leġittimità politika u l-awtorità tal-monarka jistgħu jvarjaw minn ristretti u fil-biċċa l-kbira simboliċi li tissejjaħ monarkija kostituzzjonali għal uħud kompletament awtokratiċi, li tissejjaħ monarkija assoluta. Dawn jistgħu jvarjaw fuq oqsma eżekuttivi, leġiżlattivi u ġudizzjarji.

Isem

Il-kelma monarka ġejja mill- kelma Griega antika monárkhēs (μονάρχης) u tnisslet minn żewġ kelmiet:  mónos (μόνος) li tfisser wieħed biss u árkhō (ἄρχω) li tfisser bejn wieħed u ieħor mexxej. Fil-Latin saret monarchia. Il-ħsieb wara l-ħolqien ta’ din il-kelma kien li l-ħakkiem jew mexxej huwa wieħed biss. Ma rridux naħsbu fil-politika tal-lum fejn tista’ tgħid id-demokrazija tinsab kważi fid-dinja kollha. L-użu tal-kelma monarkija llum normalment tirreferi għal sistema tradizzjonali ta’ tmexxija ereditarja, peress li l-monarkiji elettivi huma pjuttost rari.

Karatteristika

Il-monarkiji huma assoċjati ma ’ renju ereditarju, li fih il-monarki jsaltnu għal għomorhom u r-responsabbiltajiet u s-setgħa tal-pożizzjoni  tagħhom jgħaddu lil uliedhom jew lil xi membru ieħor tal-familja tagħhom meta jmutu. Ħafna mill-monarki, kemm qabel kif ukoll illum, twieldu u trabbew fi ħdan familja rjali. Il-monarki futuri ħafna drabi jiġu mħarrġa għar-responsabbiltajiet futuri mistennija minnhom bħala re, sultan jew liema titlu jħaddnu. Filwaqt li ħafna mill-monarki fl-istorja kienu rġiel, ma nistgħux ngħidu li fid-dinja ma kienx hawn monarki nisa jsaltnu wkoll. It-terminu “Regina Regnant” jirreferi għal monarka ħakkiema, filwaqt li “Reġina Konsorti” tirreferi għall-mara tar-re li jkun qed jirrenja.

Il-vantaġġ ewlieni tal-monarkija ereditarja huwa l-kontinwità immedjata tat-tmexxija kif jidher fil-frażi klassika "The King is dead. Long live the King!"

Xi monarkiji mhumiex ereditarji. F'monarkija elettiva, il-monarki jiġu eletti jew maħtura minn xi korp jew kulleġġ elettorali,  għal għomorhom jew għal perjodu definit. Illum madwar id-dinja jeżistu xi monarkiji elettivi. Dawn insibuhom fil-Kambodja, fil-Malażja u fl-Emirati Għarab Magħquda li huma kollha kreazzjonijiet tas-seklu XX, filwaqt li nsibu waħda antika, anzi antikissima. Din il-waħda hija il- papat, għax tajjeb ngħidu li l-papa kien meqjus bħala re tas-Santa Sede (l-aħħar papa li kien inkurunat kien Pawlu VI fl-1963, li warrab il-prattika li jilbes it-tiara, jew kuruna papali, ftit wara. Sal-lum, ħadd mis-suċċessuri tiegħu ma libes it-tiara u ċ-ċelebrazzjonijiet tal-inawgurazzjoni papali ma nkludew l-ebda ċerimonja tal-inkurunazzjoni. Minkejja dan, it-tradizzjoni ma ġietx ipprojbita, u kull papa huwa liberu li jerġa’ jdaħħal l-użu tat-tiara fi kwalunkwe ħin matul il-pontifikat tiegħu). Tajjeb insemmu wkoll li fl-Ordni Militari Sovran ta’ Malta jew kif nafuhom aħjar, il-Kavallieri ta’ Malta, il- Prinċep u l-Gran Mastru jiġi elett għal għomor mill-Kunsill u l-membri tiegħu.

Napuljun I Imperatur tal-Franċiżi

Monarkija awtoproklamata nsibuha fil-każ meta persuna titlob jew tieħu l-monarkija mingħajr ebda rabtiet storiċi ma’ xi dinastija preċedenti. Hemm eżempji ta’ mexxejja repubblikani li pproklamaw lilhom infushom monarki. Napuljun I ta’ Franza ddikjara lilu nnifsu Imperatur tal-Franċiżi u ħakem l-Ewwel Imperu Franċiż. Yuan Shikai, l-ewwel President formali tar- Repubblika taċ-Ċina, inkuruna lilu nnifsu Imperatur tal-Imperu taċ-Ċina għal żmien qasir ftit snin wara li twaqqfet ir-Repubblika taċ-Ċina fl-1912 u l-President Jean-Bédel Bokassa tar- Repubblika Ċentru-Afrikana ddikjara lilu nnifsu Imperatur tal-Imperu Ċentrali Afrikan fl-1976. 

Insibu wkoll il-monarkija semi-kostituzzjonali. Din hija monarkija fejn il-monarka jmexxi skont kostituzzjoni demokratika iżda xorta jżomm setgħat sostanzjali. Pereżempju l-Prinċipat ta' Liechtenstein u l-Prinċipat ta' Monaco huma monarkiji semi-kostituzzjonali Ewropej.

Rwol

Il-monarkija, speċjalment il-monarkija assoluta, xi drabi hija marbuta ma’ aspetti reliġjużi. Ħafna monarki xi drabi sostnew dan id-dritt u kienu jgħidu li kienu jaħkmu bir-rieda ta’ Alla, dak li jissejjaħ  id-dritt Divin tas-Slaten jew il-Mandat tal-Ġenna. Oħrajn kienu jsostnu li kelhom xi konnessjoni speċjali ma' xi divinità, allura hawn insibu ir-re sagru, jew saħansitra ġieli allegaw li huma slaten divini, jew inkarnazzjonijiet ta’ allat, bħalma kien meqjus l-imperatur tal-Imperu Ruman. Ħafna monarki Ewropej ġew imsejħa Fidei defensor (Difensur tal-Fidi). Ikollna ngħidu li xi wħud għandhom pożizzjonijiet uffiċjali relatati mar-reliġjon tal-istat jew mal-Knisja tal-pajjiż bħall-każ tal-Monarka Brittanika li huwa wkoll il-kap taċ-Church of England.

Illum

Bħalissa fid-dinja nsibu 43 nazzjon u popolazzjoni ta’ madwar nofs biljun ruħ li għandhom monarka bħala kap ta' stat. Fost dawn ir-Re Karlu III huwa r-re ta’ ħmistax-il nazzjon fil-Commonwealth. Minbarra dawk li semmejna fl-artiklu tajjeb insemmu wkoll il- Prinċipat ta' Andorra, ir- Renju tal-Belġju, ir- Renju tad-Danimarka, il- Gran Dukat tal-Lussemburgu, ir -Renju ta’ Netherlands, ir- Renju tan-Norveġja, ir- Renju ta' Spanja u r-Renju tal-Isvezja li huma stati Ewropej, kompletament demokratiċi, li fihom il-monarka għandu rwol limitat jew fil-biċċa l-kbira ċerimonjali. Fil-kumplament tad-dinja nsibu monarkiji oħra, xi wħud bi tmexxija assoluta imma hawn illimitajt ruħi għal dawk Ewropej.

Fr Reno Muscat

Dan l-artiklu deher f'In-Nazzjon - 6 ta' Mejju 2023

 

Hookham Frere

Ġewwa Tal-Pietà, fix-xaqliba ta’ Gwardamanġa, hemm triq li jisimha Hookham Frere. Din it-triq tinsab sewwasew paralela ma’ Triq San Luqa, dik it-triq dritta dritta li twassal sa quddiem l-isptar San Luqa. Nistqarr magħkom li sa ftit ilu ftit li xejn kont nagħti kaz minn fejn kien ġej dan l-isem. Kont nimmaġina li hu xi persuna Franċiża li kellha xi rabtiet ma’ Malta, imma dan l-aħħar il-kurżità għelbitni u fittixt dwar dan il-bniedem. Indunajt kemm dak il-ftit li kont nimmaġina dwaru kien żbaljat.

Min kien?

John Hookham Frere twieled Londra nhar il 21 ta’ Mejju tas-sena 1769. Missieru, John Frere kien membru ta’ familja ta’ Suffolk li kien kien ħa l-edukazzjoni tiegħu f’Caius College ġewwa Cambridge. Hu sar Second Wrangler, jiġifieri temm l-istudji tiegħu bl-ogħla unuri, fl-1763. Ommu, Jane, keinet bint John Hookham, negozjant għani ta’ Londra u  kienet persuna ta’ kultura li ħalliet xi kitbet kif ukoll xi poeżiji.

Iċ-ċkejken Frere intbagħat biex jistudja ġewwa Eton College fl-1785, u hemm sar jaf, anzi sar ħabib ma’ George Canning li lejn tmiem ħajtu, fl-1827, kien laħaq Prim Ministru tar-Renju Unit. Din il-ħbiberija affettwat bil-kbir il-ħajja ta’ Frere. Minn Eton huwa mar fil-kulleġġ ta’ Cambridge fejn gradwa fl-1792 u fl-1795. Wara li temm l-istudji tiegħu huwa daħal fis-servizz pubbliku fl-uffiċċju tal-affarijiet barrani taħt Lord Grenville. Mill-1796 sal-1802 insibuh ukoll bħala Membru tal-Parlament.

Frere sar membru tal-Privy Council, dak il-korp ta’ konsulenti tal-Monarka Brittanika, fl-1805. Fl-1807 ġie mibgħut bħala diplomatiku fil-belt ta’ Berlin fil-Ġermanja iżda l-missjoni ġiet abbandunata u Frere ġie mibgħut Spanja fl-1808, dejjem fejn għandha x’taqsam id-diplomazija. Meta Napuljun beda javvanza fuq Madrid, il-ħajja fi Spanja saret iebsa u għamlet il-missjoni tiegħu diffiċli. Wara li rrifjuta li jmur San Pietruburgu, ir-Russja, bħala ambaxxatur, intemmet il-ħajja pubblika tiegħu.

F’pajjiżna

Fl-1816, huwa żżewweġ lil Elizabeth Jemima Hay, dowager Kontessa ta' Erroll. Fl-1820, minħabba problemi ta’ saħħa li kellha martu ġew flimkien jgħixu Malta, fejn baqgħu għall-kumplament ta' ħajjithom. Għall-ewwel huwa kien joqgħod ġewwa l-Belt Valletta biss ftit wara huwa mar joqgħod Tal-Pietà, f’dar jew aħjar villa li wara bdiet iġġib ismu, jew aħjar kunjomu, proprju Villa Frere. Meta rtira għal kollox huwa baqa’ attiv ħafna u ddedika ruħu għal-letteratura kif ukoll studja l-awturi Griegi favoriti tiegħu u tgħallem l-Ebrajk u l-Malti.

Huwa sar ħabib ta’ bosta Maltin u billi Malta kienet kolonja Ngliża, ma jistax jonqos li kellu bosta ħbieb tal-istess nazzjonalità tiegħu. Ta’ min jgħid ukoll li Frere kien ħabib kbir ta’ Mikiel Anton Vassalli, meqjus bħala wieħed mill-missirijiet tal-ilsien Malti. Dan, flimkien ma’ mistednin distinti oħra, kien viżitatur regolari ta’ Villa Frere u l-ġonna tagħha.

Villa Frere

Villa Frere

Id-dar ta’ dan l-istudjuż, politiku, poeta u diplomatiku Ingliż  kienet għandu b’ċens għal disgħa u disgħin sena li meta għaddew il-gvern ħa biċċa kbira minnha biex jinbena l-Isptar San Luqa. Aktar tnaqqis mill-ġonna sbieħ ta’ din il-villa sar meta nbniet l-iskola tal-gvern u biex tkompli tkabbar il-ferita, aktar spazju ġie mnaqqas meta nbena l-post fejn ikun jista’ jinżel il-ħelikopter ħdejn l-isptar li sa ftit snin ilu kien l-isptar prinċipali ta’ pajjiżna. F’Ġunju 2013 grupp ta’ voluntiera iffurmaw l-għaqda li ġġib l-isem ta’ Friends of Villa Frere, bl-intenzjoni waħdanija li jsalvaw u jirrestawraw dak li fadal minn din il-patrimonju grandjuż. Ikollna ngħidu li mill-villa u l-ġonna oriġinali kien fadal biss terz! X’ħasra! Min jaf kemm intilef patrimonju! Fis-sena 2020 din il-villa ġiet skedata u l-ġonna tagħha ġew iddikkjarati bħala monument nazzjonali tal-ewwel grad. Il-biċċa l-kbira tal-proprjetà nistgħu ngħidu li hija waħda mill-aqwa eżempji tal-arkitettura Ingliża Neoklassika tas-seklu tmintax li nitsgħu nsibu f’Malta.

Triq Hookham Frere

It-triq li ġġib isem dan il-bniedem ma nistgħux ngħidu li fiha xi storja partikolari, biss tajjeb insemmu li fil-qrib kien hemm bosta djar li kienu r-residenza ta’ uffiċċjali għolja tas-servizzi Brittaniċi. Ma rridux ninsew li kantuniera ma’ din it-triq insibu Villa Gwardamangia, fejn kienet tgħix ir-Reġina Eliżabetta II qabel telgħet fuq it-tron. Minħabba dan il-fatt f’din it-triq konna nsibu tennis courts li kienu jaqdu lil dawn l-Ingliżi.

Fatt interessanti ieħor hu li l-patrijiet Dumnikani fetħu dar f’din it-triq fl-1945. Fl-1952  bit-tħabrik tal-provinċjal Dumnikan ta’ Malta ta’ dak iż-żmien, P. Esmond Klimeck, bnew is-Santwarju tal-Madonna ta’ Fatima u l-kunvent li jmiss miegħu. Illum għadna nsibu rħama li tfakkar fejn għexu l-ewwel patrijiet f’dan il-lokal.

Tajjeb li fl-aħħar nett ngħidu li John Hookham Frere miet fis-7 ta' Jannar 1846 ġewwa Villa Frere u jinsab midfun fiċ-ċimiterju li nsibu fis-swar faċċata ta’ Villa Frere.

Fr Reno Muscat

Dan l-artiklu deher f'In-Nazzjon - 29 ta' April 2023

San Paolo Fuori le Mura

 

Il-Bażilika ta’ San Pawl f’Ruma hija it-tieni l-akbar Bażilika Papali wara dik ta’ San Pietru fil-Vatikan. Din tinsab fuq Via Ostiense, fuq ix-xatt tax-xmara Tevere, madwar żewġ kilometri bogħod mis-swar li l-Imperatur Awreljanu kien bena madwar il-belt ta’ Ruma bejn is-snin 270 u 275 sabiex iħarsu l-belt mill-attakki tal-barbari. Minn hawn ħadet isimha din il-Bażilika, fuori le mura tfisser il barra mis-swar tal-belt.  Hawnhekk tradizzjonalment huwa l-post fejn kien jinstab il-qabar tal-Appostlu San Pawl. Fil-fatt din il-knisja tinstab madwar tliet kilometri bogħod mill-kumpless ta’ knejjes imsejjaħ Tre Fontane, il-post fejn il-qaddis kien sofra l-martirju. Il-qabar tal-Appostlu jinstab sewwasew taħt l-altar  Papali fil-Bażilika. Għal din ir-raġuni, matul is-sekli, hawn dejjem kien post ta’ pellegrinaġġ.

Ftit storja

Qabel ma nbniet l-ewwel knisja f’dan il-post konna nsibu ċimiterju li kien jintuża bejn l-ewwel u t-tielet seklu wara Kristu. Bħalma ġara fil-kaz tal-Appostlu Pietru hekk ġara fuq il-qabar ta’ Pawlu. Hawn ukoll dlonk wara l-martirju sar post ta’ devozzjoni kbira mill-ewwel Insara ta’ Ruma. Fuq il-qabar inbena monument żgħir. lnsibu li l-post fejn indifen Pawlu kien sar wieħed devozzjonali ħafna u għalhekk kienet inbniet daqxejn ta’ knisja, jew aħjar Bażilika.

Il-Bażilika biż-żmien saret ċkejkna wisq biex taqdi l-ħtiġijiet tal-pellegrini li bdew iżuru dan il-post. Għalhekk dik twaqqgħet u minflokha bdiet tinbena oħra. Il-Bażilika kellha ħames navati u kien fiha tmenin kolonna. Ix-xogħol kollu tal-bini intemm fis-sena 395. Biż-żmien din il-knisja kompliet tissebbaħ. Il-Papa Ljun il-Kbir beda d-drawwa li fil-Bażilika jsiru xbiehat tal-Papiet maħdumin fil-mużajk. Dawk kienu jitpoġġew fuq in-navi tal-kursija ċentrali. Fis-seklu XI inbena l-kampnar tal-Bażilika. Fl-1285 il-bażilika kompliet tissebbaħ billi saritilha it-tribuna mill-iskultur Arnolfo di Cambio. Dik is-sena wkoll kien iżżanżan il-gandlier tal-irħam li jżomm il-blandun fi żmien il-Għid. Dik is-sena wkoll inbena il-kjostru tal-knisja.

Nar

Matul il-lejl tal-15 ta’ Lulju tas-sena 1823 nar kbir ħakem lill-Bażilika. Dan in-nar  qered tista’ tgħid din il-knisja għal kollox. Kien ħtija ta’ ħaddiem li kien qiegħed isewwi s-saqaf tal-knisja li seħħet din id-diżgrazzja. Huwa kien nesa n-nar li kien kebbes biex jaħdem, telaq lejn daru bla ma tfiegħ u seħħ dak li seħħ. F’dak il-lejl kien hemm ragħaj li ra n-nar u mar malajr javża lill-patrijiet tal-abatija ta’ ħdejn il-Bażilika. Fi żmien li la kien hemm il-mezzi ta’ komunikazzjoni u lanqas il-mezzi tat-trasport li għandna llum, minn x’ ħin ir-ragħaj ittenda bin-nar sakemm waslu l-pumpieri tat-tifi tan-nar kienu laħqu għaddew madwar sagħtejn. Bosta opri inqerdu, imma fortunatament it-tribuna, il-gandlier tal-blandun u l-apside ħelsuha ħafif.

Ġbir u bini mill-ġdid

Fl-1825 il-Papa Ljun XII kiteb l-enċiklika Ad plurimas u fiha ħeġġeġ lill-isqfijiet sabiex jagħmlu ġabra mingħġand il-fidili bl-iskop li tinbena mill-ġdid il-Bażilika ta’ San Pawl. L-appell tal-Papa intlaqa’ tajjeb ħafna u bdew jaslu flus kbar mingħand l-Insara tad-dinja kollha. Fost id-dinjitarji li taw sehemhom għall-bini mill-ġdid ta’ din il-knisja insibu r-Re Karlu Feliċ ta’ Sardenja, ir-Re Karlu X ta’ Franza, ir-Re Franġisku I tar-Renju ta’ Napli u Sqallija kif ukoll iż-Żar Nikola I tar-Russja u Ibraħim Pascia viċire tal-Eġittu.

Is-sena ta’ wara inbeda ix-xogħol tal-bini mill-ġdid tal-bażilika. Fl-1840 il-Papa Gregorju XVI ikkonsagra l-altar tal-Bażilika imma kellu jkun il-Beatu Papa Piju IX biex nhar l-10 ta’ Settembru, 1854 ikkonsagra il-Bażilika. Għal din l-okkażjoni kienu attendew bosta kardinali u isqfijiet. Ftit wara kellha titħabbar id-domma tal-Immakulata Kunċizzjoni  u għalhekk bosta dinjitarji tal-Knisja kienu marru Ruma. Madankollu ix-xogħol fil-Bażilika baqa’ sejjer sal-1874. Fit-23 ta’ April, 1891 splodiet il-fabbrika tal-polvri Forte Portuense li kienet tinsab fil-qrib. Bl-isplużjoni tkisser il-ħġieġ ikkulurit u ddisinjat tat-twieqi li kien sar fl-1830. Minflok il-ħġieġ wara tqiegħdu folji rqaq tal-alabastru li kienu ingħataw mir-Re Fuad tal-Eġittu. Fl-1928 tlesta l-kjostru meraviljuż li hemm quddiem il-knisja. Fl-2006 sar xogħol biex il-qabar tal-Appostlu Pawlu jkun jista’ jidher minn dawk li jżuru l-Bażilika.

Hekk kif wieħed jidħol mill-kjostru ffurmat minn 150 kolonna li jinsab quddiem il-Bażilika jara statwa fin-nofs. Bla dubju din hija statwa ta’ San Pawl. Hija xogħol fl-irħam tal-iskultur Giuseppe Obici Il-Porta Santa, li kull bażilika Papali għandha huwa tal-bronz indurat bid-deheb u sar fl-okkażjoni tal-Ġublew tas-sena 2000. Interessanti għalina l-Maltin hija l-pittura tal-qaddis Pawlu meta ħeles mill-għarqa u ġie pajjiżna.

F’din il-Bażilika indifnu żewġ papiet, il-Papa San Feliċ III u l-Papa Ġwanni XIII.

Hawn insibu wkoll mużew li għalkemm ma huwiex kbir wisq, madanakollu fih biċċiet ta’ interess x’ wieħed jara. Ħdejn is-sagristija hemm sala b’bosta kwadri ta’ artisti varji. Hemm ukoll il-monasteru tal-patrijiet Benedittini li ilu mwaqqaf mijiet kbar ta’ snin. Fil-kumpless  wieħed isib ukoll post fejn jista’ jiekol jew jixrob xi ħaġa.

Fr Reno Muscat

Dan l-artiklu deher f'In-Nazzjon - 22 ta' April 2023

Firenze

Żgur li lkoll kemm aħna smajna bil-belt ta’ Firenze u nemmen li bosta minna żaruha wkoll. Firenze hija belt fl-Italja Ċentrali u l-belt kapitali tar-reġjun tat-Toskana u fil-fatt hija l-aktar belt popolata fit-Toskana, bi kważi erba’ mitt elf abitant. Din il-belt sabiħa kienet ċentru ta’ kummerċ u ta’ finanzi fil-Medju Evu u għalhekk kienet waħda mill-ibliet l-aktar sinjuri ta' dik l-era. Huwa meqjus minn ħafna akkademiċi li hawn kien il-post fejn twieled ir-Rinaxximent u bis-saħħa ta’ dan hawn sar ċentru artistiku, kulturali, kummerċjali, politiku, ekonomiku u finanzjarju ewlieni. L-istorja politika mqallba tagħha tinkludi perjodi ta’ ħakma mill-familja qawwija Mediċi u bosta rivoluzzjonijiet reliġjużi u repubblikani. Il-Id-djalett Fjorentin jifforma l-bażi tat-Taljan Standard u sar il-lingwa tal-kultura madwar l-Italja minħabba l-prestiġju tal-kapolavuri ta' kittieba kbar bħal Dante Alighieri, Francesco Petrarca, Giovanni Boccaccio, Niccolò Machiavelli u Francesco Guicciardini.

Isem

Hemm għadd ta’ teoriji dwar l-oriġini tal-isem Latin Florentia li minnu ġej l-isem ta’ Firenze. Insibu leġġenda li tattribwixxi l-oriġini tal-isem Florentia lil Florio li kien suldat li kien ġie maqtul fil-post fejn illum insibu din il-belt Hemm xi wħud li jsostnu li l-isen ta’ din il-belt Toskana huwa marbut ma’ kelma Latina għall-fjuri, li minnhom insibu ħafna fiż-żona. Jista’ jkun ukoll li l-isem ġej mill-alla Rumana tal-ward imsejħa Flora u li għaliha kienet issir il-festa msejħa Floralia. Imbagħad hemm min isostni li Florentia ġej minn tislima li kienet tingħad bħala xewqa ta’ riżq u xorti tajba. Hu x’inhu illum kulħadd isejjaħ lil din il-belt tal-arti Firenze u ħadd ma jħabbel rasu minn fejn ġie sewwasew l-isem.

Storja

Firenze twieledt bħala belt Rumana fis-sena 59 qabel Kristu u aktar tard, wara perjodu twil bħala komun medjevali li matulu fjorixxa l-kummerċ bankarju, kienet il-post fejn twieled ir-Rinaxximent Taljan. Kemm fil-qasam politiku, fil-qasam ekonomiku kif ukoll fil-qasam politiku, Firenze kienet waħda mill-ibliet l-aktar importanti fl-Ewropa u fid-dinja mis-seklu XIV sas-seklu XVI.

Għal bosta sekli Firenze kellha storja mqallba ta' ħakmiet fejn il-popolazzjoni tal-belt niżlet għal madwar elf ruħ. Il-paċi reġgħet lura taħt il-ħakma tal-Lombardi fis-seklu VI u għalhekk il-popolazzjoni reġgħet bdiet tikber u l-kummerċ żdied bil-bosta. Id-Duka Ugo għażel Firenze bħala residenza tiegħu minflok Lucca madwar 1000 AD. L- Età tad-Deheb tal-arti Fjorentina bdiet madwar dan iż-żmien. Fl-1100, Firenze kienet "komun", jiġifieri belt-stat. Ir-riżorsa primarja tal-belt kienet ix -xmara Arno li tagħti aċċess għall-baħar Mediterran, allura għall-kummerċ internazzjonali. Dan għen ħafna fit-tkabbir ta' komunità li fosthom kien ehmm ħafna negozjanti. Fl-eqqel tat-tkabbir tal-belt, madwar l-1325, il-popolazzjoni urbana setgħet kienet ta’ madwar mija u għoxrin elf ruħ, u l-popolazzjoni rurali madwar il-belt kienet probabbilment qrib it-tliet mitt elf. Il-pesta tal-1348 naqqset din il-popolazzjoni b'aktar minn nofs.

It-Toskana saret reġjun tar-Renju tal-Italja fl-1861 u Firenze ħadet post Turin bħala l-kapitali tal-Italja fl-1865. Fl-1871 Ruma saret il-belt kapitali Taljana u ħadet post Firenze. Matul it-Tieni Gwerra Dinjija, il-belt kienet okkupata mill-Ġermaniżi għal sena bejn l-1943 u l-1944.

Illum

It-turiżmu huwa bla dubju l-aktar importanti mill-industriji kollha li nsibu ġewwa Firenze u l-biċċa l-kbira tal-ekonomija Fjorentina tiddependi fuq il-flus iġġenerati minn turisti internazzjonali u studenti li jistudjaw fil-belt. Sa qabel l-imxija tal-Covid-19, it-turiżmu f’din il-belt kien jiġġenera madwar żewġ biljun ewro u nofs fis-sena. Il-pandemija għamlet tagħha wkoll f’Firenze biss illum it-turiżmu reġa qiegħed jirpillja. Dan bir-raġun għax Firenze għandha l-akbar konċentrazzjoni ta’ arti, fi proporzjon mad-daqs tagħha, fid-dinja.

X’tara

Kull pass li wieħed jgaħmel f’din il-belt jista’ jilmaħ l-arti. Jekk wieħed jasal fil-ferrovija dlonk isisb tistennieh il-knisja sabiħa ta’ Santa Maria Novella. Tiftakruha id-diska ta’ Pupo li ġġib dan l-isem ukoll? Dan aħleix l-istazzjon jinsab sewwasdw wara din il-knisja u jġib l-istess isem. Intant, wieħed għandu jżur id-duomo u jara il-battisteru ta’ quddiemu. Ma jistax jonqos li wieħed jimxi sa Piazza Signoria u jekk wieħed ikollu ħin u jkun dilettant tal-arti jista’ jżuril-Galleria dell’Accademia kif ukoll il-Galleria degli Uffizi. A min iżur ukoll il-knisja msejħa Santa Croce fejn hemm l-oqbra ta’ Michelangelo, Galileo u Machiavelli fost oħrajn.

Għal ħin l-ikel

Firenze toffri wkoll il-kċina tagħha. L-ikel tradizzjonali ta’ hawn ivarja minn dak tal-bdiewa sa ikel għani. Jiġi servut ħafna laħam u platt speċjali huwa l-kirxa. Meta niġu għall-inbid, popolari ħafna hawnhekk huwa l-Chianti. Ir- reġjun Chianti jinsab eżatt fin-nofsinhar tal-belt ta’ Firenze u għalhekk dan l-inbid huwa mfittex sew f’dan il-post.

Illum rajna ftit, anxi ftit ħafna minn dak li wieħd jista’ jsib fil-belt meraviljuża ta’ Firenxe, il-belt tal-arti, il-belt tal-artisti, il-belt ta’ kulħadd

Fr Reno Muscat

Dan l-artiklu deher f'In-Nazzjon - 15 ta' April 2023

Bajd tal-Għid

 

Fost il-bosta drawwiet li daħlu anke f’pajjiżna, insibu dik li fl-Għid il-kbir naraw il-bajda tal-Għid. Għalkemm il-bajd, b'mod ġenerali, kien simbolu tradizzjonali ta’ fertilità u twelid mill-ġdid, fil-Kristjaneżmu , għaċ-ċelebrazzjoni tal-Għid, il-bajd sar jissimbolizza l-qabar vojt ta' Ġesù kif ukoll twelid ġdid, twelid u ħelsien mill-ħakma tad-dnub. Tradizzjoni antika kienet li l-kulur tal-bajd tal-Għid ikun aħmar b'tifkira tad-demm ta’ Kristu, imxerred fil-passjoni u fit-tislib tiegħu. Illum insibu bajd taċ-ċikklulata b’xi rigal jew sorpriża fihom. Minn fejn bdiet din id-drawwa?

Il-kummerċ tal-bajd qabel il-Kristjaneżmu

Il-bajda kellha karatteristiċi simboliċi minn żminijiet antiki. Fil-fatt, il-bajd ta’ spiss kellu simbolu tal-ħajja u tas-saġralità. Skont xi twemmin pagan u mitoloġiku tal-passat, is-sema u l-pjaneti kienu meqjusa bħala żewġ emisferi li ħolqu bajda waħda, filwaqt li l-Eġizzjani tal-Qedem kienu jqisu l-bajda bħala l-fulkru tal-erba’ elementi tal-univers cioè l-ilma, l-arja, l-art u n-nar. Dawn l-elementi mxew fuqhom ukoll il-filosofi Griegi tal-qedem.

It-tradizzjoni tal-għoti tal-bajd kienet diġà ddokumentata fost il-Persjani tal-qedem fejn it-tradizzjoni tal-bdil tal-bajd sempliċi tat-tiġieġ fil-miġja tar-rebbiegħa kienet mifruxa sewwa u kienet segwita maż-żmien minn popli tal-qedem oħra bħall-Eġizzjani, il-Griegi u ċ-Ċiniżi li kienu jqisu l-bidla tal -istaġun bħal speċi bidu ta’ sena ġdida.

Bajd tal-fuħħar instab f’ħafna oqbra antiki fir-Russja u l-Isvezja. L-istatwi ta’ Dijonizju, divinità tal-fidi tal-Griegi, misjuba fl-oqbra fil-Greċja narawhom iġorru bajda f’idejhom. Dan huwa sinjal tar-ritorn għall-ħajja. Għall-kuntrarju, is-segwaċi tal Orfiżmu kienu pprojbiti li jieklu bajd peress li dan il-kult misterjuż fittex il-ħruġ miċ-ċiklu infinit tar-rinkarnazzjoni.

Il-bajda fil-Kristjaneżmu

Id-drawwa Nisranija tal-bajd tal-Għid bdiet fost l-Insara tal-bidu tal-Mesopotamja, li kienu jiżbgħu l-bajd bil-kulur aħmar, kif għidt diġà, b’tifkira tad-demm ta’ Kristu, imxerred fit-tislib tiegħu. Il-Kattoliċiżmu ħa din id-drawwa u minn issa ’l quddiem l-Insara raw il-bajda bħala simbolu tal-ħajja fil-perspettiva ġdida ta’ Kristu Rxoxt. Fil-fatt, il-bajda tidher qisha ġebla jew ċagħqa u tidher bla ħajja, kif ukoll deher il-qabar tal-ġebel li fih kien midfun Ġesù. Ġewwa l-bajda, iżda, hemm ħajja ġdida lesta biex tiffjorixxi, sewwasew minn dak li deher mejjet. B’dan il-mod il-bajda fost l-Insara saret simbolu tal-qawmien. Hawn tajjeb insemmu drawwa lokali. Il-figolla tal-Għid, li fl-imgħoddi ma kinitx tinqasam qabel iddoqq il-Glorja f’Sibt il-Għid, ma tkunx kompluta jekk fuqha ma jkunx hemm il-bajda.

Id-dekorazzjoni tal-bajd tal-Għid hija tradizzjoni li aktarx tmur lura għall-inqas għas-seklu XII. Spjegazzjoni waħda għal din id-drawwa hija li dak iż-żmien il-bajd kien ikel projbit matul il-ġimgħat tar-Randan u għalhekk in-nies kienu jiżbgħu u jżejnu l-bajd biex jimmarkaw it-tmiem ta’ dan il-perjodu ta’ penitenza u sawm, imbagħad kienu jiekluh fl-Għid biex jiċċelebraw. Illum il-bajd tal-Għid insibuh taċ-ċikkulata. Il-bajd taċ-ċikkulata bdejna nsibuh fl-Ewropa fil-bidu tas-seklu XIX.

Il-bajda tal-Għid fil-Medju Evu u wara

Id-drawwa ta’ għoti ta' bajd imżejjen bdiet fil-Medju Evu bħala rigal lill-qaddejja mingħand dawk ta’ fuqhom. Fl-istess perjodu l-bajda mżejna, minn simbolu tat-twelid mill-ġdid tan- natura fil-bidu tar-rebbiegħa saret għall-Kristjaneżmu s-simbolu tat-twelid mill-ġdid tal-bniedem fi Kristu. It-tixrid tal-bajd bħala rigal tal-Għid probabbilment beda fil-Ġermanja fejn kien hemm id-drawwai li jingħata bajd sempliċi fl-okkażjoni ta' din il-festa. Oriġinarjament il-bajd kien ikun mgħolli u mgeżwer bil-weraq jew petali tal-fjuri, sabiex jieħu dehra sabiħa. Fil-Medju Evu wkoll daħlet drawwa ġdida: il-ħolqien ta’ bajd artifiċjali miksi b'materjali prezzjużi bħall-fidda, platinu u deheb. Ma għandniex xi ngħidu, dan il-bajd kien maħsub għall-aristokratiċi u nobbli. Dwardu I, sultan tal-Ingilterra mill-1272 sal-1307, kien ikkummissjona l-ħolqien ta' madwar 450 bajda miksija bid-deheb biex jingħataw bħala rigal fl-Għid.

Madankollu, it-tradizzjoni rikka tal-bajda mżejna b’metal u ħaġar prezjużi hija dovuta lill-arġentier Russu Peter Carl Fabergé li fl-1883 ġie kkummissjonat mit-Tżar biex jipprepara rigal speċjali għat-Tżarina Marija;  u hu ħoloq bajda għall-okkażjoni, bajda tal-platinu bl-enamel abjad li fiha bajda oħra fiha, din id-darba tad-deheb, li kien fiha żewġ rigali: riproduzzjoni tal-kuruna imperjali u fellus tad-deheb. L-ewwel bajda Fabergé kienet ikkontribwiet ukoll biex inxterdet it-tradizzjoni tar-rigal ġewwa l-bajda. Fabergé baqa’ jaħdem minn dan il-bajd u llum fil-belt ta’ San Pietruburgu fir-Russja nsibu mużew sħiħ b’xogħol dan l-arġentier.

Bajda tal-Għid illum

Illum il-bajda tal-Għid saret drawwa komuni ħafna madwar id-dinja kollha, ovvjament fejn ikun iċċelebrat l-Għid il-kbir. Illum mhux biss inbidel l-ingredjent u minn bajda ta’ tiġieġa saret waħda taċ-ċikkulata u mhux aktar miżbugħa imma mgeżwra f’karta kkulurita mill-isbaħ, illum sirna nsibu wkoll diversi daqsijiet ta’ bajd tal-Għid. Din id-drawwa bdiet fis-seklu XX u oriġinat mill-belt ta’ Turin fl-Italja. Kienet is-Sinjura Giambone, sid ta’ ħanut f’Via Roma, li l-ewwel kellha l-idea li timla l-qxur vojta tal-bajd tat-tiġieġ biċ-ċikkulata mdewba. F’Turin din il-proposta ġdida ntlaqgħet b’entużjażmu kbir u minn hemm inxterdet mad-dinja kollha.

Għandek tgħid kemm stejjer ikun hemm wara sepliċiment bajda!

Fr Reno Muscat

Dan l-artiklu deher f'In-Nazzjon - 8 ta' April 2023

Ħadd il-Palm

 

Sewwasew ġimgħa qabel l-Għid il-Kbir, il-Knisja Kattolika tagħti bidu għall-Ġimgħa Mqaddsa billi tiċċelebra dak li jissejjaħ Ħadd il-Palm. Din il-festa tfakkar id-dħul trijonfali ta’ Ġesù f’Ġerusalemm milqugħ mill-folla li tgħoddu bħala sultan billi xxejjer il-friegħi f’idejha. Din hija tradizzjoni marbuta mal-festa Lhudija ta’ Sukkot li matulha l-fidili għamlu pellegrinaġġ fit-tempju ta’ Ġerusalemm iġorru mazz minsuġ ta’ friegħi u weraq tas-siġar.

Fatt storiku

Id-daħla trionfali ta’ Ġesù f’Ġerusalemm seħħet tassew għax insibha miktuba. L-istorja tad-dħul ta’ Kristu f’Ġerusalemm hija preżenti fl-erba’ Evanġelji, iżda b’xi varjazzjonijiet: dawk ta’ Mattew u Mark jgħidu li n-nies bdew ixxejru friegħi tas-siġar ta’ diversi daqsijiet meħuda mill-għelieqi, Luqa ma jsemmihiex din il-ħaġa filwaqt li Ġwanni biss jitkellem dwar il-palm. Fil-fatt Mattew jikteb hekk: “Għadd kbir ta’ nies firxu l-imnatar tagħhom fit-triq, waqt li oħrajn qatgħu xi friegħi mis-siġar u ferrxuhom mat-triq.” (Mt 21,8) Fil-verżjoni ta’ Mark insibu: “U bosta nies firxu fit-triq l-imnatar tagħhom, u oħrajn xi friegħi ħodor li kienu qatgħu mill-għelieqi.” (Mk 11,8) Luqa kiteb hekk: “Imbagħad ġiebu l-felu lil Ġesù, qiegħdu l-imnatar tagħhom fuq il-felu, u rikkbu lil Ġesù fuqu. Huwa u għaddej, firxu l-imnatar tagħhom fit-triq. Xħin imbagħad kien qorob lejn in-niżla tal-Għolja taż-Żebbuġ, il-kotra kollha tad-dixxipli bdiet tfaħħar lil Alla b’għajjat ta’ ferħ u b’leħen għoli għall-għeġubijiet kollha li kienu raw.” (Lq 19,35-37) U fl-aħħar nett Ġwanni jkun aktar ċar u jgħidilna: “L-għada, il-folol ta’ nies li kienu ġew għall-festa, kif semgħu li Ġesù kien ġej Ġerusalemm,ħadu l-friegħi tal-palm u ħarġu jilqgħuh.”  (Ġw 12,12-13) Mela hawn naraw dan il-fatt minn erba’ perspettivi differenti biss il-fatt li sal-lum għadu jintuża l-palm għandu mnejn li kienu huma li xxejru fid-dħul ta’ Kristu f’Ġerusalemm dakinhar.

L-ambjent

Lulav

Irridu nifhmu ftit x’kien qed iseħħ f’Ġerusalemm f’dawk il-jiem. L-episodju jirreferi għaċ-ċelebrazzjoni tal-festa Lhudija ta’ Sukkot, Il-festa tal-Għerejjex, li fl-okkażjoni tagħha l-fidili kienu waslu bil-mijiet f’pellegrinaġġ lejn Ġerusalemm u kienu telgħu fit-tempju f’purċissjoni. Kull wieħed iġorr u jxejjer dak li l-Lhud isejħu lulav. Dan ikun mazz żgħir magħmul minn friegħi ta’ tliet siġar, il-palm, simbolu tal-fidi, ir-riħana, simbolu tat-talb li jitla’ lejn is-sema u ż-żafżafa , li l-forma tal-weraq tagħha jfakkar f’fomm il-fidili, magħluq fis-skiet quddiem Alla. Kollox ikun marbut marbut b’xi ħaxix jew weraq. Dan kien isir, u għadu jsir sal-lum,  skont kif insibuh miktub fil-Ktieb tal-Levitiku: “Fl-ewwel jum tieħdu l-frott ta’ siġar sbieħ, friegħi tal-palm friegħi tas-siġar ħodor, żafżâf tax-xmara, u tifirħu quddiem il-Mulej Alla tagħkom għal sebat ijiem.” (Lev 23,40) Billi f’din il-kitba jissemma’ wkoll il-frott, spiss mal-lulav ikun hemm frotta. Spiss tintuża frotta taċ-ċitru donnha lumija, kemm fid-dehra kif ukoll fit-togħma, li tissejjaħ etrog.

L-għażla tal-ħmar

Ġesù mbagħad jidħol Ġerusalemm, is-sede tal-poter ċivili u reliġjuż fil-Palestina u ġie milqugħ kif kien isir biss bis-slaten. Iżda Kristu daħal hemm fuq ħmar u mhux fuq iemel bħalma keinu jagħmlu s-slaten. Dan għamlu bħala sinjal ta’ umiltà. L-Evanġelji jirrakkontaw li Ġesù, wara li wasal mad-dixxipli tiegħu f’Betfaġe, qrib Ġerusalemm (kien is-Sibt filgħaxija), bagħat tnejn minnhom fir-raħal biex iġibu ħmara marbuta ma’ felu u jġibuhom ħdejh u jekk xi ħadd joġġezzjona, kellhom jgħidulu li l-Mulej kellu bżonnhom. L-Evanġelju ta’ Mattew (21, 1-11) jgħid li dan ġara biex jitwettaq dak li kien tħabbar mill-profeta Żakkarija: “Ifraħ kemm tiflaħ, bint Sijon; għajjat bil-ferħ, bint Ġerusalemm! Ara, is-sultan tiegħek ġej għandek; ġust u rebbieħ, umli u riekeb fuq ħmar, fuq felu ta’ ħmara.” (Żak 9,9)

Il-liturġija

Ma nistgħux ma nsemmux il-liturġija ta’ dan il-jum. Il-liturġija ta’ Ħadd il-Palm issir billi tibda minn post addattat barra l-knisja; il-fidili jinġabru u s-saċerdot ibierek il-friegħi taż-żebbuġ jew tal-palm, li wara l-qari ta’ silta evanġelika jitqassmu lill-fidili, imbagħad tibda l-purċissjoni lejn il-knisja. Hawn, tkompli ċ-ċelebrazzjoni tal-Quddiesa, li hija distinta mill -qari twil tal-Passjoni ta’ Ġesù, imsejħa minna bħala l-Passju, meħuda mill-Evanġelji ta’ Mattew li jinqara fis-sena A, dak ta’ Mark li jinqara fis-sena B u skont Luqa li jinqara fis-sena Ċ, skont is-sena lituġika li nkunu fiha. It-test tal-Passjoni mhuwiex l-istess bħal dak moqri fiċ-ċelebrazzjoni tal-Ġimgħa l-Kbira , li dejjem ikun l-Evanġelju skont San Ġwann. Ir-rakkont tal-Passjoni jinqara alternattivament minn tliet qarrejja rappreżentattivi: il-kroniku, il-karattri tal-istorja u Kristu nnifsu. Huwa qari maqsuma f’erba’ partijiet: l-arrest ta’ Ġesù; il-proċess Lhudi; il-proċess Ruman; il-kundanna, l-eżekuzzjoni, l-mewt u d-dfin. Fi tmiem il-Quddiesa, il-fidili jieħdu d-dar il-friegħi mbierka taż-żebbuġ.

Dan hu l-ambjent u xi ftit storja ta’ dak li nfakkru fil-bidu tal-Ġimgħa Mqaddsa

Fr Reno Muscat

Dan l-artiklu deher f'In-Nazzjon - 1 ta' April 2023