L-għajta

Kont qiegħed naqra kiteb fil-gallarija x’ ħin leħen il-bejjiegħa tal-ħut waqqafni mill-qari. Dak il-ħin moħħi ġera bija u l-għajta ħaditli ħsiebi minn Ħal Qormi għal Oslo fin-Norveġja. Dwar l-għajjat aħna ngħidu li dan huwa nofs il-bejgħ, iżda l-għajta li ftakart fiha llum ma hijiex għajta li tista’ tisma’, anzi hija għajta muta, bla leħen. Qiegħed nirreferi għall-pittura ta’ Edvard Munch li hija magħrufa b’ dan l-isem.

Il-pittur

Edvard Munch

Edvard Munch kien pittur Norveġiż li għex bejn l-1863 u l-1944. Fl-istudji tiegħu huwa brilla fil-matematika, il-fiżika u l-kimika. Madanakollu, kontra x-xewqa ta’ missieru, huwa ħalla l-kulleġġ fejn kien qed jistudja biex imur jistudja l-arti u jsir pittur. Tal-istess idea bħal missieru kienu bosta ħbieb u familjari ta’ Munch iżda hu kien determinat li jsir pittur. Fid-djarju tiegħu huwa kien kiteb hekk: Fl-arti tiegħi nipprova nesprimi l-ħajja u dak li tfisser għalija.

Għal xi żmien huwa kien jgħix ġewwa Pariġi kif ukoll Berlin iżda reġa’ lura lejn Oslo fejn baqa’ jgħix il-kumplament ta’ ħajtu. L-arti tiegħu hija differenti minn l-arti li aħna drajna naraw, din l-arti trid il-ħsieb biex tifhimha sewwa. Meta dan l-artist miet ix-xogħol artistiku tiegħu ħallieh lill-belt ta’ Oslo. Dan il-wirt jikkonsisti f’ 1,100 pittura, 4,500 disinn u 18,000 print. Fl-1963 infetaħ mużew ġewwa l-istess belt fejn hemm esebiti dawn il-bċejjeċ kollha.

L-Għajta

Der Schrei der Natur

Waħda mill-aktar pitturi famużi ta’ dan l-artist tissejjaħ “Skrik”, dik li jiena qed insejħilha bħala “L-Għajta”. Ma nafx għandix insejħilha hekk jew inkella “It-Twerżieqa” għaliex bl-Ingliż din il-pitura tissejjaħ “The Scream”, bit-Taljan tissejjaħ “L-Urlo” u bil-Franċiż  “Le Cri”, imma aħna ejjew insejħulha “L-Għajta”. L-isem li Munch ta lil din il-pittura huwa bil-Ġermaniż: Der Schrei der Natur – L-Għajta tan-Natura.

Munch pitter erba’ verżjonijiet ta’ din il-pittura bejn l-1893 u l-1910. Din turi figura b’ espressjoni donnha agonizzata, imbeżżgħa, mitlufa b’ idejha t-tnejn ma’ ħaddejha. L-isfond tal-pittura huwa ħamrani u sewdieni.  Jekk wieħed jifli sew, jara li fuq wara tal-figura, li la nafu hijiex raġel jew mara, jidhru figuri ta’ żewġ persuni oħra filwaqt li fl-isfond nistgħu naraw ukoll żewġ xwieni. Billi l-pittura ta’ Munch hija simbolista u espressjonista, wieħed irid iħares sew u juża wkoll ftit tal-immaġinazzjoni.

Skont l-awtur u l-kontributur ta’ The New York Times, Arthur Lubow, din il-pittura hija ikona tal-arti moderna u tista’ titqies bħala l-Mona Lisa ta’ dawn iż-żminijiet.

Mid-djarju ta’ Munch

Dwar din il-pittura, Munch kiteb fid-djaru tiegħu dan il-kliem: Lejla minnhom x’ ħin kont għaddej mal-ġenb, bil-belt fuq naħa u l-fjord taħti, ħassejtni għajjien u debboli. Waqaft u ħarist lejn il-fjord – ix-xemx kienet nieżla u l-isħab kien qiegħed jinbidel f’ lewn ħamrani bħad-demm. Ħassejt bħal għajta għaddejja min-natura. Donni smajt l-għajta. Pittirt dal-kwadru, pittirt l-isħab daqs li kieku kien demm. Il-kulur werżaq. Din saret l-Għajta.

Minn dan il-ftit kliem miktub mill-artist stess nistgħu nintebħu x’ ried iffisser bil-pittura tiegħu. Jekk ma naqrawx dak li kien kiteb għandna mnejn ma nifhmux x’ hemm moħbi wara dik il-pittura.

Patrimonju

Il-erba’ verżjonijiet ta’ din il-pittura llum huma ta’ valur kbir. Waħda minn dawn il-pitturi, dik tal-1893 insibuha fil-Mużew Nazzjonali ta’ Oslo, filwaqt li waħda mpittra bil-pastellina fl-1893 wkoll u oħra mpittra fl-1910 insibuhom fil-mużew tal-Artist Munch f’ Oslo ukoll. Ir-raba’ kopja, li kienet impittra fl-1895, inbiegħet waqt irkant tal-arti fl-2012. Il-prezz imħallas għal din il-pittura kien ta’ $119,922,600, iva sewwa qed taqra, ftit inqas minn mija u għoxrin miljun dollaru Amerikan! Din illum tinsab ġewwa l-Amerika għand kollezzjonista tal-arti. Meta tara dawn iċ-ċifri dlonk tinduna li biċċa xogħol ta’ dan l-artist, bħal ovvjament l-artisti kbar kollha, hija xejn anqas minn patrimonjun kbir.

Serq

Il-Mużew ta' Munch

Fit-12 ta’ Frar 1994 il-pittura li nsibu fil-Mużew Nazzjonali  ta’ Oslo insterqet. Min seraq din il-pittura ħalla nota miktubna li kienet tgħid hekk “Ħajr għas-sigurtà fqira li hawn”.  Intalab rahan ta’ miljun dollaru għaliha iżda l-mużew ma aċċettax. Il-pittura instabet bla ebda ħsara fis-7 ta’ Mejju tal-istess sena.

Fit-22 ta’ Awwissu 2004 insterqet il-pittura tas-sena 1910 li nsibu fil-Mużew Munch. Flimkien ma’ din il-pittura, dawk li serqu ħadu magħhom ukoll pittura oħra ta’ Munch, bl-isem ta’ “Madonna”.  Kienet ġriet ix-xnieha li l-pitturi kienu nħarqu mill-ħallelin sabiex ineħħu kull traċċa tas-serqa. Il-kunsill ta’ Oslo kien offra żewġ miljun Kroner (€231.000) lil min jagħti xi informazzjoni li twassal biex dawn il-pitturi jinstabu. Fil-31 ta’ Awwissu, tas-sena 2006 il-pulizija kienet ħabbret li ż-żewġ pitturi kienu misjuba u kienu f’ kundizzjoni tajba ħafna, aħjar milli stennew li jsibuhom.

Fuq fuq din hija l-istorja ta’ pittura famuża li ftakart fiha għax smajt lil tal-ħut tgħajjat taħt il-gallarija tiegħi! Storja li xtaqt naqsam magħkom.

Fr Reno Muscat

Dan l-artiklu deher f' In-Nazzjon 1 ta' Ottubru 2016

Logħob u tagħlim

Forsi hawn min jaħseb li dawn iż-żewġ kelmiet huma l-kuntrarji għal xulxin, li waħda tmur kontra l-oħra li jew tilgħab jew tistudja, jew tkanta jew terfa’ s-salib. Illum il-ġurnata kemm il-logħob kif ukoll it-tagħlim inbidel minn kif kienu fi tfulitna, biss xorta t-tfal għadhom jilgħabu u xorta waħda t-tfal għadhom jitgħallmu.

Logħob antik

Bniet jaqbżu l-lasktu

Fi tfuliti l-logħob tagħna kien maqsum bejn logħob tas-subien, logħob tal-bniet u logħob ta’ kulħadd. Is-subien jilgħabu bil-karozzi, bir-rota, bl-iscooter, jilgħabu l-boċċi, filwaqt li l-bniet kienu jaqbżu l-lasktu, jilgħabu bil-pupa u l-pram jew jilgħabu ż-żibeġ. Logħob komuni li fih konna nilgħabu bniet u subien kien in-noli, cat jew ħarba. Biex tilgħab dan il-logħob trid l-ispażju, trid in-nuqqas ta’ tfixkil fit-triq. Erbgħin sena ilu qrib id-dar tagħna kellna wesgħa emormi fejn konna nistgħu niġru, nilgħabu u nistaħbew. Illum din il-fetħa kbira saret main road! Fejn tridhom jilgħabu t-tfal tat-triq illum? U biex ngħid id-dritt, illum bilkemm fadal tfal fit-triq, fejn qabel konna nkunu għexieren illum saru waħdiet.

Tagħlim

It-tagħlim tat-tfal ukoll inbidel. Illum żdied it-tagħlim u nbidlet is-sistema li biha jiġu mgħallmin it-tfal. Nemmen li fi ċkunitna t-tagħlim kien għall-ħajja u mhux għaċ-ċertifikati. Niftakar is-Sur Cardona jgħallimna minn kollox, iniżżilna l-knisja tar-raħal biex ifehmna dak li jkun hemm, joħdona xi mawra sal-Belt jew l-Imdina u jispjegalna dak kollu li nistaqsuh. L-għalliema tal-iskola primarja ta’ żmieni kienu  jgħallmuna għall-ħajja kollha. Kif inġibu ruħna quddiem persuna akbar minna, kif nużaw il-pożati fuq il-mejda, kif nimxu fit-triq meta niltagħu ma’ xi ħadd akbar minna, kif insellmu, meta nitkellmu u meta nibqgħu b’ ħalqna magħluq. Illum it-tagħlim skont il-fehma tiegħi sar biss għall-eżami, ġib il-marka, għaddi u barra bid-daqq, u sa siegħa wara l-eżami tkun insejt kollox. Dan qed ngħidu għaliex jiena kont ghadni nistudja sa ftit snin ilu u rajt id-differenza bejn l-iskola tagħna u l-iskola tal-lum.

Logħob u  tagħlim flimkien

Minkejja kollox, aħna tgħallimna wkoll. Konna nilgħabu fl-għelieqi, fil-wied, fiċ-ċimiterju u ma nafx fejn aktar. Illum it-tfal mgħobbijin wisq bl-istudju u l-logħob tagħhom sar isir dejjem taħt is-saqaf. Il-ġugarelli tat-tfal tal-lum ma għadhomx il-karozza tal-landa jew tal-plastik, il-pupa jew il-pram, lanqas għadhom il-boċċi jew iż-żibeġ imma saru t-tablet jew il-laptop. Logħob tal-informatika. Kulant meta naħseb fuq id-differenza li hemm fil-ħajja tagħna u dik ta’ uliedna, nibda nipprova nimmaġina kif sejra tkun il-ħajja ta’ ulied uliedna, nimmaġina li jibdew jgħixu f’ dinja li aħna lanqas biss nagħrfuha!

Il-logħob tagħna kien rikreattiv aktar milli edukattiv, illum it-tfal għandhom logħob edukattiv ukoll. Dan ma jfissrx li fi żmiena kollox kien bla edukazzjoni, xejn minn dan: logħba drafts jew chess trid il-ħsieb għaliha u trid tħabbel moħħok biex tilgħab u tirbaħ. Iżda llum il-logħob edukattiv huwa aktar komuni. Nara tfal żgħar bit-tablet jilgħabu logħob bi stampi u kliem. Ħaġa verament tajba għax it-tfal ikunu qegħdin jehdew u fl-istess ħin jitgħallmu kliem ġodda u b’ hekk ikabbru t-tagħrif tagħhom.

Għax mhux bil-Malti wkoll?

Il-logħba Letris

Waħda mil-logħbiet li anke jien sirt kultant nilgħab fuq it-tablet jismiha Letris. Rajt tfal jilgħabuha u tħajjart nara x’ inhi. Din hija logħba fejn ikollok għadd ta’ kaxxi b’ ittri differenti fihom.  Xogħlok huwa li tgħaqqad kliem b’ dawk l-ittri li jkun hemm fil-kaxxi, il-kaxxi jibqgħu jiżdiedu u jekk inti jirnexxielek tgħaqqad ċertu numru ta’ kliem tirbaħ, jekk ma ssibx kliem biżżejjed il-kaxxi bl-ittri jibqgħu niżlin u tispiċċa titlef il-logħba. Ħaġa interessanti f’ din il-logħba hija li tista’ tibdel il-lingwa li biha tifforma l-kliem. Tista’ ssib kliem bl-Ingliż jew bit-Taljan jew bil-Ġermaniż jew bil-Franċiż. Ovvjament ma stennejtx li nsib il-Malti mal-lista tal-għażla, biss ġieni ħsieb f’ moħħi. Kieku din il-logħba ssir verżjoni tagħha bil-Malti ma tkunx ta’ għajnuna għall-istudent Malti li llum bilkemm jaf jikteb b’ ilsien art twelidu?

Naf li aktar fażli tgħid milli tagħmel, imma ma nemminx li din hija xi ħaġa impossibbli li ssir. Pajjiżna jista’ jiftaħar li għandu persuni professjonali fil-qasam tal-informatika u għalhekk kull ma jrid isir huwa sponsor mill-gvern jew minn xi entità oħra biex proġett bħal dan iseħħ. Jekk isir software ta’ logħob bħal din bil-Malti jkun żgur ta’ għajnuna għall-istudent għaliex jekk jikteb xi kelma żbaljata din ma tkunx aċċettata mil-logħba u  għalhekk irid ifittex li jikteb kliem bla żbalji.

Forsi din hija ħolma tiegħi, ħsieb li għadda minn moħħi waqt logħba Letris. Biss ma naħsibx li hija ħolma li ma tistax issir realtà. Dan huwa każ fejn bi sfors nistgħu nilgħabu u nitgħallmu fl-istess waqt.

Fr Reno Muscat

Dan l-artiklu deher f' In-Nazzjon 24 ta' Settembru 2016

Fil-pjazza tar-raħal

Illum ftit li xejn għadna nisimgħu diski Maltin ġodda, biss madwar 40 sena ilu ma kienx hekk. Waħda mid-diski popolari ta’ dak iż-żmien, miktuba minn Enzo Gusman fl-1975 u kantata minnu stess kienet iġib l-isem “Fil-pjazza tar-raħal”. Illum wara dawn is-snin kollha din id-diska għadha popolari, forsi mhux daqs kemm kienet qabel, imma hija sinonima ma’ dan il-kantant.

Gusman jgħid li kien kiteb dan il-kanzunetta meta kien jaħdem ma’ bank li kellu fergħa fil-pjazza ta’ quddiem il-knisja l-qadima ta’ San Bastjan ġewwa Ħal Qormi. Il-kantawtur kien josserva l-ħajja tal-pjazza u jirrakkonta dak li kien jara ta’ kuljum; tlett irġiel xjuħ fuq it-taraġ taz-zuntier, jirrrakkunataw il-passat ta’ ħajjithom u dak li għaddew minnu.

Iċ-ċentru tar-raħal

Tassew li din il-kanzunetta kienet imnebbħa minn dak li jiġri fil-pjazza ta’ San Bastjan fil-belt Pinto, iżda hija storja li tista’ tiġi applikata għal kull raħal ieħor għaliex il-pjazza minn dejjem kienet iċ-ċentru ta’ kull raħal. Aħna l-Maltin għandna isem ieħor għall-pjazza: misraħ, nom mimmat ġej minn serraħ, għaliex il-pjazza sservi wkoll bħala l-post fejn wieħed jgħaddi ftit ħin jistriħ fuq xi bank u jgħid kelmtejn. Il-pjazza hija l-qalb tar-raħal, hija ċ-ċentru tar-raħal. Fil-każ ta’ Ħal Qormi hemm aktar minn pjazza waħda li sservi ta’ ċentru tar-raħal. Minbarra dik ta’ San Bastjan li kienet ta’ ispirazzjoni għad-diska li semmejt fil-bidu, hemm pjazez oħrajn, bħal dik ta’ San Franġisk, jew quddiem il-knisja ta’ San Ġorġ, kif ukoll quddiem l-iskola, li wkoll huma ċentri li fihom jiltaqgħu n-nies.

Ħaż-Żebbuġ

Il-pjazza ta' Ħaż-Żebbug

Pjazza tipika li personalment naraha bħala ċ-ċentru jew aħjar il-fus tar-raħal hija dik ta’ Ħaż-Żebbuġ. Hemmhekk issib kollox: il-knisja parrokkjali, il-każini tal-banda, il-każini tal-partiti politiċi, il-każini sportivi, il-ħwienet tat-te, il-pompa tal-petrol, tal-pastizzi,  il-ħanut tal-gazzetti, ħwienet tal-ħwejjeġ, ħwienet taż-żraben, ristoranti jew pizzerija, ħwienet tal-merċa, jintrama’ suq aktar minn darba fil-ġimgħa kif ukoll hemm l-iskola u fil-qrib hemm ukoll iċ-ċimiterju. Il-pjazza ta’ Ħaż-Żebbuġ timmeraviljani għax hija tabilħaqq ħajja nistgħu ngħidu 24 siegħa kuljum, sebat ijiem fil-ġimgħa. Din il-pjazza hija wkoll il-post fejn il-festi tal-parroċċa jitgawdew l-aktar, u fejn l-aktar ikun hemm attività fil-ġimgħat tal-festi tal-parroċċa. Fiha jsiru l-programmi tal-baned, fiha jsir il-logħob tan-nar tal-art, fiha tista’ tgħid isiru l-aktar attivitajiet importanti ta’ dawk il-ġimgħat.

Hemm xi rħula oħra Maltin li wkoll il-pjazza prinċipali tagħhom hija ċ-ċentru tal-ħajja. Iż-Żurrieq, iż-Żejtun, is-Siġġiewi, imma bħall-pjazza ta’ Ħaż-Żebbuġ donnu ma hawn imkien.

Mhux Malta biss

Pjazza f' Napli (Barra)

Sa issa tkellimna biss fuq pjazez Maltin, biss il-ħajja li nsibu fil-pjazza Maltija insibuha wkoll f’ xi pjazez barranin ukoll. Niftakar meta kont ngħix Napli, ftit metri bogħod minn fejn kont noqgħod kien hemm il-pjazza ewlenija tal-kwartier. Din ma kinietx l-unika pjazza imma kienet l-aktar waħda attiva. Hemmhekk kienu jsiru l-kunċerti mużikali, hemmhekk hemm il-ħwienet. B’ differenza minn Malta, ġewwa l-Italja is-sigaretti ma jinbiegħux mill-ħwienet tax-xorb iżda minn ħwienet li jbiegħu prodotti tat-tabakk. Fil-pjazza li qed insemmi kien hemm dan il-ħanut ukoll. Niftakar sidu kien jismu Gennaro. Mhux faċli tinsa ismu meta tiftakar f’ Napli! F’ din il-pjazza kien hemm (u forsi għad hemm sal-lum ukoll) il-ħajjat u l-iskarpar. F din il-pjazza ma jintramax is-suq għaliex dan jintarama fi triq qrib, iżda fiha xorta wieħed jista’ jsib jixtri kollox. Fuq kollox f’ din il-pjazza jiltaqgħu xi anzjani, jlabalbu u jpejpu; xena bħalma kien jara Gusman ġewwa Malta.

Xena simili bħal din kont naraha f’ raħal ċkejken qrib Avellino. Kull meta mort hemmhekk dejjem rajt għadd ta’ nies fil-pjazza ewlenija ta’ dan ir-raħal li ma fihx aktar minn 3,000 persuna. Il-pjazza hija l-post fejn dak li jkun jgħaddi jieħu l-caffettino u jgħid kelma mal-ħbieb qabel ikompli sejjer fuq xogħolu.

In-naħa ta’ fuq tal-Italja l-istorja tinbidel. Aktarx li minflok il-pjazza l-anzjani ifittxu xi ċentru jew każin għalihom. Dan aktarx għall-fatt li t-temp ftit li xejn jipperemtti li dak li jkun joqgħod bilqegħda fi pjazza għal ħin twil.

L-akbar pjazza

Fosos tal-Furjana

L-akbar pjazza f’ pajjiżna insibuha fil-Furjana, magħrufa bħala l-fosos tal-Furjana. Din il-pjazza minn dejjem serviet għal attivitajiet kbar li minn żmien għall-ieħor kienu u għadhom ikunu organizzati. Attivitajiet politiċi kbar, attivitajiet reliġjużi, kunċerti mużikali nazzjonali kif ukoll internazzjonali. Il-karattru ta’ din il-pjazza hija differenti minn dik ta’ pjazez oħrajn. Ma fihiex l-elementi li fihom pjazzez oħrajn. Dan forsi għall-fatt li l-Furjaniżi ma għandhomx bżonn il-fosos biex imorru jgħaddu siegħa żmien għaliex għandhom bosta ġonna fis-subborg tagħhom. Xorta waħda ta’ kull filgħaxija jkun hemm xi wħud li jgħaddi siegħa żmien fuq il-fosos.

Kemm isiru attivitajiet fil-pjazza tar-raħal. Kemm bnedmin jgħaddu minnha. Kemm negozju, kemm kummerċ. Madwar il-pjazza iddur il-ħajja tal-belt jew raħal. U kemm ħsibijiet jistgħu jiġuk waqt li tkun fil-pjazza. Perezempju dan il-ħsieb li nikteb dwar il-pjazza tar-raħal ġieni waqt li kont qed nieħu cappuccino f’ ħanut ġewwa pjazza Maltija.

Fr Reno Muscat

Dan l-artiklu deher f' In-Nazzjon 17 ta' Settembru 2016

Sistema Edukattiva Ġdida

Hekk kif jgħaddi Awwissu u jibda Settembru bosta jibdew jaħsbu għal sena skolastika ġdida. Il-ġenituri jaħsbu għal uliedhom ċkejknin u l-istudenti l-kbar jaħsbu għal rashom. Settembru jista’ jkun bidu ġdid, jista’ jkun tkomplija jew jista’ jkun ripetizzjoni, skont fejn inkunu ħallejna f’ Ġunju. Settembru jerġa’ jibda jara t-tħabbil tal-moħħ, ġiri, privatijiet, studju u elf ħaġa oħra.

Dari u llum

Inħoss li s-sistema edukattiva tal-lum, minkejja li qegħda tħalli aktar persuni b’ ammont ta’ ittri wara isimhom milli kienet tħalli s-sistema li tgħallimna fiha aħna li xellifna n-nofs seklu, ma hijiex sistema li  tħejji lil dak li jkun għall-ħajja. Hija sistema li twasslek għal ċertifikat..... imma biċ-ċertifikati biss x’ ser nagħmlu?

Nafu li dawk li jħaddmu, ħafna drabi jitolbu li dak li jkun ikollu xi esperejnza tax-xogħol li fih ikun sejjer jibda l-ħidma tiegħu. Imma mill-banda l-oħra jekk l-esperejnza ma joħodiex mingħand min ser jibda jħaddem lil dak li sal-bieraħ kien student, dan il-povru minn fejn se jġibha l-esperjenza, minkejja l-ħemel ċertifikati li jkollu?

Ħaġa oħra li nara  differenti hija l-komportament bejn l-għalliema u l-istudenti. Fi żmienna l-għalliema kellhom lill-ġenituri tagħna warajhom. Jekk kien ikun ħaqqna kastig konna noħduh u l-ebda ġenitur ma kien imur għas-sodisfazzjon għand l-għalliem. Illum l-istorja nbidlet u allura ma nagħti l-ebda tort lill-għalliema li ma għadhomx jistgħu jżommu d-dixxiplina li kellna aħna fil-klassijiet. Illum bid-drittijiet tat-tfal intilfu d-drittijiet tal-kbar.

Play school – Primarja – Sekondarja eċċetra

Aħna l-Maltin immasmati bit-tagħlim tal-ulied. Kieku nistgħu lanqas nagħtuhom ċans jilgħabu. Il-play school għalina hija l-ewwel pass lejn l-università. Il-logħob narawh ħela ta’ ħin u għalhekk insibu li tfal ta’ età tenera li digà bdew jitgħallmu l-alfabett, jitgħallmu jiktbu u jaqraw, meta suppost ikunu qed jilgħabu. U xi ngħidu għall-primarja u s-sekondarja? Donnhom li s-snin tat-tagħlim aktar ma jmur aktar qegħdin isiru snin tqal f’ kull sens, tqal bil-piż tal-kotba u tqal fit-tagħlim. Povri tfal!

Is-sistema tal-Finlandja

Madwar 40 sena ilu l-Finlandja biddlet is-sistema edukattiva tagħha, marret kontra l-kurrent, marret kontra l-kumplament tad-dinja u llum nistgħu naraw ir-riżultati tajbin ta’ din is-sistema.

F’ dan il-pajjiż it-tfal ma jmorrux skola qabel l-età ta’ 7 snin, qabel jattendu ċentri li fihom isir biss logħob u ikel – xejn tagħlim. Fl-iskejjel primarji la jsiru eżamijiet u lanqas jingħataw home work u wara kull tliet kwarti ta’ tagħlim it-tfal jinħarġu kwarta rikreazzjoni. Fl-ewwel sitt snin ta’ skola it-tfal ma jiġux mistħarrġa dwar dak li tgħallmu imma jitħallew għaddejjin ’il quddiem. L-ewwel eżami li jagħmlu t-tfal Finlandiżi jkollhom madwar 16-il sena. Dan l-eżami jrid isir bilfors.

It-tfal ma jiġux mifrudin skont il-kapaċitajiet tagħhom, imma jitgħallmu lkoll flimkien, sewwwa min hu bravu kif ukoll dak li ma tantx għandu moħħu jagħtih u għalhekk fi klassi waħda għandek issib taħlita ta’ studenti, min hu kapaċi għal ħaġa u min hu kapaċi għal ħaġa oħra. B’ din is-sistema l-Finlandja tonfoq 30% inqas mill-Istati Uniti fejn tidħol l-edukazzjoni. Il-Finlandja għandha l-istess numru ta’ għalliema daqs kemm hemm fil-belt ta’ New York, fejn hemm ħafna inqas studenti.

Dan ma jfissrix li kollox huwa ħallata ballata. Xejn minn dan, l-istudenti jkunu qegħdin taħt għajnejn l-għalliema u dawk li jkollhom bżonn għajnuna diretta tingħatalhom. Fil-fatt terz mill-istudenti jirċievu għajnuna diretta. Il-klassijiet huma żgħar u għalhekk l-attenzjoni tkun akbar kemm fuq l-istudent kif ukoll mill-istudent lejn l-għalliem. Kull għalliem ma jagħmilx aktar minn 4 sigħat konsekuttivi fi klassi u kull ġimgħa jkollu sagħtejn tal-hekk imsejjaħ “Żvilupp professjonali”.

93% jispiċċaw b’ suċċess l-iskola sekondarja u b’ din is-sistema, 66% tal-istudenti jaslu sal-università u jigradwaw u jkomplu għall-masters. L-istudenti Finlandiżi huma fuq quddiem nett meta jkunu mqabblin ma’ studenti ta’ nazzjonijiet oħrajn l-aktar fil-qasam tax-xejnza, l-qari u l-matematika.

Is-sigriet ta’ kollox

Ġewwa l-Finlandja l-għalliema huma fl-istess grad tat-tobba u l-avukati. L-istudenti li jkunu afdati lilhom jitħallew kompletament f’ idejhom, huwa dmir u unur tagħhom li dawn l-istudenti jagħmlu suċċess. Taħsbux li dan it-tagħrif li wassaltilkom illum ivvintajtu minn żniedi, xejn minn dan, dan qaltuli waħda mill-pajjiż u fittixtu fuq l-internet. Araw is-sit  Smithsonian.com u  ssibu aktar tagħrif flimkien ma’ stejjer ta’ suċċess li għamlet sistema edukattiva li ma baqgħetx imwaħħla ma’ dak li jagħmel ħaddieħor, ma dak li trid id-dinja imma sistema ġdida għal kollox, sistema li hija suċċess kbir għal min ivvintaha, għall-pajjiż li jsegwiha u għall-istudenti li jitgħallmu fiha.

U aħna se nibqgħu mwaħħlin mas-sistma ta’ ċertifikati, ittri u numri bla sens?

Fr Reno Muscat

Dan l-Artiklu deher f' In-Nazzjon 10 ta' Settembru 2016

Caput Mundi

Ħsibijiet dwar il-belt ta’ Ruma

Minkejja li ma hijiex l-eqreb belt kapitali ta’ pajjiż ġar tagħna, Ruma hija meqjusa għalina l-Maltin bħala l-għatba tagħna għad-dinja. Fil-verità hija Tripli fil-Libja l-eqreb kapitali barranija għalina, imbegħda ftit aktar minn 350 kilometru u warajha hemm il-kapitali tat-Tuneżija, imbegħda madwar 400 kilometru. Ruma hija mbegħda minn Malta ftit anqas minn 700 kilometru, madanakollu aħna l-Maltin aktar inħossuna familjari ma’ din il-belt milli ma’ bliet kapitali oħra li huma eqreb minnha.

It-twaqqif ta’ Ruma

Il-lupa: Simbolu ta' Ruma

It-twaqqif ta’ din il-belt, skont l-istoriku Marco Terenzio Varrone li mexa fuq il-kalkoli tal-astrologo Lucio Taruzio Firmano sar fil-21 ta’ April tas-sena 723 qabel Kristu. Hemm xi kalkoli oħrajn li ma jaqblux ma’ din id-data, iżda llum dan il-jum huwa meqjus bħala t-Twelid ta’ Ruma. Il-leġġenda tgħidilna li it-tewmin Romolus u Remus fi twelidhom kienu meħudin mingħand ommhom u mitluqin fix-xatt tax-xmara Tevere sabiex imutu iżda kienu salvati b’ mod mirakoluż. Kien hemm lupa li kienet treddagħhom sakemm sabuhom koppja bdiewa u ħaduhom u rabbewhom huma sakemm kibru. Meta kibru, it-tewmin riedu jwaqqfu belt. Remus ried jibniha fuq l-għolja msejħa Aventino filwaqt li Romolus riedha fuq l-għolja Palatina. L-aħwa tlewmu u tqatlu u Remus ġie maqtul u għalhekk Romolus bena l-belt fejn ried hu u semmiha għalih: Ruma.

Din hija biss leġġenda, iżda leġġenda li r-Rumani huma kburin biha.

Kapitali ta’ Imperu

Il-Kolossew

Minn din il-belt kien jitmexxa l-Imperu Ruman li taħt il-ħakma tiegħu kellu parti kbira tad-dinja ta’ dak iż-żmien. Bejn is-sena 100 q.K. u s-sena 400 w.K. Ruma kienet l-akbar belt fid-dinja. Dan l-imperu kien tant jokkupa art li llum insibu 55 nazzjon f’ dik iż-żona li xi dabra kienet tagħmel parti minnu, fosthom pajjiżna. Minn hawn ħareġ l-isem “Caput Mundi” ir-ras tad-dinja li riedet tfisser il-belt kapitali tad-dinja kollha.

Bħala belt kapitali għal tant snin, ma jistax jonqos li tkun għanja fl-arkitettura tagħha. Illum għadna nistgħu ngawdu xi bini li ġie skavat kif ukoll binjiet oħra li qatt ma kienu ntradmu. Fil-Foro Ruman u fil-qrib hemm eżempji ta’ dawn iż-żewġ każi, djar u palazzi skavati u bini li ilu wieqaf madwar elfejn sena, fosthom il-Kolossew.

Kapitali tal-Italja

Fis-17 ta’ Marzu 1861 saret l-unifikazzjoni tal-Italja. L-ewwel belt kapitali ta’ dan ir-renju ġdid kienet il-belt ta’ Turin. Madanakollu Ruma kienet meqjusa bħala l-belt morali. F’ dak iż-żmien Ruma kienet għadha ma tagħmilx parti mill-Italja magħquda iżda kienet tifforma parti mill-Istat Pontifiċju. Fl-1865 il-kapitali Taljana saret il-belt ta’ Firenze. Fl-1870 sewwasew fl-20 ta’ Settembru, seħħet dik li tissejjaħ Breccia di Porta Pia, fejn Ruma ttieħdet minn idejn l-istat tal-Knisja u għaddiet mal-kumplament tar-renju tal-Italja. Dan il-pass xellef bi kbir ir-relazzjoni bejn l-istat Taljan u s-Santa Sede, kwistjoni li ssolviet bil-patti tal-Lateran li kienu ffirmati fil-11 ta’ Frar, 1929. Intant, fl-1 ta’ Lulju tas-sena 1871 Ruma saret il-belt Kapitali tar-renju tal-Italja immexxi mill-Familja Savoia.

Altare della Patria

Minn dak iż-żmien Ruma baqgħet il-kapitali Taljana għajr għal xi perjodi qosra matul it-Tieni Gwerra Dinjija. Bejn Settembru 1943 u Frar 1944, wara l-armistizju mal-alleati, meta r-Re Vittorio Emanuele III u l-familja ħallew Ruma u sabu kenn ġewwa Brindisi, din il-belt  ġewwa l-Puglia saret kapitali tar-renju. Bejn Frar u Ġunju tas-sena 1944, billi l-familja Rjali marret tgħix Salerno, kienet iddikjarata din il-belt fir-reġjun ta’ Campania bħala kapitali. Wara l-gwerra Ruma reġgħet saret il-belt kapitali.

Tajjeb iżda nkunu nafu li minkejja dawn is-snin kollha li Ruma serviet bħala l-omm tal-bliet Taljani kollha, kien biss fis-sena 2001 li kisbet ir-rikonoxximent kostituzzjonali bħala l-belt kapitali Taljana.

Il-Belt Eterna

Il-vatikan

Ruma hija wkoll magħrufa bħala l-belt eterna. Sa mill-ewwel żmien tal-Kristjaneżmu, is-segwaċi tan-Nazzarenu fittxew li jmorru Ruma. Kien Pietru l-ewwel isqof ta’ hemmhekk, dak l-istess Pietru li kien maħtur minn Kristu stess bħala l-ewwel mexxej tal-Knisja. Pietru miet Ruma, miet u ndifen hemm ukoll. Pawlu, li nistgħu ngħidu kien dak li xandar it-tagħlim tal-fidi l-ġdida, wkoll mar Ruma, u hemm sab it-tmiem tiegħu wkoll. Minn Ruma titmexxa l-Knisja Kattolika. Ruma hija l-belt tal-Papiet. Kien hemm żminijiet fejn il-Papa ma kienx jgħix Ruma, fosthom madwar 70 sena li kien ġewwa Avignon fi Franza, biss billi l-Papa huwa wkoll l-isqof ta’ Ruma, ma hijiex ħaġa prattika li mexxej imexxi d-djoċesi tiegħu mill-bogħod.

F’ Ruma insibu l-iżgħar stat fid-dinja, l-Istat tal-Vatikan, imwaqqaf bil-patti tal-Lateran li semmejt aktar qabel.  Ruma hija l-belt li fiha numru kbir ħafna ta’ knejjes, Ruma hija l-belt fejn bosta ordnijiet reliġjużi għandhom il-kurja ġenerali tagħhom. Ruma hija l-qalb tal-fidi Nisranija. Għalhekk tissejjaħ il-Belt Eterna.

Ruma hija dik il-belt li lilna l-Maltin tiftħilna t-triq għad-dinja u għalhekk kważi nħossuna obbligati li tal-inqas darba f’ ħajjitna inżuruha.

Fr Reno Muscat

Dan l-artiklu deher f' In-Nazzjon 3 ta' Settembru 2016

Il-Belt Ħielsa

Fil-belt kapitali tad-Danimarka, Copenhagen hemm medda ta’ art li tqis li hija awtonoma mill-bqija tal-belt. Tqis lilha nnfisha bħala stat semi-legali, tqis lilha nnfisha bħala komunità indipendenti. Dan il-mikro-stat, biex insejħulu hekk, jissejjaħ Christiania jew il-Belt Ħielsa ta’ Christiania.

Frak ta’ storja

Id-daħla għal Christiania freetown

Fl-1971 grupp ta’ hippies daħal f’ bażi navali li kienet ilha ma tintuża mill-1967. Din il-bażi li tinsab qrib il-port ta’ Copenhagen kien fiha għadd ta’ kmamar u swali mifruxin fuq medda ta’ terz ta’ kilometru kwadru. Għal bosta snin l-istat legali ta’ din iż-żona ma kienx ċar u l-gvern Daniż kemm-il darba pprova jneħħi minn hemm ġew lil dawk iż-żgħażagħ li okkupaw dan il-bini, iżda qatt ma rnexxielu. Fl-aħħar intlaħaq bħal ftehim bejn iż-żewġ partijiet biex din l-art tkun tista’ tmexxi lilha nnifisha.

Għal madwar 30 sena din il-belt  tmexxiet fuq il-prinċipju tal-awtodeterminazzjoni u l-propjetà kollettiva. Saret popolari madwar l-Ewropa għall-fatt li f’ din il-belt minn dejjem kien hemm ċirkolazzjoni ħielsa ta’ drogi ħfief. Huwa assolutament projbit kull użu, tixrid jew bejgħ ta’ drogi imsejħa Hard.

Din il-belt kellha għadd ta’ ħwienet ta’ prodotti artiġjanali maħduma mir-residenti stess. Saret magħrufa wkoll għal bosta lwien li bihom huma miżbugħin il-ħitan ta’ din iż-żona.

Ġewwa Christiania ma jistgħux jidħlu karozzi u la hemm pulizija u lanqas suldati. Dan huwa esperiment soċjali fejn kulħadd jista’ jgħix ħieles u kif jixtieq hu billi jirrispetta lil ħaddieħor u jħaddan ideoloġija paċifista.

Bejgħ ta' prodotti artiġjanali 

Il-mission statment ta’ din il-komunità huwa dan: L-oġġettiv ta’ Christiania huwa li joħloq soċjetà li tmexxi lilha nnifisha fejn kull membru jkun responsabbli fuq il-ġid tal-komunità kollha. Il-komunità għandha tkun awtonoma ekonomikament. L-għan tagħna huwa li nibqgħu sħaħ fil-fehma li kull miżerja psikoloġika jew fiżika tiġi evitata.

Bandiera u flus

Bħala mikro-stat awtonomu Christiania għandha wkoll il-bandiera u l-flus tagħha. Il- bandiera hija ħamra bi tliet dwawar sofor. Dawn it-tliet dwawar jindikaw it-tliet tikkiet li nsibu fuq l-ittra i fl-isem tal-belt. L-ilwien jingħad li ġew magħżulin għax meta fl-4 ta’ Settembru 1971 daħlu l-ewwel nies f’ dan il-kwartier navali abbandunat, sabu ammont kbir ta’ żebgħa ħamra u safra. F’ din iż-żona hemm ukoll il-munita tagħha li tissejaħ il-Løn, madanakollu b’ dawn il-flus ma tantx tista’ tagħmel wisq u għalhekk il-Kroner Daniż huwa wkoll aċċettat.

Bla kostituzzjoni

Il-bandiera ta' Christiania

Din il-belt-stat ma għandiex kostituzzjoni imma għadha 9 liġijiet li jridu jiġu mħarsa minn kulħadd. Dawn huma l-liġijiet kollha: Ħadd ma jista’ jisraq, ħadd ma jista’ juża vjolenza, ħadd ma jista’ jiddefendi ruħu bi skieken, ma jistgħux jintużaw armi tan-nar, ma jixtax jintlibes ilbies bulletproof, ma jistgħux jintużaw drogi Hard, ħadd ma jista jilbes ġkieket tal-muturi, ma jistgħux jidħlu karozzi fil-belt u ħadd ma għandu jkollu fil-pussess tiegħu affarijiet misruqin.

Biex tinbidel liġi irid jaqbel kulħadd, għalhekk huwa diffiċli ħafna biex it-850 membru ta’ din il-belt ikollhom l-istess fehma. Dan huwa ta’ żvantaġġ fejn jidħlu il-kontroll fuq id-drogi, li donnha hija l-attività ekonomika numru wieħed ta’ din il-komunità.

Mill-kliem għall-fatti

L-ideal ta’ komunità ħielsa, bla ebda vjolenza, fejn kulħadd huwa stmat indaqs, fejn ma hemmx ġlied jew serq hija xewqa ta’ kull bniedem. Imma fil-verità kemm dan l-ideal jista’ tabilħaqq iseħħ? Fl-istorja ta’ din il-belt-stat insibu ġrajjiet li jmorru kontra l-ideal tiegħu stess. Huwa għalhekk li l-gvern Daniż bosta drabi ttanta jagħlaq din iż-żona – li tajjeb ngħidu li ta’ kull sena jmorru jżuruha nofs miljun turist, biex tikklassifika bħala r-raba’ post li l-aktar iżuruh turisti f’ Copenhagen.

L-ideal u l-ideali

Munita ta' Christiania

Minkejja li dawn huma żewġ kelmiet qrib xulxin, huma totalment differenti. L-ideal huwa l-ħsieb, ix-xewqa ta’ kif għandha tkun komunità. L-ideali huwa l-perfett, xi ħaġa li tipprova tagħmel bħalha inti wkoll. Imma komunità ideali ma teżiti mkien, jeżisti ideal ta’ komunità, bħalma nsibu fil-belt ħielsa ta’ Christiania, iżda xorta din ma hijiex komunità ideali. Dan l-argument jgħodd għal kull grupp ta’ nies, familja, club, każin, hu x’ inhu, ladarba hemm għadd ta’ persuni differenti minn xulxin ma jistax ikun hemm komunità ideali għax aħna lkoll xi darba niżbaljaw.

Anarkija

Fis-snin 70 tas-seklu li għadda kellna bosta movimenti li kienu jemmnu bl-anarkija, jiġifieri li ħadd ma jkun jikmanda lil ħadd. Imma n-natura stess għandha liġi li rridu jew ma rridux ikollna noqgħodu għaliha. Ħadd ma jixtieq jimrad, imma l-mard huwa parti mill-ħajja. Ħadd ma jrid jixjieħ iżda min għandu ħila jwaqqaf is-snin li jgħaddu min fuqu? Mela nistgħu ngħidu li ħadd ma jista’ jkun ħieles mija fil-mija, lanqas jekk tkun toqgħod ġewwa Christiania. Li ssib il-ġenna fuq din l-art hija biss utopija!

Fr Reno Muscat

Dan l-artiklu deher f' In-Nazzjon - 27 ta' Awwissu 2016

Festi u festeġġjamenti

Il-festi familjari fi ċkunitna kienu differenti għal kollox minn dawk tal-lum. Festa jew festin fil-familja kien isir f’ xi magħmudija, preċett jew griżma ta’ xi ħadd. Anke t-tiġijiet kienu festeġġjamenti għal kollox differenti minn dawk li jsiru llum. Għeluq snin xi membru tal-familja kien ikun iċċelebrat b’ xi kejk magħmul mill-omm fid-dar stess.

Illum għal kull okkażjoni nivvintaw festin. Donnu hawn min jehda jorganizza dawn l-attivitajiet. Wara kollox hemm in-negozju wara dawn il-festini organizzati u vvintati. U l-festini qegħdin jinbtu donnhom ħaxix ħażin.

Bachelor’s party

Issa drajna sew li qabel ma xi ħabib minn tagħna jiżżewweġ immorru nagħmlulu ikla xi mkien. Hawn min isejjaħlu bachelor’s party u hawn min jgħidlu stag party. Hu x’ inhu huwa festin fejn l-għarus jiċċelebra l-aħħar ftit jiem bħala ġuvni. It-Taljani jsejħu dan it-tip ta’ festin L’Addio al celebato. Fil-verità it-Taljani għandhom raġun isejħulu hekk għaliex il-ġuvni jkun qed isellem darba għal dejjem il-ħajja mhux miżżewġa, il-ħajja ċelebi. Il-Franċiżi għandhom mod ieħor kif isejħu dan l-avveniment: enterrement de vie de garçon, jiġifieri l-funeral tal-ħajja taż-żagħżugħ. Forsi l-Franċiżi huma ftit jew xejn eseġerati fl-għoti tal-isem għaliex min jiżżewweġ ma jfissirx li se tispiċċalu ħajtu ta’ żagħżugħ. Imma hekk jaħsbuha l-Franċiżi!

Jingħad li l-bachelor’s parties huma karaterizzati minn ammont kbir ta’ xorb alkoħoliku u anke preżenza ta’ strippers. Ma nafx jekk hux Malta wkoll hawn din id-drawwa. M’ ilix wisq kont mistieden festin minn dawn li qed insemmi, ma kontx l-uniku saċerdot iżda konna tlieta. Nista’ nassigurakom li la kien hemm konsum ta’ xorb esegerat u lanqas nisa imperrċin, anzi konna kollha rġiel. Qabel ma tlaqna l-għarus raddilna ħajr bil-kbir għall-fatt li attendejna għal dak il-festin. Forsi bis-saħħa tal-preżenza tagħna sħabu naqqsu milli jiċċajtaw goff ukoll. Jew forsi billi dan il-ħabib huwa pulizija, u fil-festin kien hemm xi membri tal-korp, kulħadd baqa’ lura milli tinkiser il-liġi. Issa xi jseħħ f’ festini oħrajn ma nistax ngħid.

Hens party

Jekk hemm il-festin għall-ġuvni li ser jiżżewweġ ma jistax jonqos li jkun hemm xi ħaġa simili għax-xebba li dalwaqt torbot l-għoqda. Ħaġa tal-għaġeb kif l-isem ta’ dawn il-festini huma marbutin mat-tiġieġ – Hens u n-nisa jaċċettawh . Hemm min dawn il-festini jsejħilhom bachelorette party. Oriġinarjament il-hens party kien jirreferi għal kull festin jew laqgħa bejn grupp ta’ nisa. It-Taljani jżommu l-istess ordni fejnjidħol l-isem ta’ dan il-festin u jsejħulu L’Addio al nubilato, it-tislima lix-xbubija.

Jekk xi jsir fil-bachelor’s party ftit li xejn naf, nistqarr li inqas u inqas naf xi jsir fil-festin li jorganizzaw sħab l-għarusa qabel ittejjeġ. Nimmaġina li jkun hemm aktar ġentilezza u jekk isir ċajt ikun anqas goff minn tal-irġiel.

Baby shower

Mela m’ ilux kont post ma’ sħabi, nistennew barra restaurant sakemm jiġi l-kumplament tal-grupp. Ħin minnhom għadda grupp ta’ nies minn quddiemna u persuna minnhom kienet taf wieħed minna u waqfu jitkellmu. Qaltlu li għandhom baby shower. Jien li kont ħdejhom sewwa ma stajtx ma nismax dak li kienu qed jgħidu, biss dil-biċċa tal-baby shower ma fhimtiex. Immaġinajt li xi ħadd għandu tarbija u ltaqgħu grupp ta’ ħbieb biex jaraw lil din it-tarbija tinħasel. L-idea f’ moħħi ma għoġbitni xejn, hemm għalfejn toqgħod tneżża’ lit-tarbija fir-restaurant u taħsilha hemmhekk? Le ma togħġobni xejn il-biċċa. Meta dawk it-tnejn li kienu jitkellmu nfirdu, mimli kurżità staqsejt lil sieħbi x’ ikun dal-baby shower u dlonk qalli li huwa festin li jsir meta mara toħroġ tqila. U jien immaġinajt li se jagħtu doċċa lit-tarbija, meta fil-verità t-tarbija tkun għadha lanqas biss twieldet. Kemm ġera bija moħħi, kemm mort żbaljat, kemm tefani fi triq ħażina l-isem tal-festin.

X’ inhu l-iskop?

Huwa sabiħ li niltaqgħu u niċċelebraw flimkien mal-ġuvni li jkun ser jieħu l-istat tieħgu, max-xebba li tkun waslet biex issir mart xi ħadd kif ukoll mal-mara li tkun ser issir omm, iżda meta tkellimt ma’ xi persuni dwar dawn il-festini qaluli li qed ikunu ta’ spiża kbira. Minbarra li tmur tiekol u tixrob (nispera li bil-qies) hemm ir-rigali li jingħataw u xi spejjeż oħra ta’ tiżjin jew gadgets li jintużaw fil-festin. X’ inhu l-iskop aħħari ta’ dawn il-festini? Jekk irridu nagħmlu festin biex nifirħu flimkien ta’ ħbieb hemm għalfejn nonfqu somma kbira? Wisq nibża’ li l-iskop wara dawn il-festini huwa ta’ negozju u mhux verament ta’ laqgħa soċjali bejn il-ħbieb.

Sirna nivvintaw festini għal kollox, illum semmejt tlieta biss iżda hemm ħemel ta’ okkażjonijiet oħra li għalihom jiġu vvintati festini, kultant bla sens. Din hija biss l-opinjoni tiegħi u għalhekk nista’ nkun żbaljat.

Fr Reno Muscat

Dan l-artiklu deher f' In-Nazzjon, 20 ta' Awwissu 2016

Pont jew mina

Dan l-aħħar kelli bżonn naqsam minn Malta għal Għawdex u sakemm kont qiegħed fuq il-vapur bdejt naħseb dwar il-vantaġġi u l-iżvantaġġi li kieku l-gżejjer Maltin kellhom ikunu magħqudin flimkien permezz ta’ pont jew ta’ mina taħt il-baħar.

Għalija nofs siegħa vapur fl-eqqel tas-sajf ftit tibdilli mill-programm ta’ ħajti. Dan kien l-ewwel vjaġġ tiegħi bejn iż-żewġ gżejjer f’ din is-sena. Iżda dak l-individwu li dan il-vjaġġ ikun irid jagħmlu kuljum ma nagħtihx tort li jaħsibha mod ieħor minni. Għalih nofs siegħa baħar filgħodu u nofs siegħa oħra filgħaxija, tal-inqas ħames darbiet fil-ġimgħa żgur ma hijiex xi ħaġa ta’ pjaċir.

Nemmen li kemm-il darba kellu jinstab mezz biex Għawdex jingħaqad ma’ Malta, l-ekonomija tal-gżira tat-tliet għoljiet tbati, u tbati ħafna għaliex dak li jkun ma jibqax’ jikri flat jew dar ġewwa Għawdex biex jitla’ hemm għal tmiem il-ġimgħa. B’ pont jew mina min ikun jixtieq imur sa Għawdex jaqbad u jmur u jerġa’ lura lejn daru x’ ħin irid bla ma jgħaddi l-lejl hemmhekk. U jekk jibda jsir hekk xi jsir minnhom l-eluf ta’ flats u djar li hemm jinkrew lill-Maltin?

Ftit jiem wara dan il-vjaġġ tiegħi lejn Għawdex, kelli nuża żewġ strutturi li fakkruni f’ dak li kont ħsibt dwaru fuq il-bastiment bl-isem “Ta’ Pinu”.

Minn Malmö għal Copenhagen

Bejn il-belt Żvediża ta’ Malmö u l-belt kapitali tad-Danimarka, Copenhagen hemm faxxa baħar ta’ madwar 12-il kilometru. Dan il-fliegu jissejjaħ Øresund u fuqu llum insibu struttura verament interessanti. Hemmhekk wieħed jista’ jaqsam minn art għal oħra permezz ta’ pont u mina. Jekk wieħed jitlaq minn Malmö jibda b’ pont ta’ 8 kilometri sal- gżira Peberholm u jkompli l-aħħar 4 kilometri minn mina taħt il-baħar. Jekk dak li jkun jibda minn Copenhagen ovvjament it-triq issir bil-kontra.

øresund 

Il-gżira Paberholm hija waħda artifiċjali li nbniet bil-blat li nqata’ biex saret il-mina ta’ taħt il-baħar. Din il-gżira ċkejkna tinsab qrib il-gżira naturali ta’ Saltholm. Hawnhekk bla ma rrid nerġa niftakar f’ Għawdex. Bejn is-snin 1979 u 1995 kellna vapur li jaħdem bejn Malta u Għawdex bl-isem ta’ “Mġarr”. Dan kien vapur li nbena ġewwa d-Danimarka fl-1967 li l-isem oriġinali tiegħu kien “Saltholm”, sewwasew bħal isem din il-gżira, isem li jfisser “Ġżira tal-melħ”.

L-istess bħal każ ta’ bejn Malta u Għawdex, din l-istruttura kienet ilha maħsubha imma kien hemm bosta nuqqas ta’ qbil. Intant ix-xogħol inbeda fl-1995 u kien lest sal-1999. Ix-xogħol ittardja xi ftit minħabba li fil-qiegħ tal-baħar kienu nstabu 16-il bomba tat-Tieni Gwerra Dinjija mhux sploduti. Fl-14 ta’ Awwissu, 1999, il-Prinċep Frederik, l-eredi tat-tron tad-Danimarka u l-Prinċipessa Victoria, l-erdi tat-tron Żvediż, iltaqgħu fuq dan il-pont-mina sabiex jiċċelebraw it-tmiem tax-xogħol fuq din l-istruttura. Il-ftuħ uffiċjali sar fl-1 ta’ Lulju tas-sena 2000 mir-Reġina Margerita II tad-Danimarka u r-Re Karlu XVI Gustav tal-Iżvezja. Is-sena l-oħra użaw dan il-pont-mina aktar minn 7 miljun vettura. Fl-istruttura hemm ukoll linja tal-ferrovija. Meta tgħodd in-numru ta’ persuni li jaqsmu minn art għal oħra, kemm bil-karozzi kif ukoll bil-ferrovija, n-numru jlaħħaq għal madwar 40 miljun ruħ fis-sena.

Mina twila

Lærdal 

Ladarba qed insemmi l-Iskandinavja nibqgħu fl-istess ambjent u nsemmu l-itwal mina għall-karozzi li teżisti fid-dinja. Din tinsab ġewwa n-Norveġja u ġġib l-isem ta’ Lærdal. Din il-mina bdiet tinbena fl-1995 u nfetħet fis-sena 2000. Hija twila 24 kilometru u nofs. Meta kont għaddej minn din il-mina żammejt il-ħin: 21 minuta! Jekk tkun tbati bil-klastorfowbja, jew l-għeluq jaqtagħlek nifsek,  21 minuta tista’ tarahom eternità. Biss biex titnaqqas din il-problema, l-arkitetti ħasbu biex kull 6 kilometri jagħmlu fetħa mdawla. F’ dawn il-fetħiet hemm dawl ikħal fuq u dawl ħamrani fil-baxx. Meta tarahom jagħtuk l-impressjoni li qed tara tlugħ ix-xemx u għalhekk jaqtgħu ftit mill-monotonija ta’ ġewwa l-mina.

Din hija l-itwal mina li minnha jgħaddu l-karozzi għax l-itwal mina li teżisti hija dik li ġġib l-isem ta’ Gotthard Base Tunnel li fetħet fl-1 ta’ Ġunju ta’ din is-sena u sejra tibda taħdem f’ Diċembru ta’ din is-senma wkoll. Din hija mina twila ftit aktar minn 57 kilometru u tinsab ġewwa l-Iżvizzera, biss din il-mina ma hijiex għall-karozzi iżda għall-ferrovija biss.

Lura Malta

Nerġgħu lura lejn pajjiżna. Nifhem u nagħder lil dawk l-Għawdxin li pont jew mina jaħjihom, jagħmilhom ħajjithom aktar faċli, imma mill-banda l-oħra tajjeb naraw x’ impatt negattiv, kemm ekonomiku, soċjali u ambjentali, jista’ jkollha struttura li tgħaqqad liż-żewġ gżejjer prinċipali tagħna. Personalment nemmen li b’ pont jew mina Għawdex ma jibqax dak li huwa llum, jitlef ħafna mill-faxxinu tiegħu, jitlef l-identità tiegħu.

Fr Reno Muscat

Dan l-artiklu deher f' In-Nazzjon - 13 ta' Awwissu 2016

Barbecue

Fix-xhur tas-sajf daħlet sewwa fostna l-Maltin id-drawwa li filgħaxija morru fejn xatt il-baħar, nieħdu l-ikel nej magħna u nixwu l-laħam u l-patata hemmhekk, ovvjament wara li nkun qbiżna qabża l-baħar. Qabel konna nieħdu l-ħobż biż-żejt ħdejn il-baħar, illum sirna nippreferu mmorru barbecue. Arana ngħabbu l-apparat tax-xiwi, il-ħatab jew il-faħam u tlaqna lejn xatt il-baħar.

Il-kelma barbecue

Barabicu 

Ġieli rajna din il-kelma miktuba fil-qosor: Bar b q, biss il-kelma sewwa tinkiteb barbecue. Minn dejjem kelli kurżità minn fejn oriġinat il-kelma u għalhekk mort infittex f’ dizzjunarju. Sibt li barbecue tfisser: ikla jew laqgħa fejn jissajjar laħam jew ħut, barra mid-dar, fuq gradilja b’ nar baxx dirett jew inkella fuq apparat apposta. Barbecue tfisser ukoll l-apparat użat biex jinxtewa l-ikel b’ dan il-mod li qed insemmu. Għalaqt id-dizzjunarju għax ma qalli xejn ġdid, dak li qalli kont nafu bħalma tafu inti wkoll. Għalhekk komplejt infittex biex naqta’ l-kurżità tiegħi u sibt hekk: Aktarx li l-kelma barbecue ġejja mill-kelma barabicu, kelma li kienu jużaw l-indiġeni Indjani tal-Karibew. Għalihom barabicu ma kienx ifisser il-mod tat-tisjir iżda l-qafas taz-zkuk li kienu jpoġġu fejn xulxin biex jinħarqu u fuq il-ġamar tagħhom jixwu l-laħam. Meta fl-1492 Kristofru Kolombu niżel fl-art il-ġdida, il-kontinent Amerikan, sab li n-nies tal-post kienu jixwu l-laħam fuq il-ġamar tal-injam u zkuk. Il-fjamma dgħajfa u d-duħħan tal-ġamar kien isajjar ftit ftit u l-laħam kien jieħu dik it-togħma tant tajba li llum niġġennu għaliha ħdejn il-baħar. L-ispanjoli ta’ ma’ Kolombu ħadu magħhom din id-drawwa u jidher li nxterdet sewwa ma’ Spanja. Dan jixhdu l-fatt li l-kelma barbacoa insibuha fid-dizzjunarja Spanjol li kien stampat fl-1526, sewwasew 34 sena wara l-iskoperta tal-Amerika. Il-ħaġa li tiskantani hija kif illum l-Ispanjoli, jew fejn jitkellmu l-ilsien Spanjol, il-laħam mixwi ma jsejħulux biss barbecoa imma parrillada jew asado. Mur ifhem hux?

Illum il-kelma “barbecue” saret tinftiehem fl-Ewropa kollha u tirreferi aktar għall-ikla milli għall-apparat minkejja li oriġinarjament kienet tirreferi għall-mod li fih kienu jitpoġġew iz-zkuk biex jinħarqu u fuqhom jinxtewa l-laħam.

X’ differenza

Tassew li jiena qed ngħid li l-barbecue isir ħdejn il-baħar, iżda ma hemm l-ebda regola fejn wieħed jista’ jagħmlu. Illum bosta djar għandhom barbecue fil-bitħa tad-dar jew fuq il-bejt. Bosta lukandi wkoll jorganizzaw barbecue.  Hu x’ inhu l-barbecue ma jsirx taħt is-saqaf imma għall-arja aperta, issa f’ xatt il-baħar, fuq il-bejt, fil-bitha jew fejn il-pool ta’ xi lukanda ma jbiddel xejn it-teknika tat-tisjir tiegħu

.

Tiskanta x’ differenza tgħaddi fit-togħma bejn biċċa laħam jew ħuta mixwija fuq il-barbecue u biċċa laħam jew ħuta mixwija fuq il-forn tal-kċina. Aktarx li s-sistema “low and slow”, nar bati u ħin twil għat-tisjir huwa s-sigriet ta’ kollox.

Attività soċjali

Bosta organizazzjonijiet, għaqdiet, każini jew gruppi matul is-sajf jorganizzaw barbecue għall-membri tagħhom. Dan jista’ jsir ukoll bħala mod kif jinġabru fondi b’ risq l-għaqda li torganizzah. Il-barbecue sar attività soċjali popolari ħafna kemm mill-pubbliku kif ukoll mill-organizzaturi.

Kien hemm żmien li l-barbecues il-kbar kienu jsiru fuq ix-xtajta ta’ xi ramla, biss illum anke dawn ġew ikkontrollati. Ma hemmx isbaħ mill-kontroll. Għalhekk bosta organizzaturi qegħdin joganizzaw dawn l-attivitajiet f’ xi lukanda. Hu x’ inhu il-barbecue huwa l-attività sajfija l-aktar popolari għall-għaqdiet u l-membri tagħhom.

Festival tal-Bar-b-q

Bar-B-Q festival 

Minkejja li dan il-mod ta’ tisjir infirex sewwa mal-Ewropa,  jibqa’ l-fatt li twieled l-Amerika u għadu maħbub sewwa hemmhekk. Fil-fatt ta’ kull sena jsiru festivals tat-tisjir tal-Barbecue. Dawn isiru f’ diversi bliet Amerikani. L-ewwel festival sar fl-1973 ġewwa Memphis u għadu jsir kull sena fix-xahar ta’ Mejju. F’ Mejju wkoll isir l-International Bar-B-Q Festival ġewwa Kentucky. Dan ilu jsir kull sena mill-1979 u għalih jattendu għexieren ta’ eluf ta’ nies. Min jaf, fosri Malta wkoll għad nibdew norganizzaw xi festival bħal dan;  għandna għażla kbira ta’ festivals, forsi b’ dan li qed ngħid jien jista’ jitwieled ieħor. Li huwa żgur hu li l-Maltin iħobbu dan it-tip ta’ ikel u naħseb li kieku kellu jsir ikun suċċess.

Wara l-barbecue

Hu x’ inhu, fis-sajf, lejla ħdejn il-baħar bi platt laħam mixwi fuq il-ġamar, hija xi ħaġa mill-isbaħ. Tajjeb li nkunu prudenti meta norganizzaw dawn il-barbecues żgħar, familjari jew bejn il-ħbieb. Tajjeb li ma ndejqux lil ħaddieħor u tajjeb li nħallu l-post nadif. Ladarba nkunu ġarrejna l-apparat għal dik il-lejla sabiha, jekk niġbru l-iskart tagħna ġo borża u noħduha magħna d-dar jekk ma jkunx hemm fejn narmuha fil-qrib, mhux ser ittaqqalna. Wara l-barbecue ma hemmx għalfejn inħallu traċċi, l-aqwa li nkunu gawdejnih aħna, ma hemmx għalfejn inħallu marki biex ħaddieħor ikun jaf x’ kilna!

Fr Reno Muscat

Dan l-artiklu deher f' In-Nazzjon 6 ta' Awwissu 2016

San Pawl il-Baħar

Fi ċkuniti, fix-xhur sħan tas-sajf aktarx konna niġbdu lejn in-naħa ta’ fuq ta’ Malta sabiex immorru ngħumu fis-sajf jew sempliċiment għal xi mixja fil-kampanja fix-xitwa. L-aktar post popolari mal-familja tiegħi dejjem kien San Pawl il-Baħar. Dan il-post illum sar wieħed mill-akbar lokalitajiet f’ pajjiżna u jingħad li fis-sajf in-numru ta’ residenti fih, bejn Maltin li jmorru villeġġjatura u bejn turisti, jitrippla u jaqbeż is-sittin elf ruħ. B’ hekk din il-medda ta’ art li tiġbor fiha l-Mistra, ix-Xemxija, il-Pwales, San Pawl, il-Wardija, Buġibba, l-Qawra, San Martin, parti minn Għajn Riħana u Burmarrad bħalissa hija l-akbar raħal f’ Malta. Jien ma niftakrux hekk, niftakar art mogħxa kważi kullimkien, u dawk ta’ qabli jiftakru aktar minni għax jien qed insemmi s-snin tal-bidu tal-iżvilupp ta’ Buġibba, madwar 40 sena ilu. Snin meta ma kellniex mobile u jekk kien ikollna bżonn nagħmlu xi telefonata konna rridu mmorru nfittxu xi lukanda li kienu bdew jinfetħu dak iż-żmien, u ninqdew minn hemm. Kemm jinbidlu ż-żmijijiet!

Il-menqa madwar 90 sena ilu

Minn żmien il-qedem

Minkejja li llum San Pawl il-Baħar sar fih postijiet ta’ divertiment u attrazzjonijiet turisiċi moderni, dan ma jfissirx li hija żona abitata f’ dawn l-aħħar ftit deċenji ta’ snin. Xejn minn dan! Jixhdu dan li qed ngħid is-sejbiet arkeoloġiċi li nstabu fl-inħawi. Oqbra preistoriċi u oħrajn puniċi, tempji neolitiċi, raddiet tar-roti u fdalijiet rumani. Dan kollu juri l-importanza ta’ din ix-xaqliba tal-gżira fi żmien il-qedem. Forsi l-aktar ġrajja li nassoċjaw ma’ dan il-post hija l-miġja ta’ San Pawl fostna għall-ħabta tas-sena 60. Ir-Rumani kienu ilhom f’ pajjiżna aktar minn żewġ sekli u nofs imma aktarx li hawnhekk kien iservi biss bħala port biex jitgħabbew il-ħtiġijiet fuq ix-xwieni li jkunu qed jaqsmu mill-Afrika ta’ fuq lejn l-Ewropa ta’ isfel jew bil-maqlub. Il-fatt li l-Maltin ma kienux jitkellmu l-Latin, l-ilsien tal-Imperu Ruman, jixhed li pajjiżna ftit li xejn kellu importanza, biss mill-fatt tal-miġja ta’ San Pawl fostna nistgħu naslu għall-konklużjoni li San Pawl il-Baħar kien port importanti fit-tramuntana tal-gżira. Fl-Atti tal-Appostli nsibu miktub li l-prinċep tal-gżira, li kien jismu Publiju kellu l-oqsma tiegħu fil-qrib. It-tradizzjoni żżomm li dawn l-oqsma llum jinstabu f’ Burmarrad, fejn hemm il-kappella ta’ San Pawl Milqi. Ladarba l-mexxej ta’ gżiritna kien joqgħod hemmhekk, nassumu li din ix-xaqliba kellha ċerta importanza.

It-torri ta’ Wignacourt u ta’ Lascaris

It-torri ta’ Wignacourt

Dawn iż-żewġ torrijiet m’humiex l-uniċi binjiet tal-kavallieri f’ dan il-lokal. Illum it-torri ta’ Wignacourt għandu preġju kbir, dan kien mibni fl-1610 minn dan il-Gran Mastru Franċiż li mexxa lil Malta bejn l-1601 u l-1622, kien l-ewwel minn sitt torrijiet tal-għassa li nbnew biex iħarsu lil xtutna mill-attakki tal-għadu. Dan allura huwa l-eqdem torri tal-għassa f’ pajjiżna.  Fil-Qawra nsibu torri tal-għassa ieħor mibni fl-1638 mill-Gran Mastru Taljan Giovanni Paolo Lascaris li kien jikmanda l-Ordni u lil Malta bejn l-1636 u l-1657. L-ewwel torri insibuh sewwasew wara l-knisja parrokkjali ta’ San Pawl il-Baħar, it-tieni wieħed jinsab fil-ponta tal-Qawra, magħruf bħala t-Torri ta’ Fra Ben.

Il-Pwales

Parti oħra min dan il-lokal huwa l-wied tal-Pwales, il ġewwa mill-bajja tax-Xemxija. Ta’ hawn għandi wkoll bosta memorji u tifkiriet sbieħ. Kemm konna nistennew bil-ħerqa li jgħaddi San Gejtanu biex l-għada nibdew il-kamp ta’ ħmistax mal-Iscouts. Bla kumdità ta’ xejn, norqdu fl-art, ninħaslu fil-baħar imbagħad nitlaħalħu fuq fuq bl-ilma bir-razjon, nieklu dak li jagħtuna bla ma noqgħodu nordnaw. Illum il-post fejn konna mmorru nikkampjaw ma għdux aċċessibbli għan-nies. Ħasra! Minflok l-Iscouts qed imorru jikkampjaw aktar qrib tat-triq prinċipali. Il-Pwales huwa dinja għalih.

Id-Duluri

Iż-żona li tkellimna fuqha llum fiha tliet parroċċi; Burmarrad, iddedikata lil Qalb ta’ Marija, imwaqqfa bħala parroċċa fl-1971, il-Qawra, iddedikata lil San Franġisk ta’ Assisi, imwaqqfa fis-sena 2004 u dik l-aktar antika ta’ San Pawl il-Baħar, iddedikata lil Marija omm tad-Duluri. Din saret parroċċa fl-1905. Ħafna jistaqsu kif issir festa lid-Duluri? Tabilħaqq li f’ San Pawl il-Baħar issir festa lill-Madonna taħt it-titlu tal-Addolorata. Hemm min isibha bi tqila biex jifhem din il-ħaġa; festa bil-baned, bl-armar, bil-logħob tan-nar u b’ dak kollu li jagħmel il-festa Maltija. Jingħad li kien hemm tentattiv biex tibda ssir festa lil San Pawl minflok iżda l-idea ma tantx niżlet tajjeb man-nies tal-post u għalhekk baqa’ kollox kif inhu. Festi lil qaddisin martri isiru bosta, allura għaliex le lis-Sultana tal-Martri?

Turiżmu u villeġġjatura

San Pawl il-Baħar huwa post ta’ kuntrast kbir. Fih issib il-mekka tat-turiżmu ta’ pajjiżna u fih issib ukoll bosta djar fejn il-Maltin iqattgħu s-sajf fil-kwiet u l-mistrieħ. Iva dan huwa raħal li fih nistgħu ngħidu ssib min kollox, issib fejn tistriħ u ssib fejn tgħejja, tista tmur biex toroq u tirrilassa u tista’ tmur fih biex tgħaddi lejl bla ma tagħlaq għajn m’ għajn.

Fr Reno Muscat

Dan l-artiklu deher f' In-Nazzjon,  30 ta' Lulju 2016