Għeġubijiet tal-qedem u tal-lum

Sa mill-qedem il-bniedem dejjem għaraf li ċerti postijiet jew ċerti binjiet ma humiex bħall-oħrajn imma għandhom xi ħaġa speċjali, xi ħaġa tal-għaġeb li tpoġġi lil dak il-post fi klassi għalih. Il-bniedem ittimbra xi wħud minn dawn il-postijiet, sew naturali kif ukoll jekk inhuma magħmulin mill-bniedem, bħala għeġubijiet tad-dinja.

Fid-dinja l-qadima

Il-Griegi tal-qedem f’bosta kitbiet isemmu xi wħud minn dawn l-għeġubijiet. Dawn kienu kollha kemm huma imdawrin jew mal-Mediterran jew fil-Messapotamja, għaliex wara kollox dik kienet id-dinja magħrufa f’dawk iż-żminijiet.

Giża tal-qedem

Il-piramida ta’ Giża hija l-eqdem u l-akbar mit-tliet piramidi ta’ Giża. Hija għolja mija u sitta u erbgħin metru u hija meqjuża bħala wieħed mill-għeġubijeit tad-dinja l-qadima. Bħall-piramidi l-oħra, din inbniet bħala post tad-dfin għar-raba’ dinastija tal-Eġittu. Din il-piramida għadha wieqfa sal-lum u wieħed jista’ jżurha. Ġewwa l-gżira ta’ Rodi konna nsibu statwa gġanteska ta’ Helios, alla tax-xemx. Din kienet għolja madwar tlieta u tletin metru. Din kienet tissejjah Colossus u waqgħet fis-sena 226 qabel Kristu ħtija ta’ terrimot. Il-ġonna tal-Babilonja wkoll kienu meqjusa bħala wieħed mill-għeġubijiet tad-dinja tal-qedem. Dawn kienu ġonna li meta wieħed kien jarahom kien jaħsibhom li huma mdendlin ma’ xi bini u mhux ċatti mal-art minħabba l-mod li tħawlu s-siġar ta’ fihom. Huwa għalhekk li kienu meqjusa bħala għaġeb. Kienu nbnew madwar sitt mitt sena qabel Kristu u raw it-tmiem tagħhom madwar mitt sena wara Kristu. Aktarx li dawn il-ġonna kienu parti minn palazz aktarx tas-Sultan Nabukadnasser II.

Ġewwa Lixxandra fl-Eġittu konna nsibu l-fanal li kien meqjuż bħala wieħed minn dawn l-għeġubijiet. X’fanal kien dan? Qiegħed insejjaħ fanal dak li bl-Inġliż jissejjaħ lighthouse, għaliex Għawdex għandna il-Fanal tal-Ġurdan li bejn wieħed u ieħor iservi għall-istess skop. Aktarx li dan il-fanal, (ta’ Lixxandra mhux ta’ Għawdex) kien inbena minn Alessandru l-Kbir madwar tliet mitt sena qabel Kristu. L-għoli ta’ dan il-bini kien ta’ aktar minn mija u għoxrin metru. Bejn is-sena 956 u l-1323 dan il-bini intlaqat minn tliet terrimoti u fl-aħħar dan l-għaġeb dinji spiċċa mġarraf. Il-mawsilew, jew il-qabar ta’ Ħalikarnassus wkoll kien meqjus bħala wieħed mill-għeġubijiet tad-dinja tal-qedem. Il-post ta’ dan il-qabar illum jinstab fit-Turkija. Dan il-qabar kien mibni għall-Imperatur tal-Persja Mawsolus u għal martu. Dan inbena bejn is-snin 353 u 350 qabel Kristu. Tajjeb ngħidu li minn isem dan l-imperatur bdejna nsejħu l-oqbra mibnija ’l fuq mill-art Mawsilew. Dan il-bini kien għoli madwar ħamsa u erbgħin metru. Dan il-qabar iġġarraf f’terrimot fis-seklu XI. Tajjeb ngħidu li dan huwa l-aħħar binja meqjusa bħala għaġeb dinji antik li waqa’. Illum il-piramida ta’ Giża biss għadna wieqfa.

L-istatwa ta’ alla Żewż li kienet tinstab f’Olimpja kienet għolja tlettax-il metru u wkoll kienet titqies bħala wieħed mill-għeġubijiet tad-dinja. Din kienet skolpita fl-injam taċ-ċedru miksi bl-avorju, deheb u ħaġar prezzjuż madwar is-sena 435 qabel Kristu u kienet tinstab f’tempju ddedikat lil dan l-alla ġewwa Olimpja il-Greċja. Fis-seklu V wara Kristu dan it-tempju nqered u miegħu intemmet ukoll din l-istatwa enormi. L-aħħar binja li kienet meqjusa bħala għaġeb kienet it-tempju Grieg ta’ Artemis. Dan kien binja kbira fil-belt ta’ Efesu, illum fit-Turkija, li ġġarraf u nbena tliet darbiet sakemm fl-aħħar twaqqa’ u kull ma fadal minnu llum huma l-pedamenti. Xi ġebel minn dan it-tempju ttieħed u ntuża fil-knisja ta’ Santa Sofija f’Istanbul.

Għeġubijet tal-lum

Monbarra dawn is-seba’ għeġubijiet tad-dinja tal-qedem insibu wkoll għeġubijiet tad-dinja moderna li llum mhux sejjer insemmihom.

Malta tal-lum

Dawn l-għeġubijiet kienu jissejħu hekk minħabba l-għoli u l-kobor tagħhom. Illum anke f’pajjiżna qisna qegħdin nikkompetu ma’ dawn l-għeġubijiet għax irridu nibnu fil-għoli, nitilgħu ’l fuq għax il-wisa’ mhux biżżejjed. Imma qegħdin naħsbu għal dak li se jiġri ’l quddiem? Spiss qegħdin naraw żewġt idjar jitwaqqgħu u minflokhom jitilgħu xi tmien appartamenti u xi penthouse. Is-servizzi se jkunu jlaħħqu mal-esiġenza ta’ binja bħal din? Il-katusi tad-dranaġġ, pereżempju, se jibqgħu l-istess bħal meta kien hemm żewġt idjar, b’ forsi tmienja jew għaxar persuni fihom meta llum dik il-binja qed tilqa’ fiha tletin persuna jew aktar? L-istess ngħidu għall-ilma u d-dawl. Jien semmejt biss binja ta’ ħames sulari, aħseb u ara waħda ta’ ħamsin!

Dawn huma l-għeġubijiet li qed nibnu llum mhux fil-Greċja antika imma f’Malta moderna fejn kultant qed naraw biss sa mneħirna u mbagħad meta jinqala’ l-gwaj nippruvaw insibu soluzzjoni minflok naħsbu għal soluzzjoni qabel jinħoloq il-gwaj. Jien mhux kontra l-progress, imma kontra n-nuqqas ta’ pjanar sewwa, xieraq u kif suppost.

Fr Reno Muscat

Dan l-artiklu deher f'In-Nazzjon - 30 ta' April 2019

Tipi ta’ tqarbin

Ftit ġimgħat ilu il-Kurja ta’ Malta ħarġet direttiva biex it-tqarbin jibda jsir biss fl-idejn u mhux fil-ħalq minħabba motivi ta’ saħħa. Kienu ħafna li ma laqgħux tajjeb din id-deċiżjoni min-naħa tal-Knisja ta’ Malta. Imma ngħid għalija l-ordni hija ordni u dak li jkun għandu jobdiha. Żgur li mhux l-aktar ħaġa faċli tobdi ordni, imma l-ubbiddjenza tagħmel ħieles. Jekk toqgħod taħseb ftit fuq dan ma ddumx ma tinduna kemm għandi raġun!

Saċerdozju

Sa qabel il-Konċilju Vatikan II lanqas ħadd qatt ma kien għaddielu minn moħħu li l-Ostja kkonsagrata tista’ tintmiss minn xi id li ma tkunx ta’ saċerdot. Wara dan il-konċilju saru bosta tibdiliet mhux biss fil-lituġija imma wkoll fil-mentalità. Ma rridx ngħid li kollox sar sew, kien hemm fejn it-tagħlim tal-Konċilju ġie mifhum  ħażin. Fost oħrajn bdejna nisimgħu bis-saċerdozju ministerjali u s-saċerdozju komuni tal-fidili. Id-differenza bejn dawn iż-żewġ saċerdozji hija li filwaqt li dak ministerjali huwa ta’ dak li jkun ikkonsagrat saċerdot minn isqof u jkun jista’ jamministra s-sagramenti wara li jkun ħa l-formazzjoni li titlob il-Knisja, jiħifieri il-qassis jew il-patri filwaqt li dak komuni jirreferi għas-sejħa li għandu kull Nisrani, saċerdozju li jiġi mogħti lil kull min jitgħammed. Ħasra li wara l-konċilju dawn iż-żewġ saċerdozji kien hemm min beda jitħallathom u jitħawwadhom. Żgur li l-Ewkaristija tista’ ssir biss minn saċerdot istitwit, jiġifieri minn qassis jew patri. Tal-anqas dwar dan naħseb li kulħadd jaqbel.

Skont id-djoċesi

Niġu issa għall-fatt tat-tqarbin fl-idejn jew fil-fomm. Kull djoċesi tista’ toħroġ ordnijiet dwar b’liema mod għandhom jitqarbnu l-fidili f’dak it-territorju. Niftakar ftit snin ilu f’Ruma kienet ħarġet ordni li fi Pjazza San Pietru fil-Vatikan, ħadd ma seta’ jitqarben fl-idejn. Waqt xi quddiesa li kienet issir hemm, qabel it-tqarbin kien jitħabbar li kulħadd kellu jitqarben fil-fomm. Din il-ħaġa kienet issir ukoll fil-Bażilika ta’ San Pietru, fil-Vatikan stess meta kien ikun hemm xi ċelebrazzjoni kbira. Billi f’dan il-post ikun hemm ħafna nies u mhux kollha Nsara, kien innutat li kien hemm min qed jieħu l-Ostja miegħu bħala tifkira taż-żjara li jkun għamel fil-Vatikan. Mhux bil-fors li min jagħmel hekk ikollu xi skop ħażin, imma mhix ħaġa li ssir. Iżda min ma jkunx jaf li għall-Insara dik l-Ostja ħija l-aktar ħaġa għażiża li teżisti fit-twemmin, ma tagħtihx tort li joħodha miegħu bħala rikordju. Għalhekk kienet ħarġet l-ordni biex kulħadd jirċievi l-Ewkaristija fil-fomm.

Issa Malta ħarġet ordni bil-kontra, li kulħadd għandu jitqarben fl-idejn. Hawn min biex jitqarben joħroġ ilisienu tliet pulzieri ’l barra qisu qed jgħajjeb lis-saċerdot. Ma hemmx għalfejn! F’każi bħal dawn ikun hemm ir-riskju li s-swaba tas-saċerdot jolqtu xi ftit l-ilsien ta’ dak li jkun bil-konsegwenza li warah irid iqarben lil ħaddieħor. Apparti n-nuqqas ta’ iġene, hemm ukoll ir-riskju li jiġi ttrasferit xi mard minn persuna għal oħra, u bl-influwenza li kellna din ix-xitwa, kien aktar faċli li din tinxtered. Mela f’din is-sitwazzjoni partikolari kien għaqli ħafna li d-djoċesi ta’ Malta ħarġet din id-direttiva.

Nobdi jew le

Kien hawn min qarras wiċċu meta sema’ li ma jistax jitqarben f’ħalqu u kien hawn min saħansitra ma tqarbinx iżjed. Issa jekk irridu inkunu sinċieri, l-idejn u l-fomm mhux it-tnejn huma parti mill-ġisem u l-ġisem mhux kollu kemm hu huwa maħluq minn Alla? Mela għalfejn dawn l-iskrupli żejda? Ġejt quddiem nies li meta telgħu jitqarbnu ma ħarġux idhom u meta tlabthom jippreżentaw idhom u mhux ilsienhom qaluli le u telqu lura bla ma tqarbu. Tassew li hemm min ma jkunx irid imiss l-Ewkarisitja b’idu, imma la hemm ordni x’tagħmel? Tobdiha jew tinjoraha? Jien ngħid għalija nobdi l-ordni la ġiet mis-superjuri. Aktar inħossni nonqos jekk ninjora dak li qalulna l-isqfijiet tagħna. Din hija l-pożizzjoni tiegħi. Kien hemm min qatt ma tqarben f’idejh qabel u għalih kienet xi ħaġa ġdida. Meta ħarġet din l-ordni jien ħassejt li kelli nfisser il-mod li bih wieħed għandu jirċievi dan is-sagrament, għax ħa ngħidha kif inhi, hawn min jieħu s-sagremt qisu qed jieħu xi gallettina minn id xi ħadd. Sibt min ġie jkellimni u qalli li xi saċerdoti ma jippermettux tqarbin fl-idejn imma fil-fomm biss u kien hemm min qalli li anke fejn inqaddes jien hemm min iqarben fil-fomm lil min ma jkunx irid jitqarben fl-idejn. Jekk hux veru jew le dak li qaluli ma nafx għax jiena miniex Sherlock Holmes u mhux se noqgħod ninvestiga, imma ladarba hemm ordni jkun nuqqas jekk dak li jkun jonqos li jsegwiha, kemm jekk ikun saċerdot kif ukoll jekk ma jkunx.

Fr Reno Muscat

Dan l-artiklu deher f'In-Nazzjon - 23 ta' Marzu 2019

Birra, whiskey u San Patrizju

Il-munument ta' Molly Molone

Jekk ikollok tiltaqa’ ma’ persuna mill-Irlanda u tistaqsiha jekk hijiex mill-Irlanda ta’ fuq jew minn ta’ isfel, ġeneralment tgħidlek li hemm Irlanda waħda, ir-Repubblika tal-Irlanda. Il-ġżira Irlandiża hija maqsuma fi tnejn, parti tagħmel mir-Renju Unit u l-parti l-oħra le. Il-qaddis patrun tal-Irlanda huwa San Patrizju. Lil dan il-qaddis issirlu festa kbira fil-jum iddedikat lilu li jaħbat fis-17 ta’ Marzu. Mhux festa kif nagħmlu aħna l-Maltin bin-nar u l-pavaljuni u l-purċissjoni, imma bil-mod uniku tagħhom. Il-kapitali tar-Repubblika tal-Irlanda lejlet u nhar il-festa timtela bin-nies jiċċelebraw, mhux Irlandiżi biss imma bosta oħrajn mill-erbat irjieħ tad-dinja jmorru f’din il-belt biex jiċċelebraw.

Dublin

Il-belt kapitali tar-Repubblika Irlandiża hija Dublin. Mhux magħruf eżatt meta twaqqfet din il-belt imma hemm min isostni li din ilha wieqfa mis-seklu VII. Bosta jemmnu li kienu l-Vikingi li waqqfu din il-belt. Dan ma jfissirx li qabel dan iż-żmien ma kienx hemm nies jgħixu fuq din il-gżira. It-tradizzjoni li San Patrizju mar hemm bħala missunarju diġà turina li sa mis-seklu V kien hemm bosta nies fil-pajjiż. Iżda t-twaqqif uffiċjali ta’ Dublin huma miżmun bħala s-sena 988

Illum Dublin hija belt kbira b’aktar minn miljun ruħ jgħixu fiha. Hija belt li tiġbdek, forsi minħabba l-karattru ċajtier tan-nies tal-post, forsi minħabba l-karattru sabiħ tal-belt. Hu x’inhu hija belt li ma tiddejjaqx iżżur.

Il-qaddis

Tajjeb ngħidu xi ħaġa dwar San Patrizju billi dan huwa l-qaddis patrun tal-Irlandiżi imma mhux popolari wisq magħna l-Maltin.

Patrizju huwa qaddis imwieled fil-Brittanja fis-seklu V. Dak iż-żmien il-Brittanja kienet tagħmel parti mill-Imperu Ruman u għalhekk il-fidi tal-post kienet dik Nisranija. Jingħad li Patrizju meta kellu madwar sittax-il sena kien maqbud bħala skjav u meħud l-Irlanda. Hemm hu kien imġiegħel jirgħa l-annimali u għadda sitt snin f’din il-ħajja. Irnexxielu jaħrab u jmur lura mal-familja tiegħu fejn sar saċerdot. Huwa mar lura ġewwa l-Irlanda biex iwassal it-tagħlim ta’ Ġesù Kristu lin-nies tal-post. Baqa’ hemm u aktar tard sar l-isqof ukoll. Sa mis-seklu VII Patrizju kien magħruf bħala l-patrun tal-Irlanda.  Hemm bosta leġġendi marbutin ma’ dan il-qaddis fosthom dik li huwa ħeles lill-Irlanda mis-sriep valenużi li kien hemm jiġġerraw. Huwa ordna li dawn is-sriep jintefgħu fil-baħar wara li attakkawh meta kien qed jagħmel sawma ta’ erbgħin jum. Leġġenda oħra tgħid li l-bastun li kien iżomm miegħu, li kien biċċa zokk ta’ siġra, kien imdaħħal fil-ħamrija u dan rabba l-għeruq u beda jħaddar.

Hu x’inhu, għall-Irlandiżi San Patrizju hu l-qaddis favorit.

Whiskey u birra

Il-festa ta’ San Patrizju llum saret sinonima max-xorb ta’ alkoħol Irlandiż.

Meta naħsbu fil-whiskey moħħna mill-ewwel imur fl-Iskozja, iżda tajjeb inkunu nafu li jeżisti wkoll il-whiskey Irlandiż. Jgħidu li l-whiskey Skoċċiż irid idum tliet snin fil-btieti imma dak Irlandiż irid idum aktar. Biex whiskey jkun tassew Irlandiż irid ikun ilu tal-anqas tliet snin u ġurnata fil-bettija. Hemm kompetizzjoni qawwija bejn il-produtturi tal-whiskey Skoċċiż u dak Irlandiż.

Xarba popolari oħra li ssir ukoll l-Irlanda hija l-birra. Għandkom mnejn tgħiduli li din hija xarba li ssir madwar id-dinja kollha, u ngħidilkom li għandkom raġun, imma fl-Irlanda, anzi f’Dublin hemm birerija famuża mad-dinja kollha għall-birra sewda li tipproduċi. Din il-birra tinxtorob bil-glalen f’dawn il-ġranet qrib il-festa ta’ San Patrizju.

Barijiet

L-atmosfera li wieħed isib fil-barijiet Irlandiżi hija wħada unika u li ma tinsa qatt. Ngħid għalija lejla f’bar ġewwa Dublin kienet waħda mill-isbaħ serati ta’ ħajti. Verament li kont ma’ kumpanija tajba, imma l-atmosfera li ssib f’dawn il-barijiet hija xi ħaġa li mhux faċli tinsiha. Birra, dejjem bil-qies, mużika, sing along u żfin tradizzjonali. Kulħadd iċapċap idejh u jkanta mal-għanjiet tradizzjonali Irlandiżi.

Minħabba din l-attmosfera infetħu bosta barijiet Irlandiżi madwar id-dinja, anke f’Malta u bħalissa jkunu fl-aqwa tal-attività tagħhom. Bil-fors, qegħdin fi żmien i-festa ta’ San Patrizju.

Waħda mill-għanjiet tradizzjonali li tisma’ żgur f’xi ħanut minn dawn hija dik bl-isem Molly Molone. Din tirrakkonta storja ta’ tifla li matul il-jum kienet tbigħ il-ħut bħalma kienu jagħmlu missierha u ommha. Imma din Molly mietet b’deni qawwi li ħakimha. Wara mewtha il-leġġenda tgħid li kienet toħroġ ir-ruħ tagħha tgħajjat bil-ħut.

Ovvajment din hija biss leġġenda imma l-għanja nistgħu ngħidu li hija l-Innu ta’ Dublin u tista’ tgħid kull bar Irlandiż madwar id-dinja jibda l-ispettaklu tiegħu b’din għanja. Tant hija popolari din l-għanja u t-tifla li titkellem fuqha li f’Dublin insibu monument għaliha, mikxuf mis-sindku tal-post fl-1988, għeluq l-elf sena mit-twaqqif uffiċjali tal-belt ta’ Dublin.

Dublin belt li tiġbdek lejha, u tassew hemm x’ jiġbdek lejha.

Fr Reno Muscat

Dan l-artiklu deher f'In-Nazzjon - 16 ta' Marzu 2019

Tħejjijiet għall-akbar ġrajja

Għadna kemm bdejna ż-żmien tar-Randan, żmien li l-Knisja tpoġġi quddiemna biex nitħejjew għal żmien tal-Għid il-Kbir. Dan iż-żmien jiena nqisu bħal munita b’żewġt uċuħ li minkejja li huma marbutin ma’ xulxin u għandhom x’jaqsmu ma’ xuxlin, bħalma ż-żewġt uċuħ tal-munita huma tal-istess oġġett, madanakollu huma differenti. It-tħejjijiet għall-Ġimgħa l-Kbira u l-Għid il-Kbir għandhom ukoll żewġt uċuħ, il-wiċċ tal-fidi u dak tal-kultura. Ejjew illum niffukaw biss fuq il-parti kuluturali u tradizzjonali ta’ dan iż-żmien.

Mid-dar

Anke fid-djar tagħna hemm xi affarijiet li jibdew jindikaw li dan huwa żmien differenti. Minkejja kollox, fil-maġġoranza tad-djar Maltin għadna nsibu xi xbieha tad-Duluri jew ta’ Kristu msallab. X’aktarx li matul dawn il-ġimgħat dawn isibu rwieħom f’xi post promineneti fid-dar b’xi xemgħa quddiemhom. Dak li jkun jinduna li dan huwa żmien ta’ tħejjija anke minn din id-drawwa sabiħa. Iżda mhux dan biss, forsi dari aktar mil-lum, anke l-kċina kienet turi li qegħdin fir-Randan. Id-drawwa li nhar ta’ Ġimgħa ma jittiekilx laħam hawn min iżommha matul is-sena kollha imma hawn min jagħmel dan il-ġest matul ir-Randan biss. Hawn min ma jiekolx ħelu tul ir-Randan kollu. Insomma llum hawn min la jduq laħam u lanqas ħelu mhux bi skop reliġjuż imma għax huwa l-istil ta’ ħajja tiegħu.

Il-kċina Maltija matul ir-Randan għandha riċetti tabilħaqq tajbin imma ejjew insemmu biss ftit li ma jsirux fi żmien ieħor matul is-sena. Il-kwareżimal ma ssibux jekk mhux fir-Randan. Dan il-ħelu huwa tabilħaqq tajjeb bla ma trid meta tarah tidħol taż-żmien tal-Ġimgħa l-Kbira. L-istess ngħidu għall-karamelli tal-ħarrub. Lejn tmiem ir-Randan fil-kċina tagħna jitħejjew il-figolli li huma l-ħelu tradizzjonali għall-Għid il-Kbir u li ma ssibhomx lanqas matul is-sena. Dan huwa żmien it-tħejjija għal dan l-ikel.

Wirjiet

Illum f’pajjiżna saru jittellgħu bosta wirjiet marbuta mal-Ġimgħa l-Kbira. Dawn jinfetħu lejn l-aħħar ġimgħa tar-Randan imma t-tħejjija għalihom tkun ilha li bdiet nistgħu ngħidu mis-sena ta’ qabel. Biss matul ir-Randan dawn il-preparamenti jilħqu l-qofol tagħhom u nibdew naraw aktar attivitajiet fis-swali, fir-remissi jew f’postijiet oħra li jiftħu bwiebhom biex il-poplu jidħol jara xi jkun tħejja. Kemm żgħażagħ u anke dawk ta’ età akbar jinvolvu ruħom f’dawn it-tħejjijiet. Il-wirjiet li nistgħu naraw illum f’pajjiżna ma nistgħux ngħidulhom tad-dilettanti imma tal-professjonisti. Minbarra l-eluf ta’ ewro li jintefqu fihom wieħed jista’ jara l-ħila ta’ bosta Maltin hekk imsejħin “dilettanti”.

Knejjes

F’dawk il-knejjes li minnhom toħroġ il-purċissjoni tal-Ġimgħa l-Kbira issa nibdew naraw attività akbar minn tas-soltu. Issa jibdew joħorġu l-vari ġimgħa wara ġimgħa. Ir-reffiegħa jibdew iħejju u jaraw xi jkun meħtieġ għar-refgħ’ ta’ din is-sena. Elf preparament.

Imma l-attività ma nsibuhiex biss f’dawk il-knejjes li għandhom purċissjoni, fl-oħrajn xorta waħda ssir bidla. Bosta parroċċi llum jagħmlu xi pellegrinaġġ b’xi statwa, aktarx tar-Redentur. Qabel il-bidu tal-Ġimgħa Mqaddsa minn kull parroċċa toħroġ il-purċissjoni tad-Duluri. Dawn ukoll iridu t-tħejjija tagħhom, U l-knisja mhux dan biss għandha, fir-Randan isiru l-eżerċizzi u l-prietki u hemm minnhom jintramaw bid-damask. Huma bosta dawk il-parroċċi li matul dawn il-ġimgħat jorganizzaw xi pellegrinaġġ għar-Redentur tal-Isla jew għall-għolja tal-Għammar quddiem Ta’ Pinu f’Għawdex fejn hemm l-istatwi tal-Via Sagra. Aktarx li għal dawn l-attivitajiet jattendu nisa mdaħħla fiż-żmien, imma mhux biss, dawn iġorru magħhom lin-neputijiet żgħar. Qed ngħid hekk għaliex in-nisa żgħar illum kollha jaħdmu tista’ tgħid u allura ma jkunux jistgħu jattendu u l-irġiel aktarx jistħu jmorru. Mhux għax għadnhom għalfejn jistħu!

Fi ftit kliem ikollna ngħidlu li kollox irid it-tħejjija tiegħu.

Għaqdiet mużikali

Mal-purċissjoni tal-Ġimgħa l-Kbira għandna d-drawwa li jkollna banda li ddoqq il-marċi funebri. Dawn il-marċi ma jindaqqux matul is-sena, sakemm ma jkunx hemm xi funeral li tieħu sehem fih il-banda. Allura jkun hemm bżonn ta’ tħejjija għalihom. Jibdew isiru kunċerti b’dawn it-tip ta’ marċi.  Xi għaqdiet mużikali ma jieħdux sehem f’purċissjoni imma xorta waħda jorganizzaw programm mużikali għal żmien il-Ġimgħa Mqaddsa. Dawn minbarra xi marċi funebri ikunu jinkludu mużika adattata għal dawn il-jiem. Mhux lakemm taqbad u ddoqq, hemm bżonn it-tħejjija.

Xi wħud minn dawn is-soċjetajiet jorganizzaw ukoll xi wirja fil-każini tagħhom, u hawn inkunu nistgħu naraw attività doppja għaddejja fis-sede ta’ dik l-għaqda, bandisti, żgħar u kbar, żgħażagħ u kbar iħejju għall-wirja u l-ħajja normali tal-każin. Kollox ma’ kollox biex fl-aħħar joħroġ il-prodott finali frott tat-tħejjija.

Dan huwa l-wiċċ l-ieħor tar-Randan, l-parti tal-preparazzjoni għal bosta attivitajiet li jsiru. Din hija il-parti mhux tar-reliġjon imma tar-reliġjożità ta’ poplu li fil-qiegħ ta’ qalbu jemmen. Jalla dan il-wiċċ ma jinfiridx mill-wiċċ l-ieħor tal-istess munita.

Fr Reno Muscat

Dan l-artiklu deher f'In-Nazzjon - 9 ta' Marzu 2019

Il-Ħmar

Il-ħmar ilu jintuża mill-bniedem kemm biex iġorr lilu jew biex iġorrlu xi tagħbija aktar minn ħamest elef sena. Huwa annimal mill-familja ekwina, jiġifieri taż-żiemel bħalama hija wkoll iż-żebra. Illum il-ħmir, b’erba’ saqajn, naqsu sew mill-pajjiżi żviluppati imma għadhom jagħtu sehemhom f’pajjiżi foqra.

F’Malta ta’ dari

Niftakar meta kont tifel żgħir kien hemm tfajjel xi ftit akbar minni li kien jiġi fit-triq tagħna jbigħ il-ħaxix fuq ħmara. Meta dan it-tfajjel kien ikun l-iskola din il-ħmara kienet tkun tirgħa fil-wied qrib ir-razzett ta’ missieru. Biex ngħid is-sewwa dan ma kienx il-bejjiegħ waħdieni li kien jiġi fit-triq tagħna bil-ħmara, niftakar ukoll lil tal-bigilla b’daqxejn ta’ ħmara tiġbed kaxxa b’żewġ roti ta’ karettun. Kien hemm oħrajn imma dawn it-tnejn l-aktar li baqgħu stampati f’moħħi.

Meta kbirt kelli nsir naf lil bin il-bejjiegħ tal-bigilla u darba staqsejtu għalfejn missieru ma jarmax vann minflok il-ħmara. Hu kien qalli li bil-van ikollok tobdi r-regoli tat-traffiku, tabelli u mitt ħaġa oħra, bil-ħmara tgħaddi minn kullimkien. Insomma qed insemmi ħafna snin ilu meta t-traffiku f’Malta ma kienx bħal dak tal-lum u għalhekk billi ħmara tgħaddi minn triq one way ma kinitx se taqa’ d-dinja. Immaġinaw illum iżomm triq mimlija karozzi għax tkun għaddejja ħmara tiġbed karettun warajha.

Il-ħmar kien ukoll annimal domestikat. Mhux qed ngħid domestiku imma kien hawn min iżommu għad-delizzju. In-nannu tiegħi niftakru bi ħmar u mhux darba jew tnejn kien joħodni xi dawra bih. U l-ħmar tan-nannu kien jiġri mhux ħażin. Darba qalbu minn fuq il-karettun u n-nannu spiċċa kollu tbenġil, imma lin-nanna ma qalilhiex li kien waqqgħu l-ħmar imma qalilha li kien żelaq. Mur oqgħod biha kieku kellu jgħidilha li dak li ġralu kien tort tal-ħmar!

Prodotti

Storja popolari ħafna li tirrigwarda l-ħmir hija dik li s-Sultana Kleopatra tal-Eġittu kienet tinħasel bil-ħalib tal-ħmara biex iżżomm sbuħitha. Jingħad li anke Poppea, il-mara tal-Imperatur Neruni kienet tagħmel l-istess ħaġa. Jingħad ukoll li Pawlina, oħt Napuljun Bonaparti wkoll kienet tinżel f’banju mimli ħalib tal-ħmir biex tibqa’ sabiħa.

Hu x’inhu il-ħmara tipproduċi l-ħalib bħal kull annimal mammiferu ieħor. Dan il-ħalib hemm fejn jintuża biex minnu jsir il-ġobon. U biex tkun taf dan il-ġobon huwa l-aktar ġobon għoli fid-dinja. Ovvjament ħmir li jitrabbew biex jipproduċu l-ħalib huma ftit ħafna meta mqabblin ma’ baqar, nagħaġ jew mogħoż. Barra minn hekk biex wieħed jagħmel kilo minn dan il-ġobon irid ħamsa u għoxrin litru ħalib. Jingħad li kilo ġobon tal-ħmara jista’ jkun jiswa sa elf ewro. Imbagħad issib min jgħidlek li hu jiekol “ħobż u ġobon”, skont x’ġobon imma!

Il-laħam tal-ħmar jista’ jittiekel bħalma jittiekel dak taż-żiemel. Hawn min ma jieklux dan il-laħam, imma jekk ikun imsajjar tajjeb nassigurakom li huwa tajjeb immens. Attenti għax jgħolli l-pressjoni.

Laqam

Aħna l-bnedmin għandna l-idea li ħmar huwa annimal injorant u għalhekk lil xi persuna li moħħha ma jkunx iwassal wisq insejħulu ħmar. Ħmir b’żewġ saqajn hawn iduru madwarna. Ħmar huwa dak il-bniedem li ma jkunx jaf li qed idejjaq lil ħaddieħor, ħmar hu dak il-bniedem li mingħalih jaf kollox. Min jaf kollox fid-dinja? Ħmar ta’ veru huwa dak il-bniedem li ma jafx li hu ħmar. Aħna l-Maltin għandna kelma oħra għal bniedem injorant; ngħidulu ċuċ. Il-kelma ċuċ (ciucio) ma tfisser xejn għajr “Ħmar” fil-Calabria, il-Baslicata u l-Campania. Mela jekk bniedem tgħidlu ċuċ tkun qed tgħidlu ħmar.

Fil-qwiel

Il-ħmar għandu bosta qwiel marbuta ma’ xortih. Naħqa ta’ ħmar qatt ma telgħet is-sema ngħidlu jekk kliemna dejjem jaqa’ fuq widnejn torx u l-ħmar il-magħkus idur għalih id-dubbien. Imbagħad issib min jgħid il-qawl: Aħjar issuq erba’ żwiemel milli ssuq ħmar. Jgħidulek ukoll: Orbot il-ħmar fejn jgħidlek sidu. Jekk ikollok xi ħaġa u jużaha ħaddieħor minflokok tgħid li ħmar tiegħek imma tirkeb wara u jekk tnejn min-nies jagħtu t-tort lil xulxin ngħidu li l-ħmar iwaħħal f’denbu. Jekk tipprova tgħallem lil min ma jridx ngħidu li jekk taħsel ras il-ħmar taħli l-ilma u s-sapun.

Dawn huma l-aktar użati imma hemm xi oħrajn ukoll.

Fil-Bibbja

Il-ħmar jissemma’ f’xi kotba tal-Bibbja. Bil-kontra taż-żiemel, li hu meqjus bħala l-annimal li jġorr lis-slaten, il-ħmar huwa dak l-annimal li jaħdem, dak li jdawwar is-sienja. Fl-Evanġelju nsibu d-daħla ta’ Ġesù f’Ġerusalemm fuq felu ta’ ħmara.

Interessanti li fil-presepju ħdejn il-maxtura naraw baqra u ħamra, imma dawn ma jissemmewx fl-Evanġelji, dawn dħalu minn kotba oħra li ma jagħmlux parti  mill-Bibbja.

X’kontradizzjoni hux? Jekk bniedem ikun ħmar hija kundizzjoni tal-biki filwaqt li jekk annimal ikun il-ħmar huwa annimal li ilu eluf ta’ snin jgħin lill-bniedem!

Fr Reno Muscat

Dan l-artiklu deher f'In-nazzjon -  2 ta' Marzu 2019

Rispett

Waħda mill-akbar problemi attwali li bosta minna spiss jaħsbu dwarha hija n-nuqqas ta’ rispett li sar għandha l-ġenerazzjoni żagħżugħa lejn l-aworitajiet. Titkellem ma’ kull min titkellem jgħidlek li fi tfulitna ma konniex hekk u bosta jibdew jippuntaw subgħajhom lejn dik il-ħaġa jew dak il-fattur bla ma jobsru li għandhom mnejn huma wkoll kienu kompliċi tas-sitwazzjoni li qegħdin fiha llum. Mhux qed ngħid għal Malta biss, qed ngħid għad-dinja kollha għaliex din il-problema hija waħda dinjija.

Korrezzjoni

L-ewwel edukazzjoni tiġi mid-dar fejn nitwieldu u ngħixu l-ewwel snin ta’ ħajjitna, id-dar hija l-ewwel skola. Billi llum il-ġenituri jaħdmu t-tnejn bosta drabi n-nanniet qed jieħdu post il-ġenituri fl-ewwel snin tat-trobbija tal-ulied. In-nanniet ma humiex il-ġenituri u la għandhom is-setgħat u lanqas id-doveri ta’ ġenituri. Barra minn hekk lanqas għandhom l-età ta’ ġenituri minkejja li għandhom il-kapaċitajiet għax kienu huma wkoll ġenituri xi darba. Hawn naraw li n-nanniet ma jistgħux jagħtu d-dixxiplina li jistgħu jagħtu l-ġenituri għax dawk it-tfal li jkunu qed irabbu ma jkunux tagħhom. Meta nanna tikkoreġi lil neputi, din tista’ biss tkellmu jew tgħajjat waħda miegħu u dan għandu mnejn meta tiġi ommu għalih jgħidilha li ma jridx imur aktar għand in-nanna. Kieku l-istess storja tiġri mal-omm, kienu tkun ħaġa oħra. Daqxejn ta’ kastig qatt ma għamel deni.

B’dawn l-ideat fil-moħħ tat-tfal, meta jasal żmien l-iskola l-għalliema jieħdu post in-nanniet imma l-istorja tibqa’ l-istess. L-ebda għalliem ma jista’ jikkoreġi lil ħadd għax issib min joħodha kontieh. Xbajna nisimgħu b’każi fejn għalliema spiċċaw agrediti. Hija xi ħaġa tal-biki meta xi ġenituri jmorru jieħdu s-sodisfazzjon għax xi għalliem ikkoreġa lil binhom jew binthom, imma hija tat-twerwir meta nisimgħu li xi student jew studenta għamlu għall-għalliem. Ma noqgħodux ninħbew wara subgħajna, każi bħal dawn saru komuni ħafna. L-iskola hija l-post fejn wieħed jikseb l-edukazzjoni mhux biss akkademika imma anke fil-manjieri u kif għandu jgħix b’mod ċivili fid-dinja ma’ bnedmin oħrajn bħalu. Il-korrezzjoni hija mod kif tevita l-iżbalji, jekk ma naċċettawhiex ma nistgħux neħilsu mill-iżbalji li nagħmlu, jekk ma naċċettawx li aħna niżbaljaw inkunu qed indaħħlu rasna fir-ramel u ngħidu li aħna perfetti. U min hu perfett fid-dinja?

Pulizija

Fi ċkunitna kien hawn min ibeżża’ lit-tfal bil-pulizija, ħaġa li ma kelliex tkun, illum mhux talli l-ġenerazzjoni żagħżugħa ma tibżax mill-pulizija imma l-folja daret ta’ taħt fuq u kważi kważi saret il-pulizija tibża’ min-nies. Din hija problema simili għal dik tal-għalliema. Jekk dawn il-persuni ma jkollhomx min jagħtihom sapport u jaqbeż għalihom ma ttihomx tort jibżgħu għal ġildhom. Mhux għax hija ħaġa sewwa, imma s-sitwazzjoni ġġib lil dak li jkun f’qagħda bħal din, imur għax-xogħol mhux biex ikun sodisfatt li għamel xogħlu iżda biex fl-aħħar tax-xahar jieħu l-paga lejn id-dar. Sitwazzjoni tal-biki, sitwazzjoni fejn ix-xogħol isir rutina bħal magna li tirrepeti dejjem l-istess att jum wara jum, ġimgħa wara ġimgħa. B’dan ir-ritmu bil-fors li dak li jkun jiddejjaq u ħaddiem imdejjaq ma jistax jagħmel xogħlu sewwa.

Problema akuta

Il-problema hija akbar milli wieħed jaħseb għaliex in-nuqqas ta’ rispett sar jidher ukoll lejn il-ġenituri. Tabilħaqq li hemm każi fejn anke dawn tal-aħħar jonqsu lill-uliedhom. Ma rridx ngħid li dawk l-ulied li ma jkunux jistgħu jieħdu ħsieb il-ġenituri tagħhom minħabba li jaħdmu jkun u qed jonqsu mir-rispett. Illum ma għadx hawn min jista’ jibqa’ d-dar idur b’ommu u missieru. Insomma mhux ma hawnx min, imma meta nqabblu n-numru ma’ dak li kien ftit għexieren ta’ snin ilu naraw id-differenza.

Ir-rispett naqas lejn dak kollu li huwa sagru, naqas lejn is-saċerdot, lejn il-Knisja u lejn dak kollu li għandu x’jaqsam magħha. Frosi konna aħna s-saċerdoti stess li bi kliemna jew bl-għemil ta’ xi wħud minna waqqajna l-ġebla fuq saqajna. Hu x’inhu illum ikollna nammettu li ma sar hawn rispett lejn ħadd u lejn xejn, il-bniedem sar oġġett biex jiġi użat minn ħaddieħor u ladarba jkun użat u wettaq xogħlu jiġi mwarrab jew mormi. Dan huwa l-effett tan-nuqqas ta’ rispett li l-ġenerazzjoni tal-lum għandha lejn dik ta’ qabilha.

Naqas ukoll ir-rispett lejn il-bniedem innifsu, is-self respect. Kif nista’ jiena nirrispetta lill-oħrajn jekk lanqas lili nnifsi ma nirrispetta? In-nuqqas ta’ rispett lejja nnifsi nista’ narah mill-mod kif nilbes u nitkellem, ma’ liema kumpanija nagħmilha, x’postijiet nifrekwenta. Jekk dawn ma jkunux dekorużi u ta’ rispett ma nistax nistenna rispett jiena.

Problema kbira din tan-nuqqas ta’ rispett, problema li kulħadd jgħidlek li kull ma jmur qegħda tkompli tikber. Imma jien x’nista’ nagħmel biex intaffi xi ftit minha? Nista’ nibda nirrispetta lili nnifsi u mbagħad lil dawk ta’ madwari. B’hekk nista’ ntaffi ħarira mill-problema.

Fr Reno Muscat

Dan l-artiklu deher f'In-Nazzjon - 23 ta' Frar 2019

Blata

Kien jismu Xmun, imma ismu nbidel meta minn sajjied tal-ħut sar sajjied tal-bnedmin. Naħseb tafu għal min qed ngħid: San Pietru li Kristu darba sejjaħlu xitan imma mbagħad sejjaħlu blata u f’idejh ħalla l-knisja tiegħu.

Kull 22 ta’ Frar niftakru f’dan il-fatt, niċċelebraw festa li nsejħulha l-Katedra ta’ Pietru, it-tron ta’ dak li jmexxi l-Knisja ta’ Kristu. It-tmun tad-dgħajsa.

X’figura!

Meta nistudjaw ftit bir-reqqa il-figura ta’ San Pietru naraw l-umanità tiegħu. Kemm kien bniedem sempliċi u fl-istess waqt speċjali. Għandu mnejn kien l-akbar wieħed minn fost l-appostli kollha u forsi għalhekk l-imgħallem riedu jkun il-mexxej, il-kap ta’ sħabu. Kien bniedem ta’ ftit skola, kien bniedem tax-xogħol, aktarx iben sajjied ukoll bħalma kien ħuh Indri. Madanakollu, minkejja n-nuqqas ta’ skola xorta lilu għażel Kristu biex fuqu jibni l-Knisja tiegħu.

Raġel tal-familja li ntagħżel minn Alla biex ikun figura importanti fil-ħajja pubblika ta’ Ġesu. Kien minn tal-bidu li telaq l-użanzi Lhud u ħaddan it-tagħlim ta’ Kristu, kien hu flimkien ma Ġakbu u Ġwanni li ra lill-imgħallem jinbidel fuq il-mumtanja Tabor u kien hu wkoll ma’ dawn it-tnejn l-oħra li ra lil Kristu ażgonija fl-Ort tal-Getsamani. F’dan l-istess post kien Xmun Pietru ħareġ is-sejf u qata’ widnet is-suldat biex jiddefendi lill-imgħallem tiegħu u kien hu wkoll li meta kien fil-bitħa tal-palazz ċaħad li hu wieħed minn tal-klikka tan-Nazzarenu. Kien hu wkoll l-ewwel li daħal fil-qabar biex jixhed il-qawmien mill-mewtr ta’ Kristu. Minkejja d-dgħjufija umana ta’ dan il-bniedem, Ġesù għażel lilu biex ikun is-suċċessur tiegħu.Din il-ħaġa ta’ min jirrifletti dwarha. Kristu kellu miegħu għażla ta’ persuni; sajjieda bħal Indri u Pietru, ġabbar tat-taxxi, forsi xi mastrudaxxa, xi bennej u min jaf x’aktar. Kellu nies xjuħ u żgħażagħ fl-għaqda tiegħu, imma lil min għażel biex imexxi? Għażel sajjied bla skola minkejja li kellu madwaru persuni intelletwali, u biex nitkellmu bi kliem tagħna l-bnedmin tat-tielet millenju, kellu persuni b’IQ bil-wisq aqwa minn dik ta’ Pietru. Imma xorta lilu għażel. Min jaf għalfejn?

Elfejn sena wara

Illum li għaddew madwar elfejn sena minn żmien San Pietru, għadna niċċelebraw din il-festa għaliex din hija festa tal-universalità tal-Knisja ta’ Kristu. Il-Knisja ta’ Kristu fl-ewwel żminijiet tagħha tmexxiet u tkabbret bis-saħħa tal-mexxej sajjied li kellha u l-appostli u d-dixxipli l-oħrajn.  Pietru miet, bħalma jmut kulħadd – insomma, Pietru miet martri, miet imsallab tgħidilna t-tradizzjoni, imsallab rasu l isfel għax ma ħassux denju li jmut mewta bħal tal-imgħallem. Il-mewt ta’ Pietru ma fissritx it-tmiem tal-għaqda ta’ Kristu, il-Knisja  warajh mexxewha l-Papiet. Illum huwa Franġisku li jmexxi l-Knisja, li bosta drabi tissejjaħ anke id-dgħajsa ta’ Pietru. Hemm aktar minn mitejn u sittin papa bejn Pietru u Franġisku. Kien hemm żminijiet diffiċli, żminijiet koroh u xejn eżemplari fl-elfejn sena tal-papat, imma l-katedra baqgħet wieqfa u għadha hemm wieqfa. Wara kollox din kienet wegħda tal-imgħallem li s-setgħat tal-infern sejrin iħabbtuha, imma qatt ma jirbħuha. U ż-żmien ta raġun lil dan il-kliem għax minkejja kollox, il-Knisja li Pietru ssejjaħ bħala blata biex fuqha tinbena għadha wieqfa.

Din hija l-festa li nagħmlu kull 22 ta’ Frar, il-festa tal-Knisja mwaqqfa minn bniedem li spiċċa msallab, imma kien Alla u mxerrda minn sajjied imsejjaħ blata li kellu fidi kbira u fuq kollox imħabba bla qies.

Fr Reno Muscat

Dan l-artiklu deher f'Il-Mument - 24 ta' Frar 2019

Hena

Jekk hawn ħaġa fil-ħajja li kulħadd jixtieqha, bla dubju hija l-hena. Kull bniedem jixtieq ikun hieni u ferħan, kull bniedem jagħmel dak kollu li jista’ biex itejjeb il-qagħda tiegħu u jgħix ħajja aktar komda fil-hena. Din hija ħaġa minn awl id-dinja għax żgur li ħadd ma jixtieq jgħix fid-dwejjaq. Bniedem normali dejjem jara kif ser jifraħ hu u jferraħ lil dawk li jħobb.

Rabta

Hemm rabta kbira bejn żewġ sentimenti; l-hena u l-imħabba. Kif bniedem jista’ jkun hieni jekk ma jkunx maħbub? U kif jista’ bniedem iferraħ u jhenni lil ta’ madwaru jekk ma jkunx jaf iħobb? Dawn huma żewġ ħoloq f’katina waħda, kemm-il darba tonqos waħda minnhom l-oħra tbati ħafna jew saħansitra tgħib għal kollox.

Il-bniedem jithenna meta jħossu maħbub u milqugħ minn ta’ madwaru u għal kuntrarju ma jħossux f’loku meta jkun jgħix, jaħdem jew jiffrekwenta ambjenti li minflok imħabba jitrasmettu għira, mibgħeda jew pika. Jekk toqgħod taħseb u tirrifletti ftit issib dawn il-kundizzjonijiet anke fl-anqas postijiet li tistenniehom. Għax wara kollox aħna bnedmin li niżbaljaw u l-iżball tagħna jista’ jibdel l-hena ta’ ħaddieħor f’niket jew saħansitra f’disprament. Mela b’dan ġewwa moħħna tajjeb inkun reponsabbli tal-għemejjel tagħna speċjalment jekk għandna xi kariga ta’ tmexxija, fil-post tax-xogħol, fl-għaqda, fil-familja u f’sitwazzjonijiet oħra fejn insibu ġemgħa ta’ bnedmin. Wieħed għandu joqgħod attent li meta jgħaddi ma jirfisx lil ħaddieħor u jekk jagħmel dan għandu jkun umli biżżejjed biex jirranġa dak li jkun wettaq ħażin , għandu jassigura l-hena tal-bniedem ta’ taħtu.

Sellum

Darba smajt bniedem prominenti jgħid li missieru dejjem qallu li l-ħajja qisha sellum, hu u tiela jiltaqa’ ma’ nies li jrid jerġa’ jiltaqa’ magħhom hu u nieżel lura. Kliem mimli għerf għax l-iblah biss jaħseb li s-sellum titilgħu u ser jibqa’ hemm fuq għal dejjem. Tikkalpestax lill-għajrek, ara li tagħmel ħiltek li tassiguralu l-hena għax għada pitgħada r-roti ddur żgur. Kristu jgħidilna li bil-kejl li nkejlu lil ħaddieħor jitkejjel lilna. Dak li Kristu qal lilna l-Insara f’xi reliġjonijiet oħra jissejjaħ Karma, dak li tagħmel int se ssib min jagħmlu lilek. Mela kun għaref, henni li ħaddieħor issa li huwa l-waqt biex la ddur ir-rota dak li jkun jiftakar fit-tajjeb li tkun wettaqt miegħu u jhenni lilek, imma jekk tnikktu tistenniex hena mingħandu.

Henjin

Fl-evanġelju nsibu lista ta’ dawk li huma henjin. Forsi narawhom kontradizzjonijiet. Kif tista’ ssejjaħ bniedem hieni jekk huwa fqir? Kif bniedem jista’ jkun hieni jekk ikun bil-ġuħ u bil-għatx għall-ġustizzja? Bniedem jista’ jkun hieni jekk in-nies tkun tobgħodu u taqilgħu ’l barra miċ-ċirku tagħha? Kristu iva jsejħilhom henjin lil dawn it-talin. Ma nisnewx il-qawl Malti: riħ ta’ siegħa jnaddaf qiegħa, dak li llum qiegħed fuq għada għandu mnejn jiġri xi ħaġa u jispiċċa isfel nett. Tinsiex, is-sellum titilgħu imma xi darba trid tinżlu wkoll. Kliem Kristu huwa ċar daqs il-kristal: Ħażin għalikom intom li għalissa tidħku, għax għad tnewwħu u tibku. (Lq 6:25b) Il-kotba tal-istorja jagħtu raġun lil dan il-kliem.

Mela jekk inti bħalissa tinsab in-naħa ta’ fuq tar-rota tal-ħajja aħseb sewwa u henni li dawk li hemm taħtek, jekk imbagħad inti tinsab in-naħa ta’ taħt, tibżax, jekk inti kkalpestat għad tifraħ u tithenna!

Fr Reno Muscat

Dan l-artiklu deher f'Il-Mument - 17 ta' Frar 2019

Vjaġġ

Grazzi għall-media soċjali li għandna llum, il-kuntatt bejnietna sar faċli u sirna nistgħu nżommu qrib anke ma’ dawk in-nies li fiżikament ikunu jinsabu bogħod minna. Dawn il-mezzi llum saru parti minn ħajjitna u lanqas nistgħu nimmaġinaw lilna nfusna ngħixu f’dinja bla mezzi ta’ komunikazzjoni soċjali.

Fost ħafna messaġġi li rċevejt lejn tmiem is-sena li għaddiet, messaġġi ta’ awguri u x’naf jien, irċivejt wieħed li tassew laqatni u nixtieq naqsam il-ħsieb tiegħu magħkom. Dan il-messaġġ kien jismu “The train of life” -  il-ferrovija tal-ħajja. Ħajjitna f’dan il-messaġġ tixxebbaħ ma’ vjaġġ ta’ ferrovija.

Il-messaġġ

Il-messaġġ kien bl-Ingliż iżda jien ser ngħaddih lilkom bil-Malti. Dan kien jgħid hekk: “Il-ħajja hija bħal vjaġġ fuq ferrovija. . . Bl-istazzjonijiet tiegħu. . . bil-bdil fir-rotta tiegħu. . . u kultant anke bl-inċidenti tiegħu. Mat-twelid tagħna aħna nirkbu din il-ferrovija u hemm niltaqgħu mal-ġenituri tagħna, li naħsbu li se jibqgħu ħdejna tul il-vjaġġ kollu. Madanakollu jasal stazzjon fejn l-omm u l-missier tagħna jinżlu u jħalluna nivjaġġaw għal rasna fuq il-ferrovija tal-ħajja. Mat-triq jitilgħu fuq il-ferrovija xi persuni li jsiru speċjali għalina bħal ngħidu aħna ħutna, tfal oħrajn, ħbieb kif ukoll dawk li nsiru nħobbu u naqsmu ħajjitna magħhom, isiru l-maħbubin tagħna. Ħafna jinżlu minn fuq il-ferrovija u jħallulna warajhom vojt kbir li xejn ma jista’ jimlih. Xi wħud jinżlu f’xi stazzjon bla ma nittendu u n-nuqqas tagħhom ma tantx jaffetwana. Din ir-rikba fil-ferrovija kienet taħlita ta’ ferħ, ta’ niket, ta’ fatansiji, ta’ stennijiet, ta’ “Bonġu”, ta’ “Saħħa”, ta’ tislim.

Vjaġġ suċċess iseħħ billi l-passiġġier ikollu relazzjoni mill-aħjar mal-passiġġieri l-oħra. Biex isir dan trid tagħmel ħiltek biex tagħti l-aħjar li tista’ lill-oħrajn. Il-misteru l-kbir fuq din il-ferrovija huwa li ħadd minna ma jaf f’liema stazzjon ikun imissu jinżel għalhekk jaqbel li l-vjaġġ tal-ħajja ngħadduh bl-aħjar mod possibbli – bl-imħabba, bil-maħfra, bl-għoti u bil-qsim ta’ dak li jkollna mal-oħrajn.

Meta jasal il-waqt li aħna nqumu minn bilqegħda biex ninżlu minn fuq il-ferrovija u nħallu l-post vojt, għandna nħallu warajna tifkiriet mill-isbaħ lil dawk li jkunu ser jibqgħu jivjaġġaw fuq il-ferrovija tal-ħajja. Ma għandniex ninsew inroddu ħajr lill-ħallieq li tana l-ħajja u l-possibilità li nivjaġġaw fuq din il-ferrovija.”

Dan kien il-messaġġ; qasir imma fih wieħed x’jifhem u x’jixtarr!

Fit-traffiku

Mhux sejjer nikteb dwar it-traffiku tal-karozzi li għandna Malta, li biex inkun ġust ġieli rajt bħalu jew agħar minnu anke barra minn Malta, imma qed nirreferi għat-traffiku tal-ħajja. Ladarba qed nistħajlu l-ħajja bħala vjaġġ, hija ħaġa minn awl id-dinja li xi drabi se ninqabdu fit-traffiku. Veru li l-ferrovija ma tinqabadx fit-traffiku imma ġieli jkollha xi dewmien ukoll.

Fit-traffiku tal-ħajja ninqabdu meta nintrebħu mix-xogħol jew minn attivitajiet li ma jħallulniex mexjin bil-kwiet. Kultant xi attività tant toħdilna enerġija li nispiċċaw fi stress. Mhux qed nirreferi għax-xogħol li minnu naqilgħu l-għixien tagħna imma ġieli nidħlu għal xi biċċa xogħol, xi attività fil-ħin liberu tagħna, li minħabba n-natura tagħna tkun titlob minna ħafna ħin u sforzi tant li nispiċċaw nintrikbu minnha u ninsew li bdejna dik il-biċċa xogħol bħala mogħdija ta’ żmien jew bħala volontarjat. Il-volontarjat huwa vast ħafna u mhux bilfors ikun jinvolvi xi għaqda ta’ benifiċenza. Biżżejjed tkun membru f’kumitat ta’ tim tal-futbol jew ta’ każin tal-banda jew ta’ xi għaqda oħra, il-ħin li toffri għal dik l-għaqda jista’ jitqies bħala volontarjat għax tkun qed tagħmlu mhux bħala xogħol għall-qliegħ ta’ flus imma minn qalbek għall-għaqda li tkun tħobb. Għalhekk kultant nintilfu fit-traffiku tal-ħajja, jew fi kliem ieħor nitgħabbew wisq b’xi ħaġa li nkunu qed nagħmlu u nispiċċaw ninsew lilna nfusna bil-konsegwenza li nispiċċaw fi stress. Dan huwa t-traffiku li qed insemmi biex nibqgħu bit-tema tal-vjaġġ tal-ħajja.

Min bagħatli l-messaġġ

Fil-bidu għiditilkom li dan il-messaġġ irċivejtu fuq mezz ta’ media soċjali imma ma semmejtx min għand min irċivejtu. Ħabiba antika tiegħi, konna kollegi naħdmu skrivanija ma’ skrivanija. Kienet hi li bagħtitli dan il-messaġġ qawwi wara li jiem qabel kont mexxejt il-funeral ta’ ommha. Kemm jista’ jkun ta’ serħan il-qalb messaġġ bħal dan! Meta tħares lejn il-ħajja bħala vjaġġ mhux tiddispra meta jasal l-istazzjon fejn ikollok tħalli t-tren imma tirrassenja ruħek u tħalli bil-qalb it-tajba lill-passiġġieri l-oħra, fosthom l-ulied, l-aħwa u dawk l-aktar għeżież. Mhux faċli ħa nifthemu, imma possibbli. Meta l-ħajja tqsiha bħala vjaġġ fuq ferrovija, taf u tistenna dejjem l-istazzjon li fih tkun trid tinżel biex tħalli l-ferrovija sejra fi triqitha!

Fr Reno Muscat

Dan l-artiklu deher f'In-Nazzjon -  16 ta' frar 2019

Disgħa, għaxra u ħdax

Il-jum tal-10 ta’ Frar għalina l-Maltin ma huwiex sempliċiment jum bħall-oħrajn iżda huwa wieħed speċjali. Għall-Insara Maltin huwa jum il-magħmudija ta’ artna iżda mhux għal dawn biss, anke għal dawk li jħaddnu xi fidi oħra, dan il-jum huwa differenti għaliex ma jaħdmux fih. Issa erħilha li din is-sena ħabtet ħażin għax dan il-jum ġie l-Ħadd!

It-tifkira tal-miġja ta San Pawl fostna ma hijiex fantasija. Din il-miġja nsibuha mniżżla fl-Atti tal-Appostli. Lanqas il-post ma nemmen li huwa żbaljat kif xi drabi jkun hawn min jgħid. Hu x’inhu isem Malta huwa mniżżel fil-Bibbja, paġna mill-isbaħ għalina l-Maltin. Kull qalb Maltija ta’ veru tifraħ meta taqra jew tisma’ l-kliem: “Meta ħlisna mill-għarqa, sirna nafu li l-gżira kien jisimha Malta.” [Atti:28:1] Illum huwa tabilħaqq jum għażiż għalina l-Maltin.

Santa Skolastika

Madwar il-kumplament tad-dinja Kattolika, fl-10 ta’ Frar ma jiċċelebrawx il-miġja ta’ San Pawl f’pajjiżna għax din hija festa, u ngħidha ċar u tond, festa kmandata, f’Malta biss. Fil-kumplament tad-dinja f’dan il-jum, meta ma jkunx il-Ħadd, tiġi mfakkra Santa Skolastika, oħt San Benedittu, dak li jissejjaħ missier il-monakeżmu fil-Punent. Skolastika ssieħbet ma’ ħuha u kienet l-ewwel soru Benedittina. F’Malta għandna sorijiet Benedittini u monasteru minn tagħhom jismu propju għal din il-qaddisa. Dan jinsab fil-Birgu. Dawn huma sorijiet tal-klawsura li ilhom jgħixu f’dan il-monasteru aktar minn 550 sena. Illum in-numrru tagħhom naqas sewwa, imma għadhom hemm!

Allura billi l-10 ta’ Frar f’Malta jaħbat jum San Pawl nawfragu, lil din il-qaddisa niċċelebrawha jum qabel. Filwaqt li d-dinja tiċċelebraha bħal-lum, aħna iċċelebrajniha l-bieraħ.

Il-ħadx

L-għada tat-tifkira ta’ San Pawl fostna niċċelebraw tifkira oħra wisq għażiża mhux biss għalina l-Maltin imma għall-Insara madwar id-dinja kollha. Għada niċċelebraw it-tifkira tal-Madonna ta’ Lourdes. Marija li ġewwa l-għar ta’ Massabielle, f’Lourdes fi Franza, dehret u kellmet għal tmintax-il darba lil daqxejn ta’ tifla ċkejkna, nieqsa minn kull edukazzjoni akkademika imma mimlija bil-fidi. Illum il-post tad-dehriet sar wieħed mill-egħżeż post għall-Insara. Huma bosta minna li xi darba jew oħra żaru dan il-post u min qatt ma mar żgur li jaf bil-post u aktarx li rah fuq it-televiżjoni għax illum isiru trasmissjonijiet tar-rużarju kuljum minn dan il-post.

Element li ma jistax li ma jiġix innotat meta wieħed iżur Lourdes huwa l-għadd ta’ morda li jmorru hemmhekk. Tajjeb niftakru li l-11 ta’ Frar huwa wkoll il-jum iddedikat lill-morda. Kien il-Papa San Ġwanni Pawlu II li fil-festa tal-Madonna ta’ Fatima, 13 ta’ Mejju, tas-sena 1992, waqqaf il-jum li qed insemmu. Mis-sena ta’ wara mal-festa tal-Madonna ta’ Lourdes kien iċċelebrat Jum il-Morda. Forsi nistaqsu għalfejn l-istess jum? Kien fid-disa’ dehra tal-Madonna lil Bernardette li nstabet l-għajn tal-ilma fl-għar, għajn li għadha tmixxi sal-lum. Fl-1 ta’ Marzu 1858, meta kienu saru d-dehriet, sar l-ewwel fejqan mirakoluż permezz ta’ dan l-ilma. B’hekk Lourdes rabat ismu mal-morda u l-fejqan.

Illum missejna tliet punti: Santa Skolastika; tajjeb niftakru fis-sorijiet li jiddedikaw ħajjithom għat-talb, talb lil Alla li għarrafna bih San Pawl meta ħtija ta’ tempesta wasal fuq xtut artna, festa li llum qegħdin niċċelebraw bis-solennità kollha. Semmejna wkoll il-Madonna ta’ Lourdes u r-rabta mal-morda li jdawru ħaristhom u tamithom lejn Marija Omm Alla bit-tama tal-għajnuna fiżika u morali.

Fr Reno Muscat

Dan l-artiklu deher f'Il-Mument -  10 ta' Frar 2019

Pajjiż differenti

Ikolli nistqarr li l-kitbiet tiegħi f’dan il-ġurnal ivarjaw u bla ebda mod ma għandi xi aġenda jew direzzjoni imma nikteb fuq dak kollu li jiġi quddiem għajnejja, dak kollu li naħseb u li nkun nixtieq naqsam mal-qarrejja. Ilni nagħmel hekk u nemmen li dan huwa stil li jogħġob lil bosta għaliex ikolli bosta kummenti posittivi.

Illum nixtieq naqsam magħkom esperjenza li għamilt dan l-aħħar. Kelli x-xorti li mmur għal xi jiem fl-Indja u emmnuni ma nistax ma niktibx dwar din l-avventura tal-ġenn, tal-blieh, esperjenza meraviljuża li ma jien sejjer ninsa qatt lanqas jekk inkun irrid!

Incredible India

L-Indja hija pajjiż enormi, subkontinent, li qed jipprova jibda t-triq tat-turiżmu. Għalhekk għamel motto b’dan l-iskop: Incredible India u tabilħaqq li dan huwa pajjiż inkredibbli. L-ewwel ħaġa ma tridx iżżur l-Indja b’mentalità Ewropea. Ma tistenniex li se tagħmel vjaġġ bħal dak imbagħad issib dak li ssib Malta, Pariġi, Londra jew Ruma. Dan huwa pajjiż differenti f’kull sens, ibda mill-mentalità, kultura, ikel u kull sistema oħra. Huwa pajjiż inkredibbli tabilħaqq.

Differenzi

Ħaġa li bla ma trid tinnota mill-ewwel hija d-differenzi li jeżistu fil-pajjiż. Filli tkun qed tara binja kollha rħamijiet, ħġieġ, ram u x’naf jien u ħdejha, tmiss magħha tara għadd ta’ kmamar tal-pjanċi li jservi ta’ djar għan-nies. X’kontradizzjoni! L-irħam u bosta minerali oħra huma abbundanti fl-Indja u għalhekk dak li għalina jidher lussu eseġerat għalihom huwa komuni ħafna għax huwa wieħed mill-materji primi li nsibu fil-pajjiż. Imma mbagħad ma hemmx triq tan-nofs, min mejjet fis-sakra u min mejjet għal qatra!

Storbju

Ħaġa li bla ma trid tinduna biha mill-ewwel hija l-istorbju li tisma’ fit-toroq. Kulħadd idoqq il-ħorn. Eluf ta’ muturi jdoqqu l-ħorn biex jaqbżu u eluf ta’karozzi jdoqqu l-ħorn biex jaqbżu lit-trakkijiet. It-trakkijiet idoqqu l-ħorn biex iwieġbu għall-ħornijiet tal-karozzi u flimkien isiru sinfonija enormi ta’ daqq ta’ ħornijiet. Din hija ħaġa normali għall-poplu Indjan. Fil-fatt bosta trakijiet fuq wara jkollhom miktub SOUND HORN biex inti jekk tkun bil-karozza warajh iddoqqlu biex iwarrabblek ħalli tgħaddi. Idoqqu l-ħorn il-ħin kollu dawk il- muturi  bi tliet roti li jwasslu n-nies minn post għall-ieħor, dawk li jissejħu Tuk Tuk, jew Rickshaw. Għakemm ir-rickshaw oriġinali kien karettun miġbud minn bniedem! F’pajjiż fejn aktar minn wieħed minn kull seba’ persuni li jgħixu fid-dinja jinstab fih, bilfors ikollok bżonn ta’ mezzi ta’ trasport bħal dan għax żgħir, ma jaħlix u jgħaddi kważi minn kullimkien, l-aqwa li jdoqq il-ħorn ukoll!

Ikel

Ilum ma hemmx għalfejn issiefer biex idduq l-ikel ta’ pajjiż differenti minn dak tiegħek, imma meta tiekol ikel fil-post propju l-ebda ikel ieħor ma jista’ jkun aqwa. L-istess ngħidu għall-ikel Indjan. Billi l-Indja fil-maġġoranza hija Hindu allura l-laħam taċ-ċanga trid tinsieh. Mal-Hindu hemm ukoll il-Musulmani u dawn ma jieklux majjal. Mela biex ħadd ma jħossu offiż la ssib ċanga u lanqas majjal imma ssib tiġieġ u muntun. Jien, li l-laħam ma tanx hu ħabib tiegħi, ma dejqitni xejn din il-ħaġa u hedejt induq platti tal-ħaxix mill-itjeb.

Mal-ikel ħafna drabi jisserva ross imsajjar fuq il-fwar jew ħobż ċatt li jsejħulu Naan. Minkejja li l-Indjani normalment jieklu b’idejhom kull fejn kotn jien dejjem sibt il-pożati fuq il-mejda!

Famuż mad-dinja kollha huwa t-te Indjan jew kif isejħulu Masala Chai. Te imħawwar bi ħwawar u ħalib mgħolli. X’tistenna? Il-ħwawar fl-Indja mhux neqsin u l-ikel tagħhom kollu ħwawar li jagħmlu l-ikel tant bnin u differenti, anzi uniku.

Ħaġa li nnutajt hija s-sens ta’ dixxiplina li dan il-poplu għad għadnu lejn l-awtorità. Il-puluzija għadu meqjus bħala bniedem importanti li jixraqlu r-rispett. Dixxiplina fis-sewqan ftit li xejn hemm biex ngħid id-dritt għax mhux darba jew tnejn u lanqas tlieta rajt karozzi ġejjin lejja fuq in-naħa l-ħażina tat-triq! Fuq mutur ma hemmx limitu kemm jirkbu. Tliet persuni fuq mutur hija ħaġa normali, erba’ persuni rajt ukoll u rajt darba minnhom ħames persuni fuq mutur wieħed.  Tabilħaqq li tnejn minnhom kienu tfal żgħar. Madanakollu minkejja l-ġenn u t-taħwid u n-numru kbir ta’ vetturi, ftit li xejn isiru inċidenti.

Tbissima

Iżda l-aktar ħaġa li laqtitni f’dan il-poplu huwa s-sens ta’ rispett u ta’ ħbiberija li juri lil dak li jkun. Huwa poplu li jgħinek minn qalbu u jekk tagħtih xi ħaġa tal-flus tas-servizz li joffrilek ikun grat lejk u jroddlok ħajr mill-qalb. Din il-ħaġa taraha mill-ħarsa ta’ għajnejhom, il-grazzi  jafu jagħtuhielek bit-tbissima tagħhom u bil-ħarsa ta’għajnejhom.

X’differenza, x’dinja oħra teżisti f’dak il-pajjiż imbiegħed! Tabilħaqq Incredible India.

Fr Reno Muscat

Dan l-artiklu deher f'In-Nazzjon -  9 ta' Frar 2019

Profeta

Spiss nisimgħu min jgħid li xi ħadd kien profeta għax ikun bassar u qata’ xi ħaġa li tkun ġrat sewwasew kif ikun qal dak it-tali. Imma l-profeta m’huwiex biss dak li jbassar il-futur u jaqta’ xi jkun ser jiġri, il-profeta mhux xi saħħar, il-profeta jmur lil hinn mit-tbassir tal-futur.

Il-kelma profeta għandha l-għeruq tagħha fil-Grieg antik. Il-kelma προφήτης (profeta) hija magħmula minn żewġ kelmiet. Ħalli nibda minn denbha u nfisser l-aħħar biċċa. Φημί (tinqara femi) tfisser titkellem, tgħid xi ħaġa. Mela l-profeta għandu x’jaqsam mad-diskors, il-profeta ma jistax jibqa’ mutu, il-profeta fin-natura tiegħu irid ilissen xi ħaġa għax inkella ma jkun profeta xejn. Niġu issa għall-ewwel parti tal-kelma. Προ (tinqara pro) tfisser quddiem, qabel imma tfisser ukoll minflok jew f’isem. Mela jekk ngħaqqdu dawn iż-żewġ kelmiet u naraw xi jfissru nkunu nistgħu ngħidu li profeta huwa kemm dak li jitkellem qabel ma tkun seħħet il-ħaġa kif ukoll dak li jitkellem f’isem ħaddieħor.

Figuri

Il-profeti huma figuri tipikament reliġjużi li nsibuhom tista’ tgħid fir-reliġjonijiet li jemmnu f’xi tip ta’ alla jew allat. Il-profeta huwa dak li jitkellem f’isem dawn l-allat. Fil-fidi Lhudija, u ovvjament f’dik Nisranija wkoll għaliex din tat-tieni hija mwielda minn tal-ewwel, il-figura tal-profeta hija waħda importanti ħafna. Dawn huma figuri li wasslu kemm il-kelma ta’ Alla lill-poplu kif ukoll bassru dak li kellu jseħħ fil-futur. L-itwal ktieb fil-Bibbja huwa ta’ profeta, ta’ Isaija, għad li l-istudjużi jsostnu li dan il-ktieb twil ma nkitibx minn persuna waħda iżda tal-anqas minn tlieta. F’dan il-ktieb insibu kemm il-kelma ta’ Alla mwassla lill-poplu ta’ Isreal kif ukoll tħabbir tal-ġejjieni, it-twelid tal-Messija, ta’ ħellies tal-poplu.

L-aktar fidi qrib dawn it-tnejn hija dik Musulmana li wkoll iżommu xi profeti li nsibu fl-Antik Testment bħala nies qaddisa u jissiġillaw il-lista tal-profeti b’Muħammed, il-fundatur tal-Islam. Xi reliġjonijiet oħra wkoll insibu l-profeti fihom.

Kliemu

Isaija l-profeta

Imma issa ejjew naraw il-profeta xi kliem jgħid. Huwa profeta għax iwassal il-messaġġ ta’ Alla u għalhekk il-kliem li jgħid meta jipprofetizza ma jkunx kliemu imma kliem li Alla jkun irid iwassal lill-bniedem. Kieku profeta ilissen kliemu ma jkun profeta xejn għax ikun qed iwassal il-messaġġ tiegħu, qed jikkomunika dak li għandu f’moħħu. Kieku l-profeta jwassal dak li għandu f’moħħu allura nispiċċaw ngħidu li kieku Facebook u Twitter huma mimlijin profeti! Il-profeta jwassal kliem il-Mulej.

Il-pajjiż tal-profeta

Fl-evanġelju nsibu l-fatt meta Kristu mar fis-sinagoga u ħabbar il-kelma ta’ Alla imma niesu ma laqgħuhx. Hu qalilhom bla tlaqlieq li l-ebda profeta ma huwa milqugħ f’pajjiżu, anzi ma hemmx post agħar minn pajjiżu fejn profeta jiġi mżebblaħ. Mhux faċli li bniedem li tkun tafu sa minn twelidu, tarah jitrabba, jikber, isir ġuvni, raġel taċċetta mingħandu tagħlim differenti minn dak li tant tkun ilek fih. Kien għalhekk li lil Kristu ma aċċettawh, kien għalhekk li ma niżżluhiex li bin il-mastrudaxxa jgħallimhom tagħlim differenti minn dak li kienu ankrati fih. Kienet iebsa biex jidrittaw l-imgħawweġ tagħhom wara t-twissija ta’ bniedem li kienu jafuh.

Profeti llum għad għandna, li forsi ma jitkellmux f’isem Alla imma jitkellmu f’isem is-sewwa, f’isem il-ħaqq u l-ġustizzja, imma l-istess bħalma għamlu lill-profeti tat-Testment il-Qadim, kliemhom bosta drabi jaqa’ fuq widenejn torox.

Fr Reno Muscat

Dan l-artiklu deher f'Il-Mument - 3 ta' Frar 2019