Santa Croce in Gerusalemme

F’dan iż-żmien tar-Randan dak li jkun jaħseb aktar dwar il-passjoni ta’ Kristu. Illum nixtieq naqsam magħkom xi tagħrif dwar knisja li tinsab f’Ruma li hija marbuta b’mod speċjali ma’ dan l-avveniment. Ser nitkellem dwar il-bażilika ta' Santa Croce in Gerusalemme. Din  hija waħda mis-seba' knejjes ta' Ruma li jiffurmaw parti mir-rotta ta' pellegrinaġġ tradizzjonali li kieent saret famuża minn San Filippu Neri.

Bini

Il-bażilika li qed insemmu nbniet fis- seklu IV ħdejn il-Palazzo del Sessorium li kienet ir-residenza ta' Sant'Elena, omm l-imperatur Kostantinu, ħdejn il-Lateran. Il-bażilika ma nbnietx biex tonora l-memorja tal-martri, kif kienet id-drawwa ta’ dawk iż-żminijiet iżda esklussivament biex tilqa’ fiha parti mis-Salib ta’ Ġesù, flimkien ma’ fdalijiet oħra tal-Passjoni li skont it-tradizzjoni Sant’Elena kienet ġabet lejn Ruma mill-vjaġġ tagħha lejn l-Art Imqaddsa fis-sena 325.

Mill-bidu din il-knisja kienet maħsuba bħala relikwarju kbir biex iżżomm xhieda prezzjuża tal-passjoni ta’ Ġesù. Il-bażilika tissejjaħ “f’Ġerusalemm” minħabba li fil-pedamenti tagħha intuża ġebel imbierek li kien miġjub mill-għolja tal-Kalvarju, ġebel trasportat fuq l-istess ġifen flimkien mal-istess relikwi tas-Salib. Għal din ir-raġuni sa mill-Medju Evu l-knisja kienet tissejjaħ sempliċiment "Hierusalem" u minħabba d-devozzjoni popolari, żjara lil din il-bażilika kienet tfisser daqslikieku tirfes fil-belt qaddisa ta' Ġerusalemm stess.

Storja

Il-bażilika ta' Santa Croce in Gerusalemme inbniet fuq il-fdalijiet ta' villa imperjali msejħa Horti Variani ad Spem Veterem, mibdija minn Septimius Severus u mitmuma minn Elagabalus fis- seklu III. Parti minn din il-villa kienu l-Anfiteatru Castrense, iċ-Ċirku Variano, il-Banjijiet Eleniane, imsejħa hekk wara r-restawr li sar mill-Imperatriċi Elena u żona residenzjali li fiha kien hemm sala kbira li aktar tard kienet użata għall-bini tal-knisja Santa Croce in Gerusalemme. Kien fuq l-inizjattiva ta’ Sant’Elena stess li s-sala kbira rettangolari ġiet mibdula f’bażilika Nisranija, li oriġinarjament kienet mgħottija b’saqaf ċatt, imdawwal b’għoxrin tieqa.

Medju Evu

Matul il-pontifikat tal-Papa Luċju II fis- seklu XII sar bosta tibdil f’din il-knisja, inqasmet fi tliet navati, żdied it-transett u l-kampnar għoli tmien sulari. Il-kampnar għandu tliet qniepen: tnejn huma ta’ Simone u Prospero De Prosperis (1631), it-tielet hija aktar reċenti u tmur lura għall-1957. Matul il-Medju Evu l-knisja rat restawr ieħor. Iżda matul il-perjodu li fih il-papa kien jgħix Avignon (1309 – 1377) din il-knisja kien mitluqa għal kollox.

Matul il- Medju Evu l-bażilika kienet post tal-pellegrinaġġi, b'mod partikolari dawk penitenzjali, speċjalment matul ir-Randan. Nhar il-Ġimgħa l-Kbira, il-papiet kienu jżuruha u jimxu ħafjin it-triq li tgħaqqad il-katidral ta’ San Giovanni in Laterano, fejn kienu joqogħdu l-papiet dak iż-żmien, mal-bażilika ta’ Santa Croce bħala sinjal ta’ penitenza. Wara huma kienu jqimu ir-relikwa tal-Salib ta’ Ġesù. Din it-tradizzjoni mbagħad ġiet integrata fil-Liturġija tal-Ġimgħa l-Kbira, li tinkludi mument ta’ adorazzjoni tas-salib.

Età moderna

Fl-1743 il-bażilika u l-monasteru ta’ maġenbha ġew restawrati kompletament fuq inizjattiva tal-Papa Benedittu XIV, li kien marbut b’mod partikolari ma’ Santa Croce, peress li kien il-kardinal titulari tagħha qabel l-elezzjoni tiegħu għat-tron papali. Fl-1798 il-bażilika ġiet maħkuma mis-suldati Franċiżi waqt l- invażjoni Napoleonika u minnha nsterqu r-relikwarji prezzjużi tad-deheb li kienu jżommu l-frammenti tas-Salib, il-musmar u x-xewk. Ir-relikwarji attwali sar fl-1804. Fl-1870, wara l-waqgħa tal-Istat tal-Knisja, il-kumpless kollu ta’ Santa Croce ġie kkonfiskat u meħud għall-beni tal-Istat Taljan, u qatt ma ġie rritornat lis-Santa Sede. Il-bażilika u l-kumpless kollu ta’ Santa Croce għadhom proprjetà tal-istat Taljan.

Relikwi tal-Passjoni 

Kif ghidna, il-bażilika fiha bosta relikwi fosthom uħud tradizzjonalment marbuta mal-Passjoni ta' Ġesù . Dawn huma tliet frammenti tas-Salib, magħruf bħala Veru Lignu, parti mill-kuruna tax-xewk, musmar li bih kien imsallab Kristu mas-salib u Titulus Crucis. It-Titulus Crucis huwa relikwa li tikkonsisti fi njama tal-ġewż li skont it-tradizzjoni hija l-kundanna li kien hemm imwaħħla fuq is-salib ta’ Kristu. Minbarra din tal-aħħar, li nstabet fl-1492, ir-relikwi l-oħra ġew konservati kontinwament mis-seklu IV u dawn huma l-aktar relikwi antiki li għandna tagħrif fuqhom. Matul is-sekli ġew miżjuda relikwi oħra ta’ inqas importanza mar-relikwi tal-Passjoni ta’ Kristu, uħud ta’ provenjenza inċerta, bħalma huma l-frammenti tal-grotta ta’ Betlehem u tas- Santu Sepulkru u tal-kolonna tal-Flagellazzjoni, il-patibulum (il-parti minduda ta’ salib) tal- Ħalliel it-Tajjeb u relikwa tas-saba' ta' San Tumas. Dawn kollha b’xi mod huma relikwi marbuta mal-ġrajjiet tal-Passjoni u l-Qawmien ta’ Ġesù,

Illum tkellimmna dwar knisja partikolari li fiha relikwi tant għeżież speċjalment f’dawn il-jiem. Knisja li minkejja li tinsab mhux wisq bogħod miċ-ċentru ta’ Ruma, għandi l-impressjoni li ftit huma dawk minna li jżuruha.

Fr Reno Muscat

Dan l-artiklu deher f'In-Nazzjon - 25 ta' Marzu 2023

Scala Sancta

 

Fil-belt ta’ Ruma, sewwasew fil-pjazza ta’ ħdejn il-katidral ta’ Ruma, San Giovanni in Laterano, insibu binja li fiha hemm taraġ li jissejjaħ Scala Sancta. Fi żmien ir-randan dan il-post ikun frekwentat aktar minn żminijiet oħra ta’ matul is-sena għaliex huwa maħsub li dan it-taraġ għadda min fuq Ġesù Kristu. Ovvjament da nit-taraħ ma kienx Ruma. Skont it-tradizzjoni dan huwa t-taraġ li tela’ Ġesù biex jasal fis-sala fejn saret interrogazzjoni minn Ponzju Pilatu qabel ingħata s-sentenza tat-tislib tiegħu. Huwa maħsub li Ġesù tela’ dan it-taraġ diversi drabi dakinhar li ġie kkundannat għall-mewt. Dan kollu, bħalma nafu, seħħ f’Ġerusalemm, allura kif dan it-taraġ sab ruħu f’Ruma?

Oriġini

Dan it-taraġ fih tmienja u għoxrin tarġa  tal-irħam abjad li jinsabu ġewwa binja fuq proprjetà extraterritorjali tas-Santa Sede f'Ruma. Uffiċjalment dan il-bini jissejjaħ is-Santwarju Pontifiċju tat-Taraġ Imqaddes jew bit-Taljan Pontificio Santuario della Scala Santa. Dan il-bini jinkorpora parti mill- Palazz Papali Lateran antik. It-Taraġ Imqaddes iwassal għall-knisja ta’ San Lawrenz in Palatio ad Sancta Sanctorum magħrufa aħjar bħala Chiesa di San Lorenzo in Palatio ad Sancta Sanctorum jew sempliċement is-“ Sancta Sanctorum ” li kienet il-kappella personali tal-Papiet tal-ewwel żminijiet tal-Knisja.  Wieħed jista’ jitla’ dan it-taraġ għarkupptejh biss.

Skont it-tradizzjoni, dan it-Taraġ inġiebu Ruma minn Sant'Elena fir-raba' seklu. Fil-Medjuevu kien magħruf bħala Scala Pilati jiġifieri t-Taraġ ta’ Pilatu. Minn pjanti antiki jidher li dan it-taraġ kien f’xi żmien iwassal  għall-kuritur tal-Palazz tal-Lateran iżda fl-1589, il-Papa Sistu V ordna li t-Taraġ Imqaddes jitneħħa mill-palazz u jiġi poġġut fil-post preżenti. Billi kif għidna dan it-taraġ ma jistax jintrifes mis-saqajn imma wieħed jista’ jitilgħu biss għarkupptejh, inbnew turġien oħra għal dawk li ma jistgħux jitilgħuh għarkupptejhom. Fl-1724, il-Papa Benedittu XIII għatta t-taraġ tal-irħam bl-injam għall-protezzjoni tiegħu, peress li l-irħam kien beda jittiekel minħabba l-ħafna pellegrini li telgħu t-taraġ maż-żmien. It-taraġ baqa’ mgħotti sal-2019, meta tneħħa l-kisi protettiv tal-injam u l-irħam ġie espost wara xogħol ta’ restawr. Meta t-taraġ reġa’ nfetaħ fil-11 ta' April 2019, il-pellegrini tħallew jitilgħu t-taraġ tal-irħam espost fuq irkupptejhom għall-ewwel darba wara kważi 300 sena. It-taraġ baqa’ espost u miftuħ għall-pubbliku bejn April 2019 u Lulju 2019, u mbagħad reġa’ ġie miksi bl-injam.

Devozzjoni

Li wieħed jitla’ t-Taraġ Imqaddes fuq irkupptejh hija devozzjoni ferm antika fost il-pellegrini u l-fidili. Diversi Papiet wettqu din id-devozzjoni u l-Knisja Kattolika Rumana tat indulġenzi għaliha. Il-Papa Piju VII fit-2 ta’ Settembru 1817 ta indulġenza ta ’ disa’ snin għal kull tarġa lil dawk li jitilgħu t-Taraġ. Il-Papa Piju X  fis-26 ta’ Frar 1908 ta indulġenza plenarja kemm-il darba dak li jkun  jitla’ t-Taraġ b’devozzjoni wara l-Qrar u t-Tqarbin. Fil-11 ta’ Awwissu 2015 il- Penitenzjarju Appostoliku ta indulġenza plenarja lil dawk kollha li, “ispirati mill-imħabba” jitilgħu t-Taraġ fuq irkupptejhom waqt li jimmeditaw fuq il-passjoni ta’ Kristu, u wkoll marru għall-Qrar, irċievew it-Tqarbin u talbu għall-intenzjonijiet tal-Papa. Dawk li ma jifilħux jitilgħu għarkupptejhom hemm modi oħra kif jistgħu jiksbu l-indulġenzi. Bejn April 2019 u Lulju 2019, meta l-pellegrini tħallew jitilgħu t-taraġ għarkupptejhom fuq it-taraġ oriġinali tal-irħam mikxuf, in-numru ta’ pellegrini trippla.

Fuq l-eżempju ta’ bosta qaddisin u rġiel u nisa illustri u devoti, il-Papa Piju IX tela’ t-taraġ kemm-il darba matul ħajtu, saħansitra sa lejlet il-qbid ta’ Ruma u r-reklużjoni volontarja tiegħu fil-Vatikan fl-1870.

Bħal kollox hemm min ikun xettiku jew jirredikola dawn l-atti.

Martin Luteru tela’ t-taraġ fuq irkopptejh fl-1510. Hekk kif għamel dan hu qal il-Missierna fuq kull tarġa. Jingħad meta wieħed jagħmel din ir-rit, jista’ “jifdi ruħ mill-purgatorju”. Imma meta Luteru wasal fil-quċċata ma setax irażżan id-dubju tiegħu u qal: "Min jaf jekk dan hux minnu?" Charles Dickens wara li żar l-Iscala Sancta fl-1845, kiteb: "Qatt, f'ħajti, ma rajt xi ħaġa f'daqqa daqshekk redikola u daqshekk spjaċevoli bħal din iż-żjara."

Kurżità

Hekk kif tidħol fil-binja ta’ fejn jinsab dan it-taraġ issib għadd ta’ statwi tal-irħam li għandhom x’jaqsmu mal-passjoni ta’ Kristu. Fost dawn insibu it-tradiment ta’ Ġuda u Kristu quddiem Pilatu. Tajjeb wieħed ikun jaf li repliki ta’ dawn iż-żewġ statwi nsibuhom f’waħda mill-purċissjonijeit tal-Ġimgħa l-Kbira f’pajjiżna, sewwasew f’dik taż-Żejtun.

Huwa xieraq li jekk wieħed ikun Ruma u jkun qrib il-Lateran iżur dan il-post għażiż u ta’ storja kbira, kifukoll post ta’ fidi.

Fr Reno Muscat

Dan l-artiklu deher f'In-Nazzjon - 11 ta' Marzu 2023

Il-kċina

 

Aktarx li waħda mill-aktar kmamar fid-dar li ngħaddu ħin ġewwa fiha ħija l-kċina, għax fiha mhux biss nippreparaw l-ikel u niekluh imma fiha nistgħu nagħmlu elf ħaġa oħra, u llum aktar minn qabel, billi d-djar tagħna ma għadhomx ta’ dak il-kobor li kienu xi snin ilu u llum kamra waħda tiġbor fiha tlieta jew erba’ kmamar minn ta’ dar ta’ erbgħin jew tletin sena ilu. Bla duju kulħadd jaf li l-kċina hija kamra speċifika f'bini jew f’dar, mgħammra b'mod speċjali għall-preparazzjoni tal-ikel u bosta drabi fejn dak l-ikel jiġi kkunsmat. Ġeneralment fiha jkun hemm ilma ġieri, kemm kiesaħ kif ukoll sħun u apparati domestiċi varji bħal forn , friġġ  eċċetra. Minkejja li nqattgħu tant ħin fiha, għandna mnejn lanqas nafu xi storja kurjuża għaddiet minnha din il-kamra li llum insibuha f’kull dar u f’kull bini ieħor li fih jgħaddu xi tul ta’ ħin in-nies, bħal ngħidu aħna uffiċċju jew ħanut tax-xogħol.

Mal-mixja taż-żmien

Il-kċina bħala post speċifiku fl-abitat uman mhux dejjem eżistiet. Madankollu, hekk kif in-nar beda jkun użat u kkontrollat jiġifieri bla ebda periklu bdejna nsibu l-kċejjen fid-djar. Dan nistgħu nqisuh bħala t-twelid ta' post kollettiv għall-konsum tal-ikel imsajjar.

F'palazzi, f’kastelli jew djar ta’ nies għonja li kienu jħaddmu magħhom għadd ta’ qaddejja, il-kċina kienet tkun f'żona separata mill-parti abitata mill-familja. L-ikel kien jissajjar u mbagħad jinġarr mill-qaddejja jew fuq gabarrejiet jew jekk ikun hemm ammont kbir ta’ platti kien jintuża karru bir-roti li jieħu l-ikel minn fejn jissajjar sal-kamra tal-ikel.

Minn barra għal ġewwa

Fid-djar Ewropej tal-bidu tal-Medjuevu, meta bdejna nsibu djar b’kamra waħda kbira, il-kċina sabet ruħha fid-dar. Kien ikun hemm post għan-nar fil-kenur taħt l-ogħla punt tal-bini. Aktarx li ż-żona tal-kċina kienet tkun bejn id-daħla tad-dar u l-post fejn ikun hemm in-nar. Fi djar għonja ġieli kien ikun hemm aktar minn kċina waħda. F'xi djar kien ikun hemm 'il fuq minn tliet kċejjen. Il-kċejjen kienu maqsuma skont it-tipi ta’ ikel ippreparat fihom.

Il-kċina ta' Margarethe Schütte-Lihotzky

Il-kċina aktarx kienet  tkun separata mis-sala l-kbira minħabba d-duħħan, min-nirien u r-riħa tat-tisjir u biex ikun evitat il-periklu u ċ-ċans li n-nirien kienu jistgħu iqabbadu d-dar kollha. Pass kbir lejn il-kċina moderna mgħammra kif nafuha llum kienet il-Kċina ta' Frankfurt, iddisinjata minn Margarethe Schütte-Lihotzky għal proġett ta' akkomodazzjoni soċjali fl-1926. Din il-kċina kien fiha 1.9 bi 3.4 metri u kienet maħsubha biex tkabbar l-effiċjenza tal-kċina filwaqt li tnaqqas l-ispejjeż tal-bini. Id-disinn kien ir-riżultat ta' studji dettaljati li wettqet Schütte-Lihotzky kif ukoll ta’ bosta intervisti ma' kerrejja futuri ta’ dawn id-djar biex ġie identifikat eżatt dak li kellhom bżonn mill-kċejjen tagħhom. Il-kċina fitted ta’ Schütte-Lihotzky sabet ruħha f’xi 10,000 appartament fi proġetti ta’ djar mibnija fi Frankfurt fis-snin tletin tas-seklu li għadda.

Illum

Is-snin tmenin raw reazzjoni kontra d-disinn tal-kċina li konna mdorrijin biha, b'nies bdew jippreferu jgħaqqdu flimkien taħlita ta’ spażji li qabel kienu jkunu fi kmamar separati. Il-kċejjen moderni ħafna drabi huma spazju informali li jippermettilek li tiekol mingħajr ma jkollok bżonn tuża l-kamra tal-ikel, li hija meqjusa bħala formali. Dawn iż-żoni jissejħu "breakfast areas," "breakfast nooks," jew "breakfast bars" jekk l-ispazju jkun integrat fil-bank tal-kċina. Kċejjen bi spazju biżżejjed biex fiha jsir l-ikel ukoll kultant jissejħu "living kitchen.”

Il-kċina tan-nanna

Ma nistax nikteb fuq kċina bla ma moħħi joħodni lura lejn il-kċina tan-nanna tiegħi. Il-kċina tan-nanna kienet il-post fejn niltaqgħu maż-żijiet u l-kuġini kollha. Kont tidħol għaliha minn loġġa. L-beda bieb ma kien hemm imma daqsxejn ta’ purtiera fjurita miġbuda mal-koxxa tal-bieb b’lazz. Minn ħajt sa ħajt kien hemm bħal xkaffa tal-ġebel li fuqha kien isir it-tisjir u taħtha jintrefgħu l-borom, it-twaġen u l-platti u dak kollu li ssib fil-kċina. Purtiera fjurita pariġġ dik tal-bieb kienet tgħatti kollox. Fuqu spiritiera ta’ bi tlieta u spiritiera tat-tromba bi stanjata kafè dejjem tnemnem fuqha. Sewwasew fin-nofs kien hemm sink fejn taħsel il-platti.

Fin-nofs mejda u sitt siġġijiet, kuker tal-pitrolju u fridge ċkejkna filwaqt li bejniethom daqsxejn ta’ armarju li kien ikun fih kull xorta ta’ ikel, kif ngħidu bil-Malti kien ikun fih il-barka ta’ Alla.

Illum il-kċina tan-nanna spiċċat bħalma wara kollox spiċċat hi wkoll u l-borom u l-pagni tal-fuħħar li darba kienet issajjar fihom nanti spiċċaw iżejnu l-kċina l-ġdida li ħadet post dik l-antika.

Dawn huma xi ftit ħsibijiet li għaddew minn moħħi dan l-aħħar u xtaqt naqsamhom magħkom. Il-kċina, forsi l-aktar post fid-dar li ngħaddu ħin fiha u forsi l-inqas kamra li ngħożżu.

Fr Reno Muscat

Dan l-artiklu deher f'In-Nazzjon - 4 ta' Marzu 2023

Lodovico Mifsud Tommasi

 

Kanonku u poeta minn Bormla

Matul l-istaġun tal-festi li jsiru f’pajjiżna spiss nisimgħu il-kurunella tal-qaddis jew qaddisa. Bosta kurunelli qodma kienu miktuba minn Ludovico Mifsud Tommasi. Ejjew l-ewwel naraw xi ħaġa fuq fuq dwar xi tkun kurunella. Biss Mifsud Tommasi ma jistax ikun marbit biss mal-kurunelli imma hemm ħafna aktar għal xiex dan is-saċerdot għandu jibqa’ msemmi u mfakkar.

Kurunella

Hemm għadd ta’ talbiet li l-forma tagħhom hija differenti. Kurunella hija forma ta’ talba magħquda ma’ għadd ta’ tifħir lill-qaddis jew qaddisa li lilu jew lilha tkun iddedikata dik il-kurunella. Wara kull żewġ strofi tingħad Missierna, Sliema u Glorja. Din tingħad fin-novena ta’ qabel il-festa jew fil-jiem tat-tridu qabel il-barka Sagramentali. Sfortunatament illum din id-drawwa hemm fejn spiċċat. Ħasra għax minbarra s-sens liturġiku hemm ukoll il-paterimonju artistiku u poetiku li qed jintilef.

Min kien l-awtur

Ludovico twieled nhar it-18 ta’ Novembru, 1796 ġewwa Bormla. Missieru Francesco Mifsud kien neguzjant u kien miżżewweġ lil Angelica Tommasi.  Huwa kien mgħammed fi l-knisja parrokkjali ta’ Bormla u mogħti l-ismijiet ta’ Ludovico, Giuseppe u Fabrizio. Il-ġenituri ta’ Ludovico kellhom 11-il wild, sitt ibiet u ħames subien. Fl-1806, meta Ludovico kellu 10 snin, daħal is-seminarju fejn studja għal 10 snin u wara daħal l-università. Huwa gradwa fit-teoloġija mill-Università ta’ Malta u fl-1821 ġie ordnat saċerdot mill-Isqof ta’ Malta Ferdinando Mattei. Wara huwa kompla l-istudji tiegħu fid-dritt kanoniku u fid-dritt ċivili ġewwa Ruma. Huwa kien professur tal-Istorja tal-Knisja u tal-Iskrittura. Fl-1858 ħa l-pussess ta’ Kanonku tal-Kolleġġjata ta’ Bormla u fis-sena 1868 inħatar Monsinjur tal-Katidral tal-Imdina.

Pittura

Fl-1828 Dun Ludovik kien qabbad lill-artist Pietru Pawl Caruana biex ipitter kwadru tal-Kunċizzjoni sabiex jirregalah lill-kolleġġjata ta’ Bormla. Wara dan il-kwadru kellu jieħu post il-kwadru titulari tal-artist Carlo Gimach u jsir il-kwadru titulari li għadna nsibu llum. Fl-1835 fir-rokna ta’ isfel, fuq in-naħa tal-lemin tal-kwadru tpittret l-arma tal-familja Mifsud Tommasi. Din il-pittura kienetasdet xi ftit lill-Bormliżi għaliex sa dak iż-żmien ix-xbieħa tal-madonna kienet tkun rappreżentata bi lbies rikk u mhux kif pittirha Caruana, b’libsa bajda u faxxa kaħla ma qaddha. Interessanti ħafna l-fatt li meta seħħew id-dehriet ta’ Lourdes fl-1858 – tletin sena wara li saret il-pittura, il-Madonna dehret liebsa sewwasew kif kienet tidher fil-kwadru kkommissjonat minn Mifsud Tommasi.

Potenzjalment Arċipriet

Il-kappillan Tumas Scicluna tal-parroċċa ta’ San Filep ta’ Ħaż Żebbug kien għażel lil Mifsud Tommasi bħala vigarju tiegħu. Dun Lodovik ħadem biex ġab mingħand il-Papa Piju VIII t-titlu ta' arcipriet lill-parroċċa Żebbuġija u fl-1829 kellu jnħatar l-ewwel arċipriet tal-Belt Rohan iżda l-pussess tiegħu qatt ma sar.  Skont Ġużè Cassar Pullicino, Mifsud Tommasi kien offrut il-grad ta’ isqof koadjutur tal-Isqof Mattei, bid-dritt tas-suċċessjoni mill-Gvernatur ta’ Malta Sir Frederick Cavendish Ponsonby għall-ħabta tas-sena 1830, kariga li Mifsud Tommasi ma aċċettax.  Fl-1831 Malta kellha isqof ġdid; iż-Żebbuġi Francesco Saverio Caruana. Jingħad li għal xi raġuni dan l-Isqof ma kienx jaqbel wisq ma’ Mifsud Tommasi u ħajru jirrinunzja għall-arċipretura u wiegħdu li ’l quddiem jinnomimah monsinjur tal-katidral. Dun Ludovik kien aċċetta din il-proposta imma l-Isqof  Caruana miet fl-1847 u Mifsud Tommasi kien għadu  ma sarx monsinjur.  Bħalma għidna, fl-1857 kien nominat  bħala kanonku tal-Kolleġġjata ta’ Bormla. Il-vestizzjoni tiegħu bħala kanonku saret fit-2 ta’ Jannar tal-1858. In-nomina ta’ monsinjur tal-katidral waslet fl-1868 mill-Isqof  Gaetano Pace Forno

Saċerdot u kittieb

Monsinjur Mifsud Tommasi kien predikatur imfaħħar ħafna u dar tista’ tgħid il-knejjes ta’ Malta kollha jipprietka. Kien ukoll kittieb u poeta ta’ kalibru għoli. Interessanti ħafna l-fatt li dan is-saċerdot kiteb bil-Malti meta ilsienna lanqas biss kein jitqies bħala lingwa. Fl-1835 Ludovik Mifsud Tommasi ippubblika l-ewwel ġabra ta’ kurunelli fl-Istamperija tal-Gvern. Dik is-sena wkoll huwa  ħareġ  l-Inni Mqaddsa, traduzzjoni bil-Malti tal-innijiet tal-brevjar. Dan juri kemm dan is-saċerdot ħaseb kmieni għall-użu tal-Malti fil-knisja. Bejn l-1835 u l-1837 hu ppubblika xejn anqas min 21 ktejjeb. Xogħolijiet importanti oħra tiegħu huma: Stabat Mater Dolorosa, Christe Sanctorum decus Angelorum u Magnae Deus Potentiae.

Il-Kanonku Ludovico Mifsud Tommasi miet nhar it-23 ta’ Ottubru, 1879, ftit jiem qabel ma għalaq it-83 sena. Huwa jinsab midfun fil-katidral tal-Imdina.

Fr Reno Muscat

Dan l-artiklu deher f'In-Nazzjon - 25 ta' Frar 2023

Il-Vulkan Etna

Fil-gżira ġara tagħna, il-gżira ta’ Sqallija, insibu wieħed mill-aktar vulkani attivi fid-dinja. Qiegħed nirreferi għall-Vulkan Etna jew kif insejħulu spiss l-Etna. Meta l-viżibilità tkun tippermetti mhux l-ewwel darba li dan il-vulkan deher minn pajjiżna. Iva daqshekk hu qrib tagħna dan il-vulkan!

Isem

L-isem Etna hawn min jgħid li ġej mill-Grieg αἴθω (aithō), li jfisser “Jiena naħraq.” Imbagħad hemm min jemmen li l-isem huwa derivat mill-kelma tal-Feniċi attuna li tfisser “forn” jew “ċumnija.” Bil-Latin dan il-vulkan jissejjaħ Aetna. Bl -Għarbi huwa msejjaħ جبل النار (Jabal al-Nār) li dlonk nindunaw li tfisser il-muntanja tan-nar.

Tajjeb ngħidu li Vulkan, fil-mitoloġija Griega kif ukoll dik Rumana, kien l-alla tan-nar. Ħafna drabi dan l-alla kien jiġi mpinġi jew skolpit b’martell tal-ħaddieda f’idu. Il- Vulkanalja kienet il-festa annwali li kienet issir f’ġieħu kull 23 ta’ Awwissu. Bil-Grieg dan l-alla kien jissejjaħ Ħefestus. Il-mitoloġija tgħid li l-alla Vulkan kellu l-forġa tal-ħaddied tiegħu sewwasew taħt il-muntanja Etna.

Il-Vulkan Etna huwa magħruf ukoll bħala Muncibbeḍḍu bl-Isqalli u Mongibello jew Montebello bit-Taljan, li kif nafu jew nistgħu nobsru, dawn kollha jfissru muntanja sabiħa. Skont ipoteżi oħra, it-terminu Mongibello ġej mil-Latin Mulciber li ġejja mill-frażi qui ignem mulcet  li tfisser dak li jtaffi n-nar. Teorija oħra hija li Mongibello ġejja mill-kelma Taljana monte flimkien mal-kelma Għarbija jabal , li t-tnejn li huma jfissru muntanji.

Ftit tagħrif

Dan il-vulkan jinsab bejn l-ibliet Sqallin ta’ Catania u Messina iżda jagħmel parti minn Catania. L-Etna jinsab fuq il-kosta tal-lvant ta’ Sqallija, fil-Lbiċ tal -Muntanji Peloritani u fix-Xlokk tal -Muntanji Nebrodi imsejħin ukoll bħala l-Appennini Sqallin. Huwa għoli 3,357 metru u għalhekk huwa l-aktar vulkan għoli fl-Italja. Tajjeb ngħidu li b’xi eruzzjoni dan l-għoli jista’ jiżdied xi ftit ukoll.Pereżempju billi sentejn ilu kienu saru bosta eruzzjonijiet, dan il-vulkan għola bi tletin metru.  It-tieni l-ogħla vulkan fl-Italja huwa l-Vessuvju, biss l-Etna huwa għoli darbtejn u nofs daqs il-vulkan li nsibu Napli. Huwa it-tieni l-ogħla vulkan attiv fl-Ewropa u l-Afrika ta’ fuq. Biex naqtgħu l-kurżità ngħidu li l-aktar vulkan għoli li nsibu f’din ix-xaqliba tad-dinja huwa dak li jġib l-isem ta’ Teide li hemm fil-gżejjer Canary li huwa għoli 3,715-il metru.

L-art li fuqha nsibu dan il-vulkan fiha elf, mija u disgħin kilometru kwadu u ċ-ċirkonfeneza tiegħu fiha mija u  erbgħin kilometru. Bħalma bosta jafu, il-qoxra tad-dinja hija maqsuma f’għadd ta’ pjattaformi tettoniċi. Il-Vulkan Etna jinsab fil-periferija tal-pjattafoma tettonika Afrikana.

Fix-xitwa fuq l-Etna jkun hemm silġ li fl-ogħla parti  jdum kważi sas-sajf. Iż-żoni turistiċi minn fejn tista’ titlaq għal eskursjonijiet sal-quċċata tal-vulkan jistgħu jintlaħqu faċilment mill-għoljiet tan-Nofsinhar u tal-Grigal fejn jinsabu wkoll iż-żewġ ski resorts tal-vulkan. Fl-ogħla partijiet tal-vulkan il-klima hija alpina. It-temperaturi medji annwali jvarjaw minn 13-14°C fil-bażi għal 2-3°C fil-quċċata biss fix-xhur xitwin it-temperatura tinżel taħt iz-zero spiss.

Storja

L-ewwel referenzi storiċi għall-attività eruttiva tal-Etna jinstabu fil-kitbiet ta’ Tuċidide u Dijodoru Siklu u tal-poeta Pindaru. Referenzi oħra huma l-aktar mitoloġiċi. Skont Dijodorus Siklu, madwar 3,000 sena ilu, wara fażi ta’ attività splussiva vjolenti fuq l-Etna, l-abitanti tal-inħawi ta’ dak iż-żmien, marru jgħixu fil-partijiet tal-punent tal-gżira ta’ Sqallija. Nistgħu ngħidu li l-eruzzjonijiet tal-Etna, għalkemm qerrieda mhumiex ta’ periklu għan-nies ħlief għal xi każi uniċi bħal dik li seħħet fil-25 ta’ Novembru, 1843 meta sitta u tletin persuna tilfu ħajjithom. L-itwal eruzzjoni magħrufa hija dik ta' Lulju tal-1614. Il-fenomenu dam għaxar snin u fihom ħareġ aktar minn biljun metru kubu ta' lava li kesa 21 kilometru kwadru ta' art fit-Tramuntana tal-vulkan. Fl-1669 seħħet l-aktar eruzzjoni magħrufa u qerrieda li laħqet u għaddiet il-belt ta’ Catania. Fl-1928 , seħħet l-aktar eruzzjoni distruttiva tas-seklu għoxrin filwaqt li bejn Diċembru tas-sena 1991 u Marzu tal-1993 seħħet l-itwal eruzzjoni tas-seklu li għadda, eruzzjoni li damet 473 jum. Mill-2000 'l hawn l-Etna kellha erba' eruzzjonijiet. Mhux dawn biss kienu l-eruzzjonijiet matul is-snin iżda hawn semmejt biss xi wħud fost l-akbar. Kien hemm xi drabi li l-irmied li jitfa’ dan il-vulkan tellef ukoll l-ajruplani anke fl-ajruport ta’ Malta.

Pożittività

Minkejja kollox, il-Vulkan Etna għandu wkoll it-tajjeb tiegħu. L-irmied li joħroġ minnu huwa ta’ ġid kbir għall-agrikoltura u għalhekk l-art tal-inħawi hija waħda fertili mmens. Minħabba l-għoli tal-vulkan tinżel ħafna borra u għalhekk inbnew żewġ risorsi għall-isports tal-isking. L-Etna hija destinazzjoni għal turisti interessati fil-vulkani peress li l-Etna huwa wieħed mill-ftit vulkani attivi fid-dinja li huwa aċċessibbli faċilment. Fil-fatt, hemm ukoll gwidi speċjalizzati u vetturi off-road li jieħdu l-viżitaturi b'mod sikur sal-craters tas-summit.

U fatt ieħor li jien narah pożittiv huwa li aħna l-Maltin nistgħu nżurh faċilment u llum huwa possibbli li tmur fuq l-Etna filgħodu u terġa’ lura Malta filgħaxija.

Fr Reno Muscat

Dan l-artiklu deher f'In-Nazzjon - 18 ta' Frar 2023

 

 

Il-parroċċa

 

Ilkoll kemm aħna nafu xi tkun parroċċa, imma forsi ftit huma dawk li jafu l-oriġini ta’ dawn l-entitajiet. Il-parroċċa hija l-parti minn djoċesi f'komunità Nisranija li tkun immexxija minn presbiteru msejjaħ kappillan jew arċipriet. Il-Knisja Kattolika, il-Knisja Ortodossa, il-Knisja Anglikana, u xi denominazzjonijiet Protestanti oħra huma kollha organizzati f'parroċċi.

Isem

Nibdew qabel xejn naraw il-kelma “parroċċa” minn fejn hi ġejja. It-terminu "parroċċa" ġej mill-Grieg παροικία (paroikìa), kelma derivata minn παροικέω li tfisser "dak li jgħix fil-qrib" u bil-Latin saret paroecia li tfisser "qrib id-dar" jew “min mhux tad-dar”: f’dan is-sens din il-kelma kienet tirreferi għal dawk ir-resident barrani fost iċ-ċittadini tal-post. F’sens etimoloġiku, għalhekk, il-parroċċa (paroikìa) mhijiex komunità ta’ nies li jgħixu madwar post ta’ qima u lanqas ma għandha x’taqsam ma’ territorju. Tfisser dawk in-nies li ma humiex qed jgħixu f’arthom. Dan nifhmuh sewwa meta naqraw il-kliem meħud mill-Ittra lil-Lhud: Għax aħna hawnhekk ma għandniex belt li tibqa' għal dejjem, iżda qegħdin infittxu dik li għad trid tiġi. [Lhud:13:14]

Storja

Oriġinarjament l-ewwel komunitajiet Insara fdaw il-liturġija kollha f’idejn isqof li kien joqgħod f’belt. Barra s-sedi episkopali ma kienx hemm knejjes, sakemm fir-raba’ seklu l-komunitajiet Insara rurali tant saru numerużi li kienu jeħtieġu r-residenza permanenti ta’ membru tal-kleru. Fil-bidu l-komunitajiet rurali kienu taħt l-amministrazzjoni diretta tal-isqof, iżda fil-Lvant il-Konċilju ta’ Kalċedonja li sar fis-sena 451 ordna  amministrazzjoni differenti. Fil-Punent, il-proċess tal-ħolqien tal-parroċċi kien itwal u aktar bil-mod. Bejn ir-raba’ u l-ħames seklu inbnew bosta knejjes rurali kemm fi proprjetà ekkleżjastika kif ukoll f’art privata. Qassis wieħed jew aktar kienu joqogħdu fil-knisja. Fil-bidu, l-amministrazzjoni pastorali u patrimonjali tal-knejjes rurali kienet taqa’ taħt ir-responsabbiltà tal-isqof, il-parroċċi ma kellhomx konfini definiti sew.

Fis-sekli sitta u sebgħa bdew jissemmew l-ecclesia rusticana jew parochitana u finalment parochia. Bil-mod il-mod l-amministrazzjoni ta’ dawn il-knejjes bdiet tiġi fdata f’idejn is-saċerdoti residenti, li issa kienu jistgħu jirċievu direttament donazzjonijiet u legati mingħand il-fidili. Minbarra l-knejjes parrokkjali, inbnew ukoll knejjes sekondarji, kappelli u oratorji, li iżda baqgħu taħt id-dipendenza tal-parroċċa. Din ir-rabta ta’ dipendenza hija enfasizzata mid-dritt tal-knejjes parrokkjali li jamministraw il-magħmudija. Sa mis-seklu tmienja il-kampanja ta' madwar il-parroċċi ġiet assenjata bħala t-territorju tal-parroċċa stess u b'hekk assumiet ċerti konfini. Lejn is- seklu ħdax u tnax il-parroċċa rurali saret iċ-ċentru tal-ħajja Nisranija tal-komunità u ta’ spiss ħdejn il-knejjes fetħu skejjel u istituti ta’ karità.

Il-parroċċi urbani, min-naħa l-oħra, żviluppaw aktar bil-mod għaliex il-knisja katidral baqgħet għal żmien twil is-sede tal-isqof u l-unika parroċċa fil-belt. It-tixrid tal-parroċċi kien madankollu differenti ħafna minn djoċesi għal djoċesi. Il-Konċilju ta’ Trento li sar bejn l-1545 u l-1563 ordna t-twaqqif ta’ parroċċi fid-djoċesijiet li kienu għadhom nieqsa minnhom.

Tajjeb ngħidu wkoll li jeżistu wkoll parroċċi li ma fihomx konfini. Dawn ikunu parroċċi ta’ xi gruppi partikolari ta’ nies u ma jkunux marbuta ma’ teritorji, bħal pereżempju parroċċa ta’ grupp ta’ nies barranin li joqgħodu f’ċerta djoċesi.

F’Malta

Nistgħu ngħidu b'ċertezza li l-Kattidral tal-Imdina kien l-ewwel parroċċa f'Malta. Il-Birgu hu meqjus bħala l-eqdem parroċċa wara l-Katidral. It-tradizzjoni tgħid li kien il-Konti Ruġġieru li waqqad din il-parroċċa fl-1091.  Fl-1436 l-Isqof Senatore de Mello de Noto, kiteb li f'Malta kien hawn għaxar parroċċi mwaqqfin. Kull parroċċa kellha tieħu ħsieb il-knejjes u l-kura spiritwali ta' xi żona partikulari. Dawn kienu: In-Naxxar, Birkirkara, Ħal Qormi, Bir Miftuħ (Illum Il-Gudja), Santa Katarina (illum iż-Żejtun), Is-Siġġiewi, Ħaż-Żebbuġ, Iż-Żurrieq, Santa Dminka (illum Ħad-Dingli) u l-Mellieħa.

Ħidma

Iċ-ċentru tal-ħajja ta’ parroċċa hija ċ-ċelebrazzjoni tal-Ewkaristija, fejn il-komunità Nisranija ta’ dik iż-żona tinġabar biex tisma’ l-Kelma ta’ Alla, tfaħħar lil Alla u tirċievi l-Ewkaristija. Biss mhux din biss hija l-ħidma tal-parroċċa. Il-Konċilju ta’ Trento mhux biss ordna t-twaqqif ta’ parroċċi imma wkoll kien ordna li jibdew jinżammu r-reġistri tat-twelid u magħmudija, żwiġijiet u mwiet tal-parruċċani. Dak iż-żmien l-ebda pajjiż ma kien iżomm informazzjoni bħal din u għalhekk dawn ir-reġisteri huma ta’ importanza kbira għal min irid jagħmel xi riċerka. Il-parroċċa hija komunità tal-fidili fejn l-isqof jibgħat lil wieħed mill-presbiteri tiegħu biex jieħu ħsieb l-erwieħ li jinsabu f’dak it-territorju, bil-ħsieb ta’ evanġelizazzjoni u attività pastorali. F’każ ta’ parroċċi li huma ta’ xi ordni reliġjuż, il-kappillan jintgħażel mill-provinċjal u jressqu għall-approvazzjoni tal-isqof tad-djoċesi għaliex kull parroċċa, bħala kura tal-erwieħ taqa’ taħt l-isqof tal-post.

Mill-Konċilju Vatikan II, li sar bejn l-1962 u l-1965, ħafna ħidma tal-parroċċi bdiet tiġi afdata f’idejn il-lajċi. Il-Knisja għandha bżonn il-lajċi daqs kemm il-lajċi għandhom bżonn il-Knisja. Illum anke f’pajjiżna qed inħossu n-nuqqas ta’ saċerdoti u għalhekk xogħol li qabel kien afdat biss f’idejn qassis jew patri illum qed isir minn nies lajċi, ovvjament mhux fejn jidħlu sagramenti.

Nagħlaq billi ngħid x’kien qal il-Papa San Ġwanni Pawlu II: "Parroċċa tfisser: il-preżenza ta’ Kristu fost il-bnedmin, parroċċa tfisser ġabra ta’ persuni, tfisser Komunità li fiha u biha Ġesù Kristu jikkonferma mill-ġdid il-preżenza ta’ Alla. Il-parroċċa hi parti ħajja tal-Poplu ta’ Alla."

Fr Reno Muscat

Dan l-artiklu deher f'In-Nazzjon - 11 ta' Frar 2023

LARINĠ

 

Fost l-aktar frott popolari u li nistgħu ngħidu mmorru fejn immorru fid-dinja nsibuh, huwa l-larinġ minħabba li hija frotta li tista’ tinżamm għal bosta xhur, kemm-il darba tkun miżmuma f’ambjent u post sewwa. Hemm diversi tipi ta’ larinġ, fosthom il-larinġ magħruf bħala “ta’ Malta” fost bosta oħrajn. Huwa frott li fih ħafna vitamini u baxx fil-kalariji. Larinġa waħda fiha 92% tal-vitamina Ċ li bniedem għandu bżonn kuljum. Ejjew naraw xi ħaġa żgħira fuq din il-frotta bnina.

Storja

Il-larinġ ħelu mhuwiex frott selvaġġ  imma ġie biex ngħidu hekk iddomestikat b’taħlit minn siġar taċ-ċitru ieħor. Il-larinġ ħelu għandu oriġini distinta mill-larinġ morr, li nħoloq bi tlaqqim ta’ siġar taċ-ċitru differenti. L-aktar referenza bikrija tal-larinġ ħelu nsibuha fil-letteratura Ċiniża u tmur sas-sena 314 qabel Kristu. Fl-Ewropa, il-Mori ntroduċew il-larinġ fil-Peniżola Iberika , bil-kultivazzjoni fuq skala kbira li bdiet fis-seklu għaxra, meta sar il-bini ta’ tekniki kumplessi għat-tisqija għall-ġonna tal-larinġ. Il-frott taċ-ċitru, fosthom il-larinġ morr, ġie ntrodott fi Sqallija fis-seklu disgħa matul il-perjodu tal-Emirat ta’ Sqallija, iżda l-larinġ ħelu ma wasalx f’din il-gżira qabel is-seklu ħmistax  jew il-bidu tas-seklu sittax meta n-negozjanti Portugiżi ġabu siġar tal-larinġ fiż-żona tal-Mediterran. Ftit wara, il-larinġ ħelu malajr ġie adottat bħala frott li jittiekel. Kien meqjus bħala ikel lussus imkabbar minn nies għonja f’ġonna privati. Sal-1646, il-larinġ ħelu kien magħruf sew madwar l-Ewropa. Ir-Re Luwiġi XIV ta’ Franza kellu mħabba kbira għas-siġar tal-larinġ tant li bena ġnien tal-larinġ kbir fil-Palazz ta’ Versailles. F'Versailles, siġar tal-larinġ mħawla f'banjijiet tal-fidda solida, tqiegħdu fil-kmamar tal-palazz, filwaqt li l-ġnien tal-larinġ kien jiggarantixxi li r-re u familtu jsibu dan il-frott matul is-sena kollha.

Vjaġġaturi Spanjoli ntroduċew il-larinġ ħelu fil-kontinent Amerikan. Fit-tieni vjaġġ tiegħu, fl-1493, Kristofru Kolombu aktarx li ħawwel siġar tal-larinġ fil-kontinent il-ġdid. Spedizzjonijiet li saru wara ħadu l-larinġ ħelu lejn l-Amerika ta’ Isfel u l-Messiku, u lejn Florida fl-1565 – is-sena tal-Assedju l-kbir ta’ Malta. Missjunarji Spanjoli ġabu siġar tal-larinġ f'Arizona bejn l-1707 u l-1710 filwaqt li l-Franġiskani għamlu l-istess f'San Diego, Kalifornja, fl-1769. F’Louisiana, il-larinġ probabilment ġie introdott minn esploraturi Franċiżi.

F’pajjiżna

Is-siġar taċ-ċitru, li minnhom tagħmel parti s-siġra tal-larinġ, bħalma huma wkoll dawk tal-lumi, mandolin, tronġ u xi frott ieħor inqas popolari, bdew jiġu mkabbra f’Malta għall-ħabta tas-sena 870 wara Kristu meta pajjiżna kien maħkum mill-Għarab. Il-Kavallieri ta’ San Ġwann komplew ikabbru u jżidu s-siġar taċ-ċitru f’pajjiżna u aktarx li kien f’dawn iż-żminijiet li l-larinġa ta’ Malta saret popolari anke bogħod minn xtutna. Il-klima ta’ pajjiżna u x-xtiewi bi ftit li xejn ksieħ huma ideali għal dawn is-siġar. Għal mijiet ta’ snin il-larinġ ta’ Malta kien ikun rigal subblimi għal bsota monarkiji Ewropej. Jingħad li r-Reġina Eliżabetta I kienet tħobb ħafna dan il-larinġ u kienet tinsisti li fl-ikliet kbar li kienet tagħti jkun hemm il-larinġ ta’ Malta fuq il-mejda. Dan l-aħħar qrajt li sal-lum il-familja rjali tal-Gran Brittanja għadha ta’ kull sena tirċievi larinġ minn pajjiżna bħala rigal tal-poplu Malti lil din il-familja. Jekk din il-ħaġa hijiex minnha jew le ma nafx! Li nista’ ngħid fiċ-ċert hu li meta r-Reġina Eliżabetta II kienet għadha prinċipessa u għal xi snin kienet tgħix Malta, kellha siġar tal-larinġ fid-dar fejn kienet toqgħod fi Gwardamanġa. Ma jistax jonqos li l-larinġ tal-ġnien tagħha kien jasal sa fuq il-mejda tal-ikel.

Produzzjoni

Inħallu pajjiżna u naraw li fl-2020, il-produzzjoni dinjija tal-larinġ kienet ta’ 75 miljun tunnellata , bl-akbar produttur ikun il-Brażil b’aktar minn sittax-il miljun tunellata li jammontaw għal 22% tat-total, segwit mill-Indja bi kważi għaxar miljun tunellata, iċ-Ċina b’seba’ miljun tunellata u nofs, l-Istati Uniti bi ftit anqas minn ħames miljun tunellata, u l-Messiku bi ftit aktar minn erba’ miljun tunellata u nofs.

Qegħdin insemmu pajjiżi enormi u kif wieħed jinduna, sa issa ma semejt l-ebda pajjiż Ewropew jew tal-anqas Mediterranju. Biss wara l-Messiku fil-klassifika tal-produzzjoni nsibu lil Spanja u l-Eġittu bi tliet miljun tunellata u kwart larinġ kull sena. Dan kollu jammonta għal żewġ terzi tal-produzzjoni dinjija kollha.

Kummerċjalment, il-larinġ jista’ jinħażen fi kmamar b’atmosfera mkessħa u kkontrollata sa tnax-il ġimgħa wara l-qtugħ. It-tul tal-ħażna fl-aħħar mill-aħħar tiddependi fuq il-kultivar, il-maturità, il-kundizzjonijiet ta’ qabel il-qtugħ u l-immaniġġjar tal-frotta. Fil-ħwienet u s-swieq, madankollu, il-larinġ għandu jintwera fuq xkafef mhux imkessħa. Fid-dar il-larinġ għandu ħajja ta’ madwar xahar.

Rajna xi ħaġa żgħira, anzi żgħira ħafna dwar din il-frotta popolari li minnha jsiru wkoll prodotti oħra bħal ġammijiet, xarbiet kemm alkoħoliċi kif ukoll mhux alkoħoliċi kif ukoll żejt. Lanqas temmen daqsxejn ta’ frott xi jkun hemm warajha!

Fr Reno Muscat

Dan l-artiklu deher f'In-Nazzjon - 4 ta' Frar 2023

Il-familja Ten Boom

Kull nhar is-27 ta’ Jannar issir it-tifkira tal-ġenoċidju li wettqu n-Nazisti fl-aħħar gwerra dinjija fuq il-poplu Lhudi, fuq iż-żingari, fuq l-omosesswali, fuq il-membri tax-Xhieda ta’ Ġeħova u fuq dawk li għenu lil xi wħud minn dawn biex isibu kenn mill-kefrija Nazista. Dan il-ġenoċidju jissejjaħ l-Olokawst jew bil-Lhudi Shoah. Illum nixtieq inlaqqagħkom ma’ familj li minkejja li ma kinitx Lhudija, għenet kemm felħet lil għadd ta’ Lhud matul dan iż-żmien ikrah tat-Tieni Gwerra Dinjija.

Il-familja

Il-familja Ten Boom kienet toqgħod f’Haarlem, l-Olanda.  Il-missier kien Casper li fl-1884 iżżewweġ lil Cornelia Johanna Arnolda Luitingh. Huma kellhom ħamest itfal: Betsie, Willem, Hendrick li miet ta’ ftit xhur, Nollie u ż-żgħira li semmiet għal ommha imma dejjem sejħulha Corrie. Meta Casper kellu tmintax-il sena fetaħ ħanut tad-deheb f’Amsterdam. Sakemm kien jgħix hemmhekk huwa ħadem ħafna fost il-foqra iżda wara xi snin kellu jmur lura lejn Haarlem fejn fetaħ bħala arluġġar fis-sular ta’ isfel ta’ daru. Huwa romol fl-1921 u baqa’ jgħix f’daru ma’ wliedu. Il-familja Ten Boom kienet Kristjana, tappartjeni għall-Knisja Protestanta Riformata Olandiża.

Il-gwerra

Il-ħanut tal-familja Ten Boom

F’Mejju 1940, il-Ġermaniżi nvadew l-Olanda.  F’Mejju 1942, mara liebsa tajjeb marret għand il-familja Ten Booms b’bagalja f’idejha u qaltilhom li kienet Lhudija, żewġha kien arrestat diversi xhur qabel, binha kien ħarab mill-Ġermaniżi u ma kinitx taf fejn kien. Dan l-aħħar kienu marru f’darha xi suldati Ġermaniżi u għalhekk bdiet tibża’ tibqa’ d-dar.  Hija kienet semgħet li l-familja Ten Boom kienet għenet lill-ġirien Lhud tagħhom, il-familja Weils, u staqsiethom jekk setgħux jgħinu lilha wkoll. Casper dlonk qal li setgħet toqgħod magħhom minkejja li l-kwartieri ġenerali tal-pulizija kien biss nofs blokka bogħod minn daru. Billi Casper kien qarrej devot tat-Testment il-Qadim, huwa kien jemmen li l-Lhud kienu l-poplu magħżul u għalhekk qal lill-mara, “F'din id-dar, in-nies ta’ Alla huma dejjem milqugħa.” Bħal din il-mara kien hemm oħrajn li sabu kenn bejn il-ħitan tad-dar ta’ Ten Boom. Il-familja qatt ma fittxet li tikkonverti lil xi wieħed mil-Lhud li baqgħu magħhom.

Corrie u Betsie

Corrie u oħtha Betsie fetħu d-dar tagħhom għar-refuġjati Lhud u l-membri tal- moviment tar-Reżistenza Olandiża u bħala riżultat ta’ hekk kienu mfittxija mill-Gestapo. Ir-Reżistenza Olandiża, li saret taf ukoll b’din il-ħidma, bagħtet perit fid-dar ta’ Ten Boom biex jibni kamra sigrieta għal-Lhud li kienu moħbija fid-dar u nstallaw buzzer ta’ twissija biex iwissu lir-refuġjati biex jidħlu fil-kamra sigrieta kemm jista’ jkun malajr f’każ ta’ bżonn. Il-kamra sigrieta kienet fil-kamra tas-sodda ta’ Corrie wara ħajt falz u kienet tista’ iżżomm fiha sitt persuni. Ġiet installata fiha sistema ta’ ventilazzjoni għall-okkupanti.

Arrest

Fit-28 ta’ Frar 1944, l-Olandiż, Jan Vogel, qal lin-Nazi dwar ix-xogħol ta’ Ten Booms; għall-ħabta tan-nofsiegħa ta’ dak il-jum, in-Nazi arrestaw lill-familja kollha ta’ Ten Boom. Huma ntbagħtu l-ħabs ta’ Scheveningen għax fid-dar tagħhom instab materjal tar-Reżistenza Olandiża u biljetti tar-razzjon tal-ikel żejda. Dak iż-żmien fid-dar ta’ Ten Boom kien hemm sitt refuġjati. Dan il-grupp ta’ sitt persuni moħbija kien magħmul kemm minn Lhud kif ukoll minn ħaddiema tar-reżistenza. Tant kien moħbi sewwa li baqa’ mhux skopert minkejja li d-dar kienet taħt sorveljanza kontinwa wara l-arrest tal-membri tal-familja Ten Boom. Uffiċjali tal-pulizija li kienu wkoll membri tal-grupp tar-reżistenza ħasbu biex ikkordinaw il-ħarba tar-refuġjati.

Meta Casper kien interrogat fil-ħabs, il-Gestapo qaltlu li se jeħilsuh minħabba l-età tiegħu biex ikun jista’ “jmut fis-sodda tiegħu.” Huwa wieġeb, “Jekk illum immur id-dar, għada niftaħ il-bieb għal kull min iħabbat għall-għajnuna.” Meta mistoqsi jekk kienx jaf li seta’ jmut talli għen lil-Lhud, hu wieġeb, “Jien nikkunsidra li dan ikun l-akbar unur għall-familja tiegħi.” Fid-9 ta' Marzu, Casper miet fl-Isptar Muniċipali ta' The Hague, fl-età ta’ 84 sena, wara disat ijiem fil-ħabs ta' Scheveningen.

Betsie mietet f'Ravensbrück f'Diċembru 1944. Willem marad bit- tuberkulożi spinali waqt li kien il-ħabs minħabba x-xogħol tiegħu mar-reżistenza. Għalkemm inħeles, miet bit-tuberkulożi ftit wara l-gwerra. Corrie nħelset mill-kamp ta’ konċentrament ta’ Herzogenbusch. Skont hi, inħelset bi żball. Hija marret lura d-dar f’dik li tissejjaħ “ix-xitwa tal-ġuħ” minħabba n-nuqqas ta’ ikel li kien jeżisti. Hija xorta fetħet il-bibien tagħha għal persuni b’diżabilità li kienu moħbija minħabba l-biża’ li jiġu maqtulin mill-Ġermaniżi.

Corrie Ten Boom irrakkontat l-istorja tal-membri tal-familja tagħha u x-xogħol tagħhom fit- Tieni Gwerra Dinjija fil-ktieb bestseller tagħha, The Hiding Place li ħareġ fl-1971 u Ii nħadem film fl-1975.

Ilum wassaltilkom ftit tagħrif dwar familja li minkejja li ma kinitx Lhudija, għenet kemm setgħet u b’kull mezz lil-Lhud fi żmien il-gwerra. Familja b’morali għolja – familja altruwista.

Fr Reno Muscat

Dan l-artiklu deher f'In-Nazzjon - 28 ta' Jannar 2023

 

 

 

 

 

 

Jum internazzjonali b'tifkira tal-Olokawst

Kull 27 ta’ Jannar isir Jum it-tifkira. Nistħajjel li jkun hawn min jistaqsi: liema tifkira tkun iċċelebrata dakinhar? Minkejja li ngħidu li hija tifkira, huwa jum li fih niftakru ġrajja li kulħadd jixtieq jinsa. Dakinhar niftakru f’dawk il-miljuni ta’ bnedmin li ġew maqtulin minħabba filosofija żbaljata, minħabba politika ħażina fejn jeżistu r-razez, il-kuluri, il-firdiet fost il-bnedmin. Dakinhar id-dinja tiftakar fl-Olokawst li seħħ matul it-Tieni Gwerra Dinjija fejn madwar sitt miljun Lhudi ra t-tmiem tiegħu sempliċiment għax kien jappartjeni għall-ġens Lhudi.

Olokawst jew Shoah

L-Olokawst, li huwa magħruf ukoll bħala s-Shoah, kien il-ġenoċidju tal-Lhud Ewropej matul it-Tieni Gwerra Dinjija. Bejn l-1941 u l-1945, il-Ġermanja Nażista u l-kollaboraturi tagħha qatlu sistematikament madwar sitt miljun Lhudi madwar l-Ewropa okkupata mill-Ġermaniżi. Dan in-numru kien jammonta għal madwar żewġ terzi tal-popolazzjoni Lhudija tal-Ewropa. Il-qtil sar kemm f’massakri u sparar tal-massa kif ukoll bi programm ta’ politika ta’ sterminazzjoni permezz ta’ xogħol fil-kampijiet ta’ konċentrament. Sar ukoll fi kmamar tal-gass u vannijiet tal-gass fil-kampijiet ta’ sterminazzjoni Ġermaniżi, prinċipalment Auschwitz-Birkenau , Bełżec , Chełmno , Majdanek , Sobibór , u Treblinka fil-Polonja okkupata.

Il-Ġermanja implimentat il-persekuzzjoni fi stadji. Wara l-ħatra ta' Adolf Hitler bħala Kanċillier fit-30 ta’ Jannar 1933, ir-reġim bena għadd ta’ kampijiet ta' konċentrament fil-Ġermanja għall-avversarji politiċi u dawk meqjusa bħala “mhux mixtieqa”. L-ewwel kamp ta’ konċentrament kien dak ta’ Dachau li fetaħ fit-22 ta' Marzu 1933. Wara li għadda dak li jissejjaħ l-Att ta’ Enabling, fl-24 ta’ Marzu, 1933 Hitler ġie mogħti poteri plenarji dittatorjali, bid-dritt li jgħaddi liġijiet mingħajr ħtieġa ta’ maġġoranza fil-parlament jew approvazzjoni tal-President. Minn dan il-waqt il-gvern Nażista beda jiżola l-Lhud mis-soċjetà ċivili; dan kien jinkludi l-bojkott tan-negozji Lhud f'April 1933 u l-promulgazzjoni tal- Liġijiet ta' Nuremberg f'Settembru 1935. Bejn id-9 u l-10 ta' Novembru 1938, tmien xhur wara li l-Ġermanja ħakmet l-Awstrija , in-negozji Lhud u s-sinagogi kollha u bini Lhudi ieħor ġew meqrudin jew inħarqu madwar il-Ġermanja u l-Awstrija kollha, f’dik li saret magħrufa bħala Kristallnacht, li bil-Malti nistgħu nsejħulu “il-Lejl tal-Ħġieġ imkisser”. Dan kollu seħħ wara li żagħżugħ Lhudi kien qatel diplomatiku Ġermaniż f’Pariġi. Dak li seħħ f’dak il-lejl  kien sinjal għal-Lhud fil-Ġermanja u l-Awstrija biex jaħarbu minn darhom kemm jista’ jkun malajr. Mijiet ta’ eluf ta’ Lhud sabu kenn f’pajjiżi oħra, iżda mhux kulħadd, numru kbir ta’ Lhud fosthom xjuħ u morda, baqgħu f’darhom.

Kristallnacht

Wara li l-Ġermanja invadiet il-Polonja f’Settembru tal-1939, li nistgħu ngħidu kien il-bidu għat-Tieni Gwerra Dinjija, ir-reġim waqqaf gettos biex jissegrega l-Lhud. Eventwalment, mijiet ta’ kampijiet u siti oħra ta’ detenzjoni ġew stabbiliti madwar l-Ewropa okkupata mill-Ġermaniż. Matul is-snin tal-gwerra l-Olokawst wettaq atroċitajiet li sal-lum għadhom iħammru wiċċ id-dinja.

Politika ta’ razza

Il-bidu ta’ dan il-perjodu ikrah fuq id-dinja kien frott ta’ filosofija żbaljata fejn il-bniedem beda jemmen, ovvjament għax hekk ġie mgħallem minn dawk ta’ fuqu, li neżistu aħna u jeżistu huma u min mhux magħna jew bħalna huwa kontra tagħna u min hu kontra tagħna huwa għadu tagħna mela għandna neħilsu minnu kemm jista’ jkun malajr. Il-poplu Ġermaniż ġie ddottrinat li hemm razza ta’ bnedmin puri u min mhux minn dik ir-razza għandu jitwarrab. Fil-verità aħna bħala umani nappartjenu għal razza waħda, ir-razza umana u la iżjed u lanqas inqas. Biss il-politika Nażista għallmet diversament. Ma tistax tlum lil min ġie ddotrinat b’dan il-mod li jemmen li dak li tgħallem huwa s-sewwa.

Meta nsemmu l-Olokawst spiss nifhmu l-ġenoċidju tal-Lhud, iżda matul is-snin tal-gwerra, jiġifieri bejn l-1933 u l-1945, seħħew kemm-il darba qtil sistematiku tal-massa jew ta’ gruppi oħra tal-popolazzjoni. Dawn kienu jinkludu lir-Rom jew Żingari , Pollakki , Ukrajini , Sovjetiċi ċivili u priġunieri tal-gwerra. Gruppi iżgħar kienu wkoll vittmi taʼ persekuzzjoni Nażisti, bħall-membri tax- Xhieda taʼ Ġeħova, il- Ġermaniżi Suwed, il- persuni b’diżabilità, il- komunisti u l-omosesswali.

Għalfejn niftakru?

Imma gaħlfejn ta’ kull sena nerġgħu niftakru fi żmien li d-dinja kollha tixtieq tinsa? Huwa propju għalhekk li rridu niftakru għax kif jgħid sewwa l-filosfu George Santayana: “Dawk li ma jiftakrux l-imgħoddi huma kkundannati li jerġgħu jgħixuh.” Din il-frażi tinsab miktuba f’waħda mid-daħliet tal-barrakki ġewwa l-kamp ta’ konċentrament f’Auchwitz. Għalhekk ma rridux ninsew dak li d-dinja għaddiet minnu għax inkella jkun hemm ir-riskju li terġa’ tgħaddi minnu. Dak li seħħ fi żmien il-gwerra seħħ minħabba politiku b’ideoloġija li llum nafu li kienet żbaljata iżda fi żmienha kienet aċċettata. Għalhekk it-tifkira, biex ma ninsew qatt u biex forsi ma nerġgħux ngħaddu minn dak li għaddew minnu dawk ta’ qabilna.

Fr Reno Muscat

Dan l-artiklu deher f'In-Nazzjon - 21 ta' Jannar 2023

 

 

 

 

 

MUNITA

Żgur li lkoll kemm aħna kull meta noħorġu naraw li ma ninsewx nieħdu magħna l-portafoll. F’dan spiss ikun hemm karti ta’ flus u llum anke dawk li sirna nsejħu flus tal-plastik, biss magħhom spiss ikollna xi ftit muniti. Żgur li ftit huma dawk li qatt ħasbu kif oriġinaw dawn il-muniti.

Storja

Bosta storiċi jaqblu li l-muniti oriġinaw fl-Anatolja fil-Punent tal- Asja Minuri f’nofs is-sitt seklu  qabel Kristu. L-istoriku Erodotu, storiku u ġeografu Grieg, imwieled madwar is-sena 480 qabel Kristu f’Halicarnassus fil- Caria (illum Bodrum fit-Turkija ) u miet madwar is-sena 425, jgħid li l-flus huma invenzjoni ta’ Kresu, sultan ta’ Lidja. L-arkeoloġi sabu muniti maħruġa mir-Re Kresu jew missieru Alyatte II f’nofs is-sitt seklu, naturalment qabel Kristu. Dawn għandhom xbieha ta’ ljun fuq in-naħa ta’ quddiem u fuq in-naħa ta’ wara l-marka jew l-arma tas-Sultan. Madankollu, skoperti arkeoloġiċi oħra juru l-ewwel muniti  li nistgħu nsejħulhom "privati" tas-seklu sebgħa qabel Kristu.

Stater ta' Alessandu l-Kbir

Filippu II tal-Maċedonja, li twieled fis-sena 382 qabel Kristu u kien maqtul fis-sena 336 QK, kellu muniti tad-deheb imsejħin Stater u dawk tal-fidda li kienu jissejħu Tetradrakma li baqgħu jinħarġu saħansitra wara mewtu. Ibnu, Alessandru l-Kbir, madankollu, ħareġ muniti f’ismu fi kwantitajiet tant kbar li dawn il-flus bdew jokkupaw post dominanti fil-kummerċ internazzjonali.

L-ewwel muniti Rumani kienu tal-bronż u kienu jissejħu Ass. Il-kummerċ mal-Griegi ffavorew l-iżvilupp tal-muniti tad-deheb u tal-fidda. Id- Denarju, mil-Latin denarius, wieħed minn għaxra ta' Ass, deher madwar it- tieni seklu qabel Kristu u baqa’ jintuża sal-waqgħa tal-Imperu Ruman.

L-istorja tal-munita hija waħda twila u kkumplikata u mhux faċli wieħed jikteb kollox fuq dan is-suġġett.

Illum

Illum il-ġurnata, il-muniti u l-karti tal- flus huma l-bażi ta’ kull sistema ekonomika moderna. Muniti ddisinjati għaċ-ċirkolazzjoni ġeneralment jiswew ftit flus u l-karti tal-flus jiswew aktar. Għalhekk, fil-maġġoranza tas-sistemi ekonomiċi moderni, il-munita bl-ogħla valur tiswa inqas mill-karta tal-flus bl-inqas valur. Biex nifhmu sew ngħidu li l-ogħla valur ta’ munita li nużaw f’pajjiżna hija dik ta’ żewġ Ewro filwaqt li bħala flus tal-karti inqas waħda hija dik tal-ħames Ewro. Il-valur monetarju rappreżentat mill-muniti mhux bilfors jirraprezenta l-ispiża tal-metall użat biex tiġi prodotta. Nerġgħu nagħtu eżempju bil-muniti tal-Ewro. Forsi munita ta’ żewġ ewro ma fihiex b’żewġ ewro metall, iżda jekk nieħdu l-muiti taċ-ċenteżmu jew taż-żewġ Ċenteżmu u anke l-munita tal-ħamsa, żgur li l-metall li fihom jiswa aktar mill-valur tagħhom. Kien hemm żmien fejn il-valur tal-metall kien ikun dak li tirrappreżenta l-munita.

Eċċezzjonijiet għar-regola tal-valur rappreżentat li jkun ogħla mill-valuri attwali tal-munita jeżistu wkoll f'ċerti muniti prezzjużi magħmula minn fidda jew deheb u rarament metalli oħra bħall- platinu , biss dawn normalment ikunu prodotti għal kolletturi jew għal min jinvesti fil-metall prezzjuż. Pereżempju, l-Istati Uniti tipproduċi l-Ajkla tad-Deheb Amerikana, li għandha valur nominali ta’ US $ 50.

Pajjiżna

L-użu tal-muniti f’Malta jmur lura għal bejn is-sitt u t-tielet seklu qabel Kristu meta f’pajjiżna, dak iż-żmien taħt il-Kartaġiniżi, kienet tintuża munita tal-bronż magħmula fi Sqallija u Kartaġni. Il-muniti f’Malta nbidlu ma’ kull min ħakem fuq Malta u nstabu diversi eżempji ta’ muniti li jmorru lura għall-perjodi Rumani, Biżantini, Għarab u Normanni u l-ħakkiema ta’ wara bħall-Aragoniżi u l-Kastellani, b’uħud mill-muniti maħsuba li ġew maħdumin f’Malta stess.

Il-Kavallieri ta’ Malta waqqfu ż-żekka (il-post fejn isiru l-muniti) tagħhom stess fil-Birgu u din aktar tard ġiet meħudha fil-Palazz tal-Gran Mastru fil-Belt Valletta u mbagħad fi Triq San Bastjan fil-Belt Valletta, issa magħrufa bħala Triq iż-Żekka l-Qadima. Il-munita ta’ Malta magħrufa bħala l-Ħabba taf l-oriġini tagħha għal dan il-perjodu. Iż-żekka mbagħad tmexxiet fil-bini tal-Librerija. It-truppi Franċiżi ta’ Napuljun użawha biex iddewbu l-fidda li ħadu mill-knejjes ta’ Malta biex isiru muniti. Fost oħrajn dan il-fatt għen u qanqal ir-rewwixta tal-Maltin kontrihom.

Bil-miġja tal-Ingliżi f’Malta ngħalqet iż-żekka u t-tagħmir tagħha kien mibjugħ fil-Greċja. Malta bdiet tuża muniti magħmula fir-Royal Mint. Malta adottat is-sistema dDeċimali fl-1972, bl-ewwel muniti nħadmu fir-Royal Mint fir-Renju Unit. Din kienet l-ewwel munita maħruġa minn Malta bħala nazzjon indipendenti. Is-sett ta’ muniti tad-Deċimali nbidel tul iż-żmien sakemm pajjiżna daħal fiż-żona Ewro fl-2008 u mill-ġdid inbidlu l-muniti li nużaw.

Minkejja l-kumdità li ġab mieħgu l-Ewro, speċjalment meta nsiefru, ikollna nammettu li tlifna ftit mill-identità tagħna, kif wara kollox seħħ f’pajjiżi oħra taż-żona Ewro. Biss minkejja li l-Ewro huwa l-istess  fuq quddiem f’kull pajjiż ta’ din iż-żona ekonomika, fuq wara hemm xi ħaġa li turi pajjiżna. Personalment kont nippreferi kieku saru aktar varjazzjonijet, mhux tlieta biss. Il-muniti Ewro Taljani għandhom xbieha differenti għal kull munita. Imma din hija idea tiegħi!

Rajna fil-qosor ħafna xi ħaġa dwar il-muniti, dawk li nġorru f’butna bla ma naħsbu kemm storja hemm warajhom.

Fr Reno Muscat

Dan l-artiklu deher f'In-Nazzjon - 14 ta' Jannar 2023