Kemm se jittanta!

Niftakar lill-bużnanna tiegħi meta kien jiġiha xi ħaġa ħażina kienet twaħħal f’dak li kienet issejjaħlu “Ta’ denbu twil”, kienet tgħid li se jittanta ta’ denbu twil. Kienet tkun qed tirreferi għax-xitan. Issa minn fejn ġabitha li x-xitan għandu denbu twil ma nafx, imma hekk kienet tgħid. Naħseb li bħala keinu jgħid kulħadd għax kulħadd kien jifehm għal min ikun qed jirreferi dak li jkun meta jgħdi “ta’ denbu twil”.

Tentazzjoni

It-tentazzjoni insibuha f’ħajjitna, insibuha f’kull ma nagħmlu. Biżżejjed ikollok bżonn tissikka skorfina ma’ vit u ma tkunx tista’, taqa’ l-iskorfina, tiġborha, imbagħad jaqa’ l-vit u mill-ġdid l-iskoprfina terġa’ ssib ruħha fl-art. Mill-ewwel tgħid li ser jittanta. Biżżejjed ninsew warajna xi ħaġa importanti u jkollna ndduru lura għaliha li ma taraniex ngħidu kemm qed jittantana. Fil-ħajja, hi liema hi, xi darba jew oħra se nsibu x’jittantana.

Imbagħad hemm tentazzjonijiet akbar. Biżżejjed tqum filgħodu u l-mara jew ir-raġel ma tgħidlekx jew ma jgħidlekx bongu bħas-soltu. Tibda taħseb ħażin u mbagħad tasal għax-xogħol u xi kollega jsellimlek jew issellimlek b’aktar ħlewwa u tibni storja ġo moħħok. Ħafna stejjer koroh jibdew sewwasew minn xi sitwazzjoni simili bħal din li semmejt. It-tentatur f’dawn is-sitwazzjonijiet jaħdem bis-sahra!

Hemm tip ta’ tentazzjoni oħra, ix-xewqa għall-vendetta. Bniedem jagħmillek azzjoni ħażina u jkollok it-tentazzjoni tpattihielu. Moħħok imur eluf ta’ mili bogħod mill-kumplament ta’ ġismek. Tibda taħseb f’vendetta li tkun tixtieq tagħmel lil dak li jkun wettaq dik l-azzjoni lilek. Din hija sitwazzjoni mill-aktar normali għaliex aħna l-bnedmin għandna stint li jwieġeb mill-ewwel għal xi azzjonin li nirċievu, kemm jekk tkun tajba kif ukoll ħażina, jekk nirċievu azzjoni tajba normalment inwieġbu bi mħabba u jekk azzjoni tkun ħażina aktarx dan l-istint jjpproponi it-tpattija. Dawn huma kollha tentazzjonijiet.

Aqta’ kemm nidgħi!

Meta jibda jittantana ħaġa żgħira nitilfu l-irġulija u ma nibqgħux nirraġunaw. Hawn min meta jsib it-tentazzjoni jibda jidgħi. Dan vizzju ta’ bosta Maltin. Mela darba kont f’raħal, bilqegħda fuq bank fil-pjazza, nitkellem ma’ erba’ anzjani. Waqfet karozza u minnha ħarġet mara. Wieħed mill-anzjani qalilha: “Neħħiha minn hemm il-karozza!”  Hi dlonk weġbitu li ma kinitx ser iddum, kemm tixtri pakkett sigaretti mill-każin. L-anzjan kompla jgħidilha li jekk iddur karozza oħra għandha mnejn tidħol fiha għax billi kien hemm van ipparkjat ħdejha, dak li jkun ġej ma jindunax biha u jidħol fiha. Hi dlonk wieġbet lix-xiħ: “Ill kemm nidgħi jekk jolqtuni!” Ħarset lejja għax kienet taf li jien saċerdot biex bħal tara x’reazzjoni se nagħmel. Jien kalm kalm għidtilha: “Iva sewwa tagħmel, tissewwielek id-daqqa u anke ż-żebgħa jekk tidgħi!” ma wieġbet xejn, marret tixtri s-sigaretti u telqet bla kliem u bla sliem.

Ħabib tiegħi kien qed jgħaddi kanna tal-ilma mal-ħajt. F’Awwissu, liebes qalziet tat-track suit, għarqan xraba. Ix-xogħol beda jittanta. Mort sa ħdejh u qalli: “Father kieku m’hawnx int taf kemm nidgħi?” jien għdiltu: “Jekk tidgħi teħel waħidha l-kanna? Jekk iva ħa nitalq il barra u mbagħad ejja qerr!” beda jidħaq u fehem x’ridt ngħidlu. Kollu ta’ xejn tidgħi meta jittanta, ma ssewwi xejn.

Fit-triq

Waħda mill-akbar problemi li sar għandna f’pajjiżna hija dik tat-traffiku. Id f’id ma’ din il-problema hemm dik tal-parkeġġjar. Toroq mimlijin karozzi, kemm mexjin kif ukoll ipparkjati. Biex il-problema tal-parkeġġar tkompli tikber, illum kważi kull dar għandha garage magħha u għalhekk minbarra li żdiedu l-karozzi naqsu l-postijiet fejn dawn jistgħu jipparkjaw. Bosta drabi fit-triq waqt li nkunu qed insuqu jiġuna bosta tentazzjonijiet. Tenetazzjoni li tikser il-liġi, tgħaddi minn triq li mhux suppost tgħaddi minnha, taqbes il-karozzi ta’ quddiemek billi ssuq man-naħa l-oħra tat-triq u meta niġu biex nipparkjaw u ma nsibux fejn tiġina t-tentazzjoni nħallu l-karozza quddiem il-bieb ta’ xi garage. Ikollna nammettu li s-sitwazzjoni fit-toroq Maltin f’xi ħinijiet qed tkun waħda ta’ frustrazzjoni. La qed insemmu t-toroq sewwa nsemmu s-sewqan. Bl-ammont kbir ta’ vetturi fit-toroq tagħna saret ħaġa faċli li jkun hemm xi kontravenzjoni. Miskin min ikun miexi sew u jeħel bla ħtija. Spiss naraw sewwieqa jargumentaw. U ħa ngħiduha kif inhi, spiss tiġik it-tentazzoni tiksirha ma’ xi ħadd waqt li tkun qed issuq. Din tentazzjoni oħra, waħda mill-ħafna li jiġuna wqt li nkunu fuq l-isteering.

Il-ħajja fiha bosta tentazzjonijiet imma billi wieħed jirrabja jew jidgħi jew ikollu xi jgħid ma’ xi persuna oħra ma jirranġa xejn. Meta nsibu ruħna f’qagħda bħal din tajjeb ngħidu kif kienet tgħid il-bużnanna tiegħi: “kemm se jittanta ta’ denbu twil!” u nippruvaw nikkalmaw.

Fr Reno Muscat

Dan l-artiklu deher f'In-Nazzjon - 27 ta' April 2019

Is-Sinjal tas-Sultan

Il-jum tal-lum, Sibt il-Għid huwa jum differenti minn jiem oħra għal dawk li jħaddnu t-twemmin Nisrani. Ninsabu f’jum fejn għadna mnikktin u mħawdin bil-mewt u d-difna ta’ Kristu li seħħet ilbieraħ u fl-istess waqt ninsabu fuq ix-xwiek nistennew il-qawmien tiegħu. Dan huwa Sibt il-Għid, il-jum fuq l-għatba ta’ Ħadd ir-rebħa fuq il-mewt.

Imma jekk noqgħodu naħsbu ftit nindunaw li ma jistax ikollna Ħadd mingħajr il-Ġimgħa, ma jistax ikollha qawmien mingħajr mewt. Għalhekk is-Salib huwa l-arma tagħna li niftaħru biha għax minkejja li ġab il-mewt imma kien ukoll il-bidu tar-rebħa fuq il-mewt. Għalhekk is-Salib huwa s-sinjal tan-Nisrani, għalhekk is-salib huwa s-Sinjal tas-Sultan.

Vexilla Regis

Nistħajjel li jkun hawn min jistaqsi xi jfisser il-kliem “ Vexilla Regis” u min jagħmel hekk ikollu raġun. Dan il-kliem bil-Latin huwa l-isem ta’ innu antik ħafna li jitkanta fil-jiem li għadna kemm għaddejna. Dan huwa innu twil li l-kliem oriġinali tiegħu kien kitbu San Veneratu Fortunatu Isqof ta’ Pointiers fi Franza. Bħal ħafna innijiet reliġjużi oħra, dan l-innu ħa l-isem mill-ewwel kelmiet tiegħu, fil-fatt l-ewwel vers tal-innu huwa: Vexilla regis prodeunt. Il-kelma Vexilla nistgħu ngħidu li tfisser standart, dik il-bandiera li tinġarr minn armata, banda jew xi għaqda oħra biex turi min hi. Regis hija l-ġenitiv ta’ rex, mela tisser xi ħaġa tas-sultan. Mela vexilla regis nistgħu ngħidu li hija l-istandard jew il-bandiera tas-sultan. Kull sultan ikollu bandiera jew standard bl-arma tiegħu. Anke l-president ta’ Malta għandu l-bandiera tiegħu li hija differenti minn dik ta’ Malta. Kull entità għandha l-arma, l-bandiera jew l-istandart tagħha. L-arma jew l-istandard ta’ Kristu huwa s-salib, mela dan l-innu jirreferi għas-salib bħala l-bandiera li jġorr Kristu.

L-innu li qed insemmu kien tkanta l-ewwel darba nhar id-19 ta’ Novembru tas-sena 569 meta r-relikwa tas-Salib Imqaddes li l-Imperatur Biżantin Ġustinu II kien bagħat mil-Lvant wara talba ta’ Santa Radegunda, ittieħdet bl-akbar devozzjoni mill-belt ta’ Tour għall-monasteru tas-Salib Imqaddes fejn kienet toqgħod din is-soru ġewwa Pointiers fejn San Veneratu Fortunatu kien isqof. Kien proprju għalhekk li dan l-isqof kiteb dan l-innu tant sabiħ. Matul is-snin bosta kompożituri famużi kkomponew mużika għal dan l-innu, fosthom Gounod u Liszt. Dan kien maqlub għall-Malti wkoll u jġib l-isem Is-Sinjal tas-Sultan u ġie mmużikat mis-Surmast Joseph Abela Scolaro. Min ġieli sema’ dan l-innu jindaqq fuq il-mużika ta’ Abela Scolaro jgħidlek li huwa kapolavur.

Illum dan l-innu għadnu postu bħala l-innu tal-Vespri tal-Ġimgħa Mqaddsa kif ukoll fil-Festa tal-Eżaltazzjoni tas-Salib li qabel kienet fit-3 ta’ Mejju u llum saret tkun iċċelebrata fl-14 ta’ Settembru, dik li bosta jafuha bħala Santu Kruċ, li ma tifsser xejn għajr is-Salib Imqaddes.

Jagħti fastidju

Minn żmien għal żmien jinqala’ l-argument li għandna nneħħu s-sinjal tas-salib minn postijiet pubbliċi biex ma noffendux lil min ma jemminx fi Kristu. Dan huwa argument bla bażi u bla pedamenti u min jgħid hekk ma jkunx jaf x’qed jgħid jew is-salib ikun idejjaq lilu stess. Jien għamilt snin twal naħdem ma’ persuni Musulmani u fl-uffiċċju dejjem kien hemm kurċifiss. Qatt ħadd mill-kollegi tiegħi ma ħassu offiż jew urtat għax kien hemm dan is-sinjal tan-Nisrani. Jien mill-banda l-oħra qatt ma ħassejtni offiż meta kien isir il-ħin u l-kollegi kienu jifirxu fl-art tapit u jibdew jitolbu. Għalfejn għandi nħossni offiż? Inħossni offiż meta nara bniedem jitlob? Noffendi ruħi għax bniedem ikollu simboli tal-fidi li jkun iħaddan? Meta kont l-Indja rajt ħafna statwi ta’ allat tal-Ħindu. Allura kelli nieħu fastidju? Lanqas xejn, anzi apprezzajt li dawn huma nies li jemmnu u li juru l-fidi tagħhom permezz ta’ xbihat, bħalma l-Insara juru li jħaddnu t-twemmin li jħaddnu permezz tal-kurċifiss. Mela ejjew naqtgħuha darba għal dejjem din il-kantaliena u nifhmuha darba għal dejjem li s-salib mhux veru jagħti fastidju lil min ma jemminx fih.

Immorru fl-estrem

Is-salib anke fil-ħajja ta’ min ma jemminx fi Kristu jidħol b’mod indirett. Fejn żewġ toroq jaqsmu fuq xulxin kulħadd jgħidilhom : salib it-toroq, cross roads, incrocio jew cruce de carreteras. Qed taraw kif b’xi mod is-salib daħal kemm fil-Malti, fl-Ingliż, fit-Taljan kif ukoll fl-Ispanjol ? U nemmen li f’kull lingwa oħra għax il-forma hija ta’ salib temmen jew ma temminx! Ħaġa oħra li forsi jafuha aktar in-nisa milli aħna l-irġiel. X’jissejjaħ dak ix-xogħol maħdum bl-idejn qisu rakkmu fuq il-kanvas? Bil-Malti ma naħsibx li għandna isem imma bl-Ingliż cross stitch jgħidulu u bit-Taljan punto croce! Nibdlulu ismu wkoll biex ma joffendi li ħadd? Ma mmorux fl-estrem.

Is-sinjal tas-Sultan jirreferi għas-Salib, dak li llum, Sibt il-Għid qed nistennew li jsir l-istandart ta’ Kristu rebbieħ fuq il-mewt.

Fr Reno Muscat

Dan l-artiklu deher f' In-Nazzjon - 20 ta' April 2019

Minn idejn l-artist Malti

Fil-jiem tar-Randan fil-knejjes tagħna nibdew naraw bosta statwi li juru xi xena mill-passjoni tal-Mulej. Tassew li l-għan ewlieni ta’ dawn l-istatwi hija d-devozzjoni, jiġifieri li dik l-istatwa tressqek biex taħseb fuq dak li tirrapreżenta, imma jkolli ngħid li minbarra l-ispiritwalità fil-biċċa l-kbira tal-vari tal-passjoni f’pajjiżna, naraw ukoll l-id artistika u ta’ kapaċità kbira tal-artist li jkun sawwar dik ix-xbieha.

Artisti kbar

Ġuda - Ħal Qormi

Pajjiżna minkejja ċ-ċokon tiegħu jista’ jiftaħar li minnu ħarġu artisti ta’ ħila kbira. Kif nistgħu ma nsemmux lil Melchiore Gafà? Minkejja li ħafna minn ħajtu, għad li kienet qasira ħafna, għaddieha lil hinn minn xtut artna, ħadd ma jista’ jiċħad li huwa Malti bħalna, imwieled ġewwa l-Birgu għall-ħabta tas-sena 1635. Huwa miet ta’ 32 sena meta waqa’ fuqu ammont kbir ta’ tafal waqt li kien qed jaħdem ġewwa Ruma. Min jaf kieku għex fit-tul kemm kien ikollna aktar opri artistiċi tiegħu. U fil-ftit snin li ħadem, għandna kapolavuri kbar minn tiegħu fil-knejjes ta’ Ruma u f’xi oħrajn f’pajjiżna wkoll. Semmejt li Gafà għaliex aktarx li kien l-ewwel artist Malti li kiseb fama barra minn artna.

Jekk Gafà fetaħ il-bieb, dan qatt ma ġie mbarrat u sal-lum pajjiżna għadu jgawdi minn frott artisti lokali li bix-xogħol tagħhom għamlu unur mhux biss għalihom personali imma għall-pajjiż kollu. Kif nistgħu ma nsemmux skulturi Maltin bħal Pietru Felici, Saver Laferla, Xandru Farrugia, Salvu Psaila, Salvu Dimech, Pietru Pawl Azzopardi, Marjanu Gerada, Ċensu Cremona, Karlu Darmanin, Wistin Camilleri u wliedu Alfred u Michael u wlied uliedu Aaron u Adonai, il-mibki Renzo Gauci, Pawlu Aquilna, iż-żgħażugħ Manuel Farrugia u oħrajn? Dawn huma kollha artisti li ħadmu jew għadhom jaħdmu statwi devozzjonali u wkoll artisitċi. Huma kollha Maltin bħalna u għalhekk tajjeb li nkunu kburin bihom.

Tal-Ġimgħa l-Kbira

Mill-artisti li semmejt hawn fuq hemm minnhom li għandhom xi statwa jew aktar fil-purċissjonijiet tal-Ġimgħa l-Kbira li joħorġu minn diversi knejjes tagħna. Biex ngħid kollox hemm minnhom li għandhom xi statwa li turi xena tal-passjoni imma ma tifformax parti minn xi sett u hemm oħrajn li ma għandhomx statwi tal-passjoni għalissa, jalla ’l quddiem ikollhom.

Monument -  Mosta

Semmejt lil Gafà u għalhekk tajjeb ngħidu li ta’ dan l-artist għandna mhux statwa tal-Ġimgħa l-Kbira imma tal-Irxoxt. Dan insibuh fil-knisja tal-Ġiżwiti fil-Belt Valletta. Kien hemm żmien li l-istatwa tal-Irxoxt tal-parroċċa ta’ San Ġorġ ta’ Ħal Qormi kienet attribwita lilu minħabba x-xebħ kbir li hemm bejn iż-żewġ statwi, imma llum bosta jaħsbu li din hija attribuzzjoni żbaljata billi ma nafux li Ġafà qatt ħadem kartapesta u aktarx li l-irxoxt tal-Qriema inħadem wara mewt l-iskultur Gafà. Il-Belt Valletta tista’ tiftaħar li għandha numru ta’ vari fil-purċissjoni tagħha li ħarġu minn idejn l-imgħallem Saver Laferla. Ħaż-Żebbuġ aktarx li għandu xi statwi ta’ dan l-artist ukoll fil-purċissjoni tal-Ġimgħa l-Kbira tiegħu. Ħaż-Żebbuġ imbagħad għandu xogħol ta’ Ninu Mifsud, bħalma huma l-istatwi tal-marbut u l-Ecce Homo, liema statwi ġew miżjudin persunaġġi magħhom fis-snin tmenin mill-artist Michael Camilleri Cauchi. Ħaż-Żebbuġ għandu wkoll xogħol ta’ Gilormu Dingli.

Karlu Damanin huwa meqjus bħala wieħed mill-akbar artist Malti fil-kartapesta. Fil-purċissjonijiet tal-Ġimgħa l-Kbira dan daħħal xi elementi ġodda fejn fl-Ort ta’ Bormla għamel żewġ anġli fejn is-soltu dejjem konna naraw wieħed. L-istess ħaġa irrepetiha fl-Ort ta’ Ħal Qormi. Għall-purċissjoni tal-Qriema Darmanin ħoloq l-istatwa ta’ Ġuda, xbieha li baqgħet unika f’pajjiżna għal madwar 50 sena. Il-Qriema għandhom ukoll bosta xogħolijiet tas-snin tmenin tal-artist Alfred Camilleri Cauchi. Darmanin għandu ħafna mis-sett tal-Mosta. Fiż-Żejtun insibu xi statwi attriwitu lil Darmanin u hawn insibu wkoll ix-xogħol ta’ Xandru Farrugia.

Irxoxt  - Belt Valletta

Wistin Camilleri ħadem is-sett tal-vari tradizzjonali għaż-Żebbuġ ta’ Għawdex. Kien sewwasew mitt sena ilu li ħarġet l-ewwel darba l-purċissjoni tal-Ġimgħa l-Kbira minn din il-knisja. Aktar tard hu ħadem statwi oħrajn għal din il-purċissjoni kif ukoll irrestawra l-istess statwi li kien ħadem. Ma nistgħux ma nsemmux il-monument tal-Mosta, kapolavur ta’ dan l-artist Għawdxi.

Statwi tal-Ġimgħa l-Kbira għadhom jinħadmu sal-lum. Tajjeb insemmu li f’Ħal Luqa insibu xogħol ta’ Renzo Gauci u f’Ħal Għaxaq xogħol ġdid ta’ Alfred Camillieri Cauchi u ibnu Aaron.

Hawn ma semmejtx kollox u lanqas semmejt lil kull min ħadem xi statwa. Dan ma għamiltux b’nuqqas ta’ rispett jew stima imma għaliex il-lista hija twila mmens. Nemmen li jkun jixraq li f’dan iż-żmien nagħtu tislima li tant artisti Maltin bħalna li tawna dawn l-opri artisitċi u reliġjużi li saru patrimonju ta’ pajjiżna. Dawn l-artisti li semmejt kif ukoll oħrajn tawna frott il-ħila artistika tagħhom.

Fr Reno Muscat

Dan l-artiku deher f'In- Nazzjon - 13 ta' April 2019

Taraġ misterjuż

Dan l-aħħar iltqajat ma’ storja li nixtieq naqsamha magħkom. Ngħid id-dritt kont ilni li qrajtha xi mkien ftit snin ilu imma qatt ma dħalt fl-istorja daqs din id-darba. Din hija dwar fatt kurjuż li seħħ fi knisja tas-sorijiet sewwasew ġewwa Santa Fe, New Mexico.

Kappella

L-Isqof ta’ Santa Fe, Jean-Baptiste Lamy, Franċiż li emegra lejn l-Amerika, kien ġab żewġ periti Franċiżi biex jippjantaw il-katidral ta’ San Franġisk. Is-sorijiet tal-Madonna ta’ Loreto sabu x-xoqqa f’moxtha biex jitolbu lil dawn il-periti jippjantaw kappella li xtaqu jibnu. Dan kollu seħħ bejn l-1872 u l-1873.

Il-knisja tas-sorijiet, li ġiet iddedikata lill-Madonna ta’ Loreto, inbniet fuq stil gotiku u tlestiet fl-1878. Meta kien lest il-bini is-sorijiet indunaw li minkejja li l-knisja kien fiha gallarija għall-orgni u l-kor fuq il-bieb prinċipali, madanakollu ma kienx hemm min fejn wieħed jitla’ fiha. U din il-gallarijija hija madwar seba’ metri ’l fuq mill-art! Is-sorijiet kellmu lil bosta mastrudaxxi bit-tama li xi ħadd minnhom isib mezz kif jista’ jagħmel taraġ għal din il-gallarija iżda minħabba ċ-ċokon tal-knisja ħadd ma sab soluzzjoni.

Is-sorijiet minkejja li ma sabux soluzzjoni mill-bnedmin, xorta ma qatgħux qalbhom u daru għall-għajnuna sopranaturali. Għamlu novena lil San Ġużepp, patrun tal-mastrudaxxi. Ma’ tmiem in-novena jingħad li wasal raġel fuq ħmara għand is-sorijiet li kien qed ifittex ix-xogħol. Is-sorijiet qalulu bix-xogħol li kellhom bżonn u r-raġel offra li jibni taraġ tal-injam u jsolvi l-problema li ma solvewx il-periti Franċiżi jew il-mastrudxxi tal-post. Dan ir-raġel ma kellux xi għodda speċjali, munxar, martell u kartabun. Ma kellux lavranti miegħu u beda jaħdem waħdu. Dam tmien xhur biex lesta dan it-taraġ tal-injam forma ta’ garigor. Meta temm il-ħidma tiegħu dan ir-raġel għeb bla ma tħallas ta’ xogħlu u ħadd aktar qatt ma raħ b’għajnejh. Ħadd ma kien jaf min hu, minn fejn hu jew l-iċken tagħrif dwaru.

Taraġ speċjali

Sa hawn ma hawnx wisq biex wieħed jistgħaġeb għax forsi jkun hawn min jaħseb li dan il-mastrudaxxa ried jagħmel opra ta’ karità ma’ dawn is-sorijiet, imma l-parti s-sabiha hija kif inhu mibni dan il-garigor. L-ebda arblu ma hemm fin-nofs tiegħu biex iżomm it-turġien u għalhekk ir-rabta kollha tiegħu hija mal-art. Barra minn hekk it-taraġ huwa kollu minċotti u la fih viti la msiemer u lanqas kolla. Il-periti kollha li rawh ilkoll qablu li dan it-taraġ imur kontra l-liġi tal-gravità għax kif inhu maħdum suppost iċedi bil-piż tiegħu stess. Iżda dan ma seħħx. It-taraġ li ħadem ir-raġel mistejuż ma kienx fih poġġaman u għalhekk dan sar xi snin wara biex ma jkunx ta’ periklu għal dawk li jitiligħu jew jinżlu minnu. Is-sorijiet għamlu aktar minn mitt sena jużaw dan it-taraġ kuljum. Inxterdet ix-xnieha li dak ir-raġel li bena dan il-garigor ma kien ħadd għajr San Ġużepp.

Illum din il-knisja ma għadiex f’idejn is-sorijiet u saret mużew minkejja li għadha sservi għall-funzjonijiet religjużi f’ xi każi partikolari.  Dan it-taraġ mal-knisja kollha llum saru waħda mill-akbar attazzjonijiet turistiċi ma’ dawk li jżuru New Mexico. Madwar nofs miljun ruħ ta’ kull sena jmorru f’din il-knisja biex jaqtgħu l-kurżità u jaraw dan it-taraġ b’għajnejhom.

Fittixt u ma sibtx

Ngħidilkom id-dritt li jien l-Amerika qatt ma mort, allura kif tistgħu tobsru, din il-knisja u dan it-taraġ qatt ma rajthom b’għajnejja. Imma meta kont sejjer pellegrinaġġ l-Italja u kont ser inżur Loreto, kont qed nitkellem ma’ soru u qaltli li ladarba mmur hemm għandi nara dak it-taraġ misteruż. Ftakart li xi darba kont qrajt dwar taraġ li hemm min jaħseb li bnieh San Ġużepp imma ma kontx naf fejn jinsab. Meta kont Loreto ħarist u fittixt kemm flaħt biex nara nsibx dak it-taraġ, imma kif tridni narah jekk dak mhux qiegħed l-Italja imma fi New Mexico? Nista’ ndum inħares u nfittex! Is-soru, li bħali qatt ma marret l-Amerika nassumi li semgħet xi darba din l-istorja ta’ dan it-taraġ ,li tabiħaqq jinsab fil-knisja tal-Madonna ta’ Loreto, u assumiet li qiegħed fl-Italja. Meta kont ġejt lura Malta minn dak il-pellegrinaġġ kont għidtilha lil dik is-soru li mhux kull min ifittex isib u mhux kull min iħares jara għax jiena bqajt ma rajtux it-taraġ li ħadem San Ġużepp! Meta qrajt fejn jinsab dak it-taraġ fhimt sewwa għalejn ma rajtux ġewwa Loreto.

Nerġgħu lura għat-taraġ. Jien mhux qed ngħid li dan it-taraġ sar b’miraklu, inħalli lil min hu kompetenti jaqta’ s-sentenza, imma ma nistgħux ngħidu li ma huwiex xi ħaġa li tqanqal fik kurżità.

Fr Reno Muscat

Dan l-artiklu deher f'In-Nazzjon - 6 ta' April 2019

Għeġubijiet tal-qedem u tal-lum

Sa mill-qedem il-bniedem dejjem għaraf li ċerti postijiet jew ċerti binjiet ma humiex bħall-oħrajn imma għandhom xi ħaġa speċjali, xi ħaġa tal-għaġeb li tpoġġi lil dak il-post fi klassi għalih. Il-bniedem ittimbra xi wħud minn dawn il-postijiet, sew naturali kif ukoll jekk inhuma magħmulin mill-bniedem, bħala għeġubijiet tad-dinja.

Fid-dinja l-qadima

Il-Griegi tal-qedem f’bosta kitbiet isemmu xi wħud minn dawn l-għeġubijiet. Dawn kienu kollha kemm huma imdawrin jew mal-Mediterran jew fil-Messapotamja, għaliex wara kollox dik kienet id-dinja magħrufa f’dawk iż-żminijiet.

Giża tal-qedem

Il-piramida ta’ Giża hija l-eqdem u l-akbar mit-tliet piramidi ta’ Giża. Hija għolja mija u sitta u erbgħin metru u hija meqjuża bħala wieħed mill-għeġubijeit tad-dinja l-qadima. Bħall-piramidi l-oħra, din inbniet bħala post tad-dfin għar-raba’ dinastija tal-Eġittu. Din il-piramida għadha wieqfa sal-lum u wieħed jista’ jżurha. Ġewwa l-gżira ta’ Rodi konna nsibu statwa gġanteska ta’ Helios, alla tax-xemx. Din kienet għolja madwar tlieta u tletin metru. Din kienet tissejjah Colossus u waqgħet fis-sena 226 qabel Kristu ħtija ta’ terrimot. Il-ġonna tal-Babilonja wkoll kienu meqjusa bħala wieħed mill-għeġubijiet tad-dinja tal-qedem. Dawn kienu ġonna li meta wieħed kien jarahom kien jaħsibhom li huma mdendlin ma’ xi bini u mhux ċatti mal-art minħabba l-mod li tħawlu s-siġar ta’ fihom. Huwa għalhekk li kienu meqjusa bħala għaġeb. Kienu nbnew madwar sitt mitt sena qabel Kristu u raw it-tmiem tagħhom madwar mitt sena wara Kristu. Aktarx li dawn il-ġonna kienu parti minn palazz aktarx tas-Sultan Nabukadnasser II.

Ġewwa Lixxandra fl-Eġittu konna nsibu l-fanal li kien meqjuż bħala wieħed minn dawn l-għeġubijiet. X’fanal kien dan? Qiegħed insejjaħ fanal dak li bl-Inġliż jissejjaħ lighthouse, għaliex Għawdex għandna il-Fanal tal-Ġurdan li bejn wieħed u ieħor iservi għall-istess skop. Aktarx li dan il-fanal, (ta’ Lixxandra mhux ta’ Għawdex) kien inbena minn Alessandru l-Kbir madwar tliet mitt sena qabel Kristu. L-għoli ta’ dan il-bini kien ta’ aktar minn mija u għoxrin metru. Bejn is-sena 956 u l-1323 dan il-bini intlaqat minn tliet terrimoti u fl-aħħar dan l-għaġeb dinji spiċċa mġarraf. Il-mawsilew, jew il-qabar ta’ Ħalikarnassus wkoll kien meqjus bħala wieħed mill-għeġubijiet tad-dinja tal-qedem. Il-post ta’ dan il-qabar illum jinstab fit-Turkija. Dan il-qabar kien mibni għall-Imperatur tal-Persja Mawsolus u għal martu. Dan inbena bejn is-snin 353 u 350 qabel Kristu. Tajjeb ngħidu li minn isem dan l-imperatur bdejna nsejħu l-oqbra mibnija ’l fuq mill-art Mawsilew. Dan il-bini kien għoli madwar ħamsa u erbgħin metru. Dan il-qabar iġġarraf f’terrimot fis-seklu XI. Tajjeb ngħidu li dan huwa l-aħħar binja meqjusa bħala għaġeb dinji antik li waqa’. Illum il-piramida ta’ Giża biss għadna wieqfa.

L-istatwa ta’ alla Żewż li kienet tinstab f’Olimpja kienet għolja tlettax-il metru u wkoll kienet titqies bħala wieħed mill-għeġubijiet tad-dinja. Din kienet skolpita fl-injam taċ-ċedru miksi bl-avorju, deheb u ħaġar prezzjuż madwar is-sena 435 qabel Kristu u kienet tinstab f’tempju ddedikat lil dan l-alla ġewwa Olimpja il-Greċja. Fis-seklu V wara Kristu dan it-tempju nqered u miegħu intemmet ukoll din l-istatwa enormi. L-aħħar binja li kienet meqjusa bħala għaġeb kienet it-tempju Grieg ta’ Artemis. Dan kien binja kbira fil-belt ta’ Efesu, illum fit-Turkija, li ġġarraf u nbena tliet darbiet sakemm fl-aħħar twaqqa’ u kull ma fadal minnu llum huma l-pedamenti. Xi ġebel minn dan it-tempju ttieħed u ntuża fil-knisja ta’ Santa Sofija f’Istanbul.

Għeġubijet tal-lum

Monbarra dawn is-seba’ għeġubijiet tad-dinja tal-qedem insibu wkoll għeġubijiet tad-dinja moderna li llum mhux sejjer insemmihom.

Malta tal-lum

Dawn l-għeġubijiet kienu jissejħu hekk minħabba l-għoli u l-kobor tagħhom. Illum anke f’pajjiżna qisna qegħdin nikkompetu ma’ dawn l-għeġubijiet għax irridu nibnu fil-għoli, nitilgħu ’l fuq għax il-wisa’ mhux biżżejjed. Imma qegħdin naħsbu għal dak li se jiġri ’l quddiem? Spiss qegħdin naraw żewġt idjar jitwaqqgħu u minflokhom jitilgħu xi tmien appartamenti u xi penthouse. Is-servizzi se jkunu jlaħħqu mal-esiġenza ta’ binja bħal din? Il-katusi tad-dranaġġ, pereżempju, se jibqgħu l-istess bħal meta kien hemm żewġt idjar, b’ forsi tmienja jew għaxar persuni fihom meta llum dik il-binja qed tilqa’ fiha tletin persuna jew aktar? L-istess ngħidu għall-ilma u d-dawl. Jien semmejt biss binja ta’ ħames sulari, aħseb u ara waħda ta’ ħamsin!

Dawn huma l-għeġubijiet li qed nibnu llum mhux fil-Greċja antika imma f’Malta moderna fejn kultant qed naraw biss sa mneħirna u mbagħad meta jinqala’ l-gwaj nippruvaw insibu soluzzjoni minflok naħsbu għal soluzzjoni qabel jinħoloq il-gwaj. Jien mhux kontra l-progress, imma kontra n-nuqqas ta’ pjanar sewwa, xieraq u kif suppost.

Fr Reno Muscat

Dan l-artiklu deher f'In-Nazzjon - 30 ta' April 2019

Tipi ta’ tqarbin

Ftit ġimgħat ilu il-Kurja ta’ Malta ħarġet direttiva biex it-tqarbin jibda jsir biss fl-idejn u mhux fil-ħalq minħabba motivi ta’ saħħa. Kienu ħafna li ma laqgħux tajjeb din id-deċiżjoni min-naħa tal-Knisja ta’ Malta. Imma ngħid għalija l-ordni hija ordni u dak li jkun għandu jobdiha. Żgur li mhux l-aktar ħaġa faċli tobdi ordni, imma l-ubbiddjenza tagħmel ħieles. Jekk toqgħod taħseb ftit fuq dan ma ddumx ma tinduna kemm għandi raġun!

Saċerdozju

Sa qabel il-Konċilju Vatikan II lanqas ħadd qatt ma kien għaddielu minn moħħu li l-Ostja kkonsagrata tista’ tintmiss minn xi id li ma tkunx ta’ saċerdot. Wara dan il-konċilju saru bosta tibdiliet mhux biss fil-lituġija imma wkoll fil-mentalità. Ma rridx ngħid li kollox sar sew, kien hemm fejn it-tagħlim tal-Konċilju ġie mifhum  ħażin. Fost oħrajn bdejna nisimgħu bis-saċerdozju ministerjali u s-saċerdozju komuni tal-fidili. Id-differenza bejn dawn iż-żewġ saċerdozji hija li filwaqt li dak ministerjali huwa ta’ dak li jkun ikkonsagrat saċerdot minn isqof u jkun jista’ jamministra s-sagramenti wara li jkun ħa l-formazzjoni li titlob il-Knisja, jiħifieri il-qassis jew il-patri filwaqt li dak komuni jirreferi għas-sejħa li għandu kull Nisrani, saċerdozju li jiġi mogħti lil kull min jitgħammed. Ħasra li wara l-konċilju dawn iż-żewġ saċerdozji kien hemm min beda jitħallathom u jitħawwadhom. Żgur li l-Ewkaristija tista’ ssir biss minn saċerdot istitwit, jiġifieri minn qassis jew patri. Tal-anqas dwar dan naħseb li kulħadd jaqbel.

Skont id-djoċesi

Niġu issa għall-fatt tat-tqarbin fl-idejn jew fil-fomm. Kull djoċesi tista’ toħroġ ordnijiet dwar b’liema mod għandhom jitqarbnu l-fidili f’dak it-territorju. Niftakar ftit snin ilu f’Ruma kienet ħarġet ordni li fi Pjazza San Pietru fil-Vatikan, ħadd ma seta’ jitqarben fl-idejn. Waqt xi quddiesa li kienet issir hemm, qabel it-tqarbin kien jitħabbar li kulħadd kellu jitqarben fil-fomm. Din il-ħaġa kienet issir ukoll fil-Bażilika ta’ San Pietru, fil-Vatikan stess meta kien ikun hemm xi ċelebrazzjoni kbira. Billi f’dan il-post ikun hemm ħafna nies u mhux kollha Nsara, kien innutat li kien hemm min qed jieħu l-Ostja miegħu bħala tifkira taż-żjara li jkun għamel fil-Vatikan. Mhux bil-fors li min jagħmel hekk ikollu xi skop ħażin, imma mhix ħaġa li ssir. Iżda min ma jkunx jaf li għall-Insara dik l-Ostja ħija l-aktar ħaġa għażiża li teżisti fit-twemmin, ma tagħtihx tort li joħodha miegħu bħala rikordju. Għalhekk kienet ħarġet l-ordni biex kulħadd jirċievi l-Ewkaristija fil-fomm.

Issa Malta ħarġet ordni bil-kontra, li kulħadd għandu jitqarben fl-idejn. Hawn min biex jitqarben joħroġ ilisienu tliet pulzieri ’l barra qisu qed jgħajjeb lis-saċerdot. Ma hemmx għalfejn! F’każi bħal dawn ikun hemm ir-riskju li s-swaba tas-saċerdot jolqtu xi ftit l-ilsien ta’ dak li jkun bil-konsegwenza li warah irid iqarben lil ħaddieħor. Apparti n-nuqqas ta’ iġene, hemm ukoll ir-riskju li jiġi ttrasferit xi mard minn persuna għal oħra, u bl-influwenza li kellna din ix-xitwa, kien aktar faċli li din tinxtered. Mela f’din is-sitwazzjoni partikolari kien għaqli ħafna li d-djoċesi ta’ Malta ħarġet din id-direttiva.

Nobdi jew le

Kien hawn min qarras wiċċu meta sema’ li ma jistax jitqarben f’ħalqu u kien hawn min saħansitra ma tqarbinx iżjed. Issa jekk irridu inkunu sinċieri, l-idejn u l-fomm mhux it-tnejn huma parti mill-ġisem u l-ġisem mhux kollu kemm hu huwa maħluq minn Alla? Mela għalfejn dawn l-iskrupli żejda? Ġejt quddiem nies li meta telgħu jitqarbnu ma ħarġux idhom u meta tlabthom jippreżentaw idhom u mhux ilsienhom qaluli le u telqu lura bla ma tqarbu. Tassew li hemm min ma jkunx irid imiss l-Ewkarisitja b’idu, imma la hemm ordni x’tagħmel? Tobdiha jew tinjoraha? Jien ngħid għalija nobdi l-ordni la ġiet mis-superjuri. Aktar inħossni nonqos jekk ninjora dak li qalulna l-isqfijiet tagħna. Din hija l-pożizzjoni tiegħi. Kien hemm min qatt ma tqarben f’idejh qabel u għalih kienet xi ħaġa ġdida. Meta ħarġet din l-ordni jien ħassejt li kelli nfisser il-mod li bih wieħed għandu jirċievi dan is-sagrament, għax ħa ngħidha kif inhi, hawn min jieħu s-sagremt qisu qed jieħu xi gallettina minn id xi ħadd. Sibt min ġie jkellimni u qalli li xi saċerdoti ma jippermettux tqarbin fl-idejn imma fil-fomm biss u kien hemm min qalli li anke fejn inqaddes jien hemm min iqarben fil-fomm lil min ma jkunx irid jitqarben fl-idejn. Jekk hux veru jew le dak li qaluli ma nafx għax jiena miniex Sherlock Holmes u mhux se noqgħod ninvestiga, imma ladarba hemm ordni jkun nuqqas jekk dak li jkun jonqos li jsegwiha, kemm jekk ikun saċerdot kif ukoll jekk ma jkunx.

Fr Reno Muscat

Dan l-artiklu deher f'In-Nazzjon - 23 ta' Marzu 2019

Birra, whiskey u San Patrizju

Il-munument ta' Molly Molone

Jekk ikollok tiltaqa’ ma’ persuna mill-Irlanda u tistaqsiha jekk hijiex mill-Irlanda ta’ fuq jew minn ta’ isfel, ġeneralment tgħidlek li hemm Irlanda waħda, ir-Repubblika tal-Irlanda. Il-ġżira Irlandiża hija maqsuma fi tnejn, parti tagħmel mir-Renju Unit u l-parti l-oħra le. Il-qaddis patrun tal-Irlanda huwa San Patrizju. Lil dan il-qaddis issirlu festa kbira fil-jum iddedikat lilu li jaħbat fis-17 ta’ Marzu. Mhux festa kif nagħmlu aħna l-Maltin bin-nar u l-pavaljuni u l-purċissjoni, imma bil-mod uniku tagħhom. Il-kapitali tar-Repubblika tal-Irlanda lejlet u nhar il-festa timtela bin-nies jiċċelebraw, mhux Irlandiżi biss imma bosta oħrajn mill-erbat irjieħ tad-dinja jmorru f’din il-belt biex jiċċelebraw.

Dublin

Il-belt kapitali tar-Repubblika Irlandiża hija Dublin. Mhux magħruf eżatt meta twaqqfet din il-belt imma hemm min isostni li din ilha wieqfa mis-seklu VII. Bosta jemmnu li kienu l-Vikingi li waqqfu din il-belt. Dan ma jfissirx li qabel dan iż-żmien ma kienx hemm nies jgħixu fuq din il-gżira. It-tradizzjoni li San Patrizju mar hemm bħala missunarju diġà turina li sa mis-seklu V kien hemm bosta nies fil-pajjiż. Iżda t-twaqqif uffiċjali ta’ Dublin huma miżmun bħala s-sena 988

Illum Dublin hija belt kbira b’aktar minn miljun ruħ jgħixu fiha. Hija belt li tiġbdek, forsi minħabba l-karattru ċajtier tan-nies tal-post, forsi minħabba l-karattru sabiħ tal-belt. Hu x’inhu hija belt li ma tiddejjaqx iżżur.

Il-qaddis

Tajjeb ngħidu xi ħaġa dwar San Patrizju billi dan huwa l-qaddis patrun tal-Irlandiżi imma mhux popolari wisq magħna l-Maltin.

Patrizju huwa qaddis imwieled fil-Brittanja fis-seklu V. Dak iż-żmien il-Brittanja kienet tagħmel parti mill-Imperu Ruman u għalhekk il-fidi tal-post kienet dik Nisranija. Jingħad li Patrizju meta kellu madwar sittax-il sena kien maqbud bħala skjav u meħud l-Irlanda. Hemm hu kien imġiegħel jirgħa l-annimali u għadda sitt snin f’din il-ħajja. Irnexxielu jaħrab u jmur lura mal-familja tiegħu fejn sar saċerdot. Huwa mar lura ġewwa l-Irlanda biex iwassal it-tagħlim ta’ Ġesù Kristu lin-nies tal-post. Baqa’ hemm u aktar tard sar l-isqof ukoll. Sa mis-seklu VII Patrizju kien magħruf bħala l-patrun tal-Irlanda.  Hemm bosta leġġendi marbutin ma’ dan il-qaddis fosthom dik li huwa ħeles lill-Irlanda mis-sriep valenużi li kien hemm jiġġerraw. Huwa ordna li dawn is-sriep jintefgħu fil-baħar wara li attakkawh meta kien qed jagħmel sawma ta’ erbgħin jum. Leġġenda oħra tgħid li l-bastun li kien iżomm miegħu, li kien biċċa zokk ta’ siġra, kien imdaħħal fil-ħamrija u dan rabba l-għeruq u beda jħaddar.

Hu x’inhu, għall-Irlandiżi San Patrizju hu l-qaddis favorit.

Whiskey u birra

Il-festa ta’ San Patrizju llum saret sinonima max-xorb ta’ alkoħol Irlandiż.

Meta naħsbu fil-whiskey moħħna mill-ewwel imur fl-Iskozja, iżda tajjeb inkunu nafu li jeżisti wkoll il-whiskey Irlandiż. Jgħidu li l-whiskey Skoċċiż irid idum tliet snin fil-btieti imma dak Irlandiż irid idum aktar. Biex whiskey jkun tassew Irlandiż irid ikun ilu tal-anqas tliet snin u ġurnata fil-bettija. Hemm kompetizzjoni qawwija bejn il-produtturi tal-whiskey Skoċċiż u dak Irlandiż.

Xarba popolari oħra li ssir ukoll l-Irlanda hija l-birra. Għandkom mnejn tgħiduli li din hija xarba li ssir madwar id-dinja kollha, u ngħidilkom li għandkom raġun, imma fl-Irlanda, anzi f’Dublin hemm birerija famuża mad-dinja kollha għall-birra sewda li tipproduċi. Din il-birra tinxtorob bil-glalen f’dawn il-ġranet qrib il-festa ta’ San Patrizju.

Barijiet

L-atmosfera li wieħed isib fil-barijiet Irlandiżi hija wħada unika u li ma tinsa qatt. Ngħid għalija lejla f’bar ġewwa Dublin kienet waħda mill-isbaħ serati ta’ ħajti. Verament li kont ma’ kumpanija tajba, imma l-atmosfera li ssib f’dawn il-barijiet hija xi ħaġa li mhux faċli tinsiha. Birra, dejjem bil-qies, mużika, sing along u żfin tradizzjonali. Kulħadd iċapċap idejh u jkanta mal-għanjiet tradizzjonali Irlandiżi.

Minħabba din l-attmosfera infetħu bosta barijiet Irlandiżi madwar id-dinja, anke f’Malta u bħalissa jkunu fl-aqwa tal-attività tagħhom. Bil-fors, qegħdin fi żmien i-festa ta’ San Patrizju.

Waħda mill-għanjiet tradizzjonali li tisma’ żgur f’xi ħanut minn dawn hija dik bl-isem Molly Molone. Din tirrakkonta storja ta’ tifla li matul il-jum kienet tbigħ il-ħut bħalma kienu jagħmlu missierha u ommha. Imma din Molly mietet b’deni qawwi li ħakimha. Wara mewtha il-leġġenda tgħid li kienet toħroġ ir-ruħ tagħha tgħajjat bil-ħut.

Ovvajment din hija biss leġġenda imma l-għanja nistgħu ngħidu li hija l-Innu ta’ Dublin u tista’ tgħid kull bar Irlandiż madwar id-dinja jibda l-ispettaklu tiegħu b’din għanja. Tant hija popolari din l-għanja u t-tifla li titkellem fuqha li f’Dublin insibu monument għaliha, mikxuf mis-sindku tal-post fl-1988, għeluq l-elf sena mit-twaqqif uffiċjali tal-belt ta’ Dublin.

Dublin belt li tiġbdek lejha, u tassew hemm x’ jiġbdek lejha.

Fr Reno Muscat

Dan l-artiklu deher f'In-Nazzjon - 16 ta' Marzu 2019

Tħejjijiet għall-akbar ġrajja

Għadna kemm bdejna ż-żmien tar-Randan, żmien li l-Knisja tpoġġi quddiemna biex nitħejjew għal żmien tal-Għid il-Kbir. Dan iż-żmien jiena nqisu bħal munita b’żewġt uċuħ li minkejja li huma marbutin ma’ xulxin u għandhom x’jaqsmu ma’ xuxlin, bħalma ż-żewġt uċuħ tal-munita huma tal-istess oġġett, madanakollu huma differenti. It-tħejjijiet għall-Ġimgħa l-Kbira u l-Għid il-Kbir għandhom ukoll żewġt uċuħ, il-wiċċ tal-fidi u dak tal-kultura. Ejjew illum niffukaw biss fuq il-parti kuluturali u tradizzjonali ta’ dan iż-żmien.

Mid-dar

Anke fid-djar tagħna hemm xi affarijiet li jibdew jindikaw li dan huwa żmien differenti. Minkejja kollox, fil-maġġoranza tad-djar Maltin għadna nsibu xi xbieha tad-Duluri jew ta’ Kristu msallab. X’aktarx li matul dawn il-ġimgħat dawn isibu rwieħom f’xi post promineneti fid-dar b’xi xemgħa quddiemhom. Dak li jkun jinduna li dan huwa żmien ta’ tħejjija anke minn din id-drawwa sabiħa. Iżda mhux dan biss, forsi dari aktar mil-lum, anke l-kċina kienet turi li qegħdin fir-Randan. Id-drawwa li nhar ta’ Ġimgħa ma jittiekilx laħam hawn min iżommha matul is-sena kollha imma hawn min jagħmel dan il-ġest matul ir-Randan biss. Hawn min ma jiekolx ħelu tul ir-Randan kollu. Insomma llum hawn min la jduq laħam u lanqas ħelu mhux bi skop reliġjuż imma għax huwa l-istil ta’ ħajja tiegħu.

Il-kċina Maltija matul ir-Randan għandha riċetti tabilħaqq tajbin imma ejjew insemmu biss ftit li ma jsirux fi żmien ieħor matul is-sena. Il-kwareżimal ma ssibux jekk mhux fir-Randan. Dan il-ħelu huwa tabilħaqq tajjeb bla ma trid meta tarah tidħol taż-żmien tal-Ġimgħa l-Kbira. L-istess ngħidu għall-karamelli tal-ħarrub. Lejn tmiem ir-Randan fil-kċina tagħna jitħejjew il-figolli li huma l-ħelu tradizzjonali għall-Għid il-Kbir u li ma ssibhomx lanqas matul is-sena. Dan huwa żmien it-tħejjija għal dan l-ikel.

Wirjiet

Illum f’pajjiżna saru jittellgħu bosta wirjiet marbuta mal-Ġimgħa l-Kbira. Dawn jinfetħu lejn l-aħħar ġimgħa tar-Randan imma t-tħejjija għalihom tkun ilha li bdiet nistgħu ngħidu mis-sena ta’ qabel. Biss matul ir-Randan dawn il-preparamenti jilħqu l-qofol tagħhom u nibdew naraw aktar attivitajiet fis-swali, fir-remissi jew f’postijiet oħra li jiftħu bwiebhom biex il-poplu jidħol jara xi jkun tħejja. Kemm żgħażagħ u anke dawk ta’ età akbar jinvolvu ruħom f’dawn it-tħejjijiet. Il-wirjiet li nistgħu naraw illum f’pajjiżna ma nistgħux ngħidulhom tad-dilettanti imma tal-professjonisti. Minbarra l-eluf ta’ ewro li jintefqu fihom wieħed jista’ jara l-ħila ta’ bosta Maltin hekk imsejħin “dilettanti”.

Knejjes

F’dawk il-knejjes li minnhom toħroġ il-purċissjoni tal-Ġimgħa l-Kbira issa nibdew naraw attività akbar minn tas-soltu. Issa jibdew joħorġu l-vari ġimgħa wara ġimgħa. Ir-reffiegħa jibdew iħejju u jaraw xi jkun meħtieġ għar-refgħ’ ta’ din is-sena. Elf preparament.

Imma l-attività ma nsibuhiex biss f’dawk il-knejjes li għandhom purċissjoni, fl-oħrajn xorta waħda ssir bidla. Bosta parroċċi llum jagħmlu xi pellegrinaġġ b’xi statwa, aktarx tar-Redentur. Qabel il-bidu tal-Ġimgħa Mqaddsa minn kull parroċċa toħroġ il-purċissjoni tad-Duluri. Dawn ukoll iridu t-tħejjija tagħhom, U l-knisja mhux dan biss għandha, fir-Randan isiru l-eżerċizzi u l-prietki u hemm minnhom jintramaw bid-damask. Huma bosta dawk il-parroċċi li matul dawn il-ġimgħat jorganizzaw xi pellegrinaġġ għar-Redentur tal-Isla jew għall-għolja tal-Għammar quddiem Ta’ Pinu f’Għawdex fejn hemm l-istatwi tal-Via Sagra. Aktarx li għal dawn l-attivitajiet jattendu nisa mdaħħla fiż-żmien, imma mhux biss, dawn iġorru magħhom lin-neputijiet żgħar. Qed ngħid hekk għaliex in-nisa żgħar illum kollha jaħdmu tista’ tgħid u allura ma jkunux jistgħu jattendu u l-irġiel aktarx jistħu jmorru. Mhux għax għadnhom għalfejn jistħu!

Fi ftit kliem ikollna ngħidlu li kollox irid it-tħejjija tiegħu.

Għaqdiet mużikali

Mal-purċissjoni tal-Ġimgħa l-Kbira għandna d-drawwa li jkollna banda li ddoqq il-marċi funebri. Dawn il-marċi ma jindaqqux matul is-sena, sakemm ma jkunx hemm xi funeral li tieħu sehem fih il-banda. Allura jkun hemm bżonn ta’ tħejjija għalihom. Jibdew isiru kunċerti b’dawn it-tip ta’ marċi.  Xi għaqdiet mużikali ma jieħdux sehem f’purċissjoni imma xorta waħda jorganizzaw programm mużikali għal żmien il-Ġimgħa Mqaddsa. Dawn minbarra xi marċi funebri ikunu jinkludu mużika adattata għal dawn il-jiem. Mhux lakemm taqbad u ddoqq, hemm bżonn it-tħejjija.

Xi wħud minn dawn is-soċjetajiet jorganizzaw ukoll xi wirja fil-każini tagħhom, u hawn inkunu nistgħu naraw attività doppja għaddejja fis-sede ta’ dik l-għaqda, bandisti, żgħar u kbar, żgħażagħ u kbar iħejju għall-wirja u l-ħajja normali tal-każin. Kollox ma’ kollox biex fl-aħħar joħroġ il-prodott finali frott tat-tħejjija.

Dan huwa l-wiċċ l-ieħor tar-Randan, l-parti tal-preparazzjoni għal bosta attivitajiet li jsiru. Din hija il-parti mhux tar-reliġjon imma tar-reliġjożità ta’ poplu li fil-qiegħ ta’ qalbu jemmen. Jalla dan il-wiċċ ma jinfiridx mill-wiċċ l-ieħor tal-istess munita.

Fr Reno Muscat

Dan l-artiklu deher f'In-Nazzjon - 9 ta' Marzu 2019

Il-Ħmar

Il-ħmar ilu jintuża mill-bniedem kemm biex iġorr lilu jew biex iġorrlu xi tagħbija aktar minn ħamest elef sena. Huwa annimal mill-familja ekwina, jiġifieri taż-żiemel bħalama hija wkoll iż-żebra. Illum il-ħmir, b’erba’ saqajn, naqsu sew mill-pajjiżi żviluppati imma għadhom jagħtu sehemhom f’pajjiżi foqra.

F’Malta ta’ dari

Niftakar meta kont tifel żgħir kien hemm tfajjel xi ftit akbar minni li kien jiġi fit-triq tagħna jbigħ il-ħaxix fuq ħmara. Meta dan it-tfajjel kien ikun l-iskola din il-ħmara kienet tkun tirgħa fil-wied qrib ir-razzett ta’ missieru. Biex ngħid is-sewwa dan ma kienx il-bejjiegħ waħdieni li kien jiġi fit-triq tagħna bil-ħmara, niftakar ukoll lil tal-bigilla b’daqxejn ta’ ħmara tiġbed kaxxa b’żewġ roti ta’ karettun. Kien hemm oħrajn imma dawn it-tnejn l-aktar li baqgħu stampati f’moħħi.

Meta kbirt kelli nsir naf lil bin il-bejjiegħ tal-bigilla u darba staqsejtu għalfejn missieru ma jarmax vann minflok il-ħmara. Hu kien qalli li bil-van ikollok tobdi r-regoli tat-traffiku, tabelli u mitt ħaġa oħra, bil-ħmara tgħaddi minn kullimkien. Insomma qed insemmi ħafna snin ilu meta t-traffiku f’Malta ma kienx bħal dak tal-lum u għalhekk billi ħmara tgħaddi minn triq one way ma kinitx se taqa’ d-dinja. Immaġinaw illum iżomm triq mimlija karozzi għax tkun għaddejja ħmara tiġbed karettun warajha.

Il-ħmar kien ukoll annimal domestikat. Mhux qed ngħid domestiku imma kien hawn min iżommu għad-delizzju. In-nannu tiegħi niftakru bi ħmar u mhux darba jew tnejn kien joħodni xi dawra bih. U l-ħmar tan-nannu kien jiġri mhux ħażin. Darba qalbu minn fuq il-karettun u n-nannu spiċċa kollu tbenġil, imma lin-nanna ma qalilhiex li kien waqqgħu l-ħmar imma qalilha li kien żelaq. Mur oqgħod biha kieku kellu jgħidilha li dak li ġralu kien tort tal-ħmar!

Prodotti

Storja popolari ħafna li tirrigwarda l-ħmir hija dik li s-Sultana Kleopatra tal-Eġittu kienet tinħasel bil-ħalib tal-ħmara biex iżżomm sbuħitha. Jingħad li anke Poppea, il-mara tal-Imperatur Neruni kienet tagħmel l-istess ħaġa. Jingħad ukoll li Pawlina, oħt Napuljun Bonaparti wkoll kienet tinżel f’banju mimli ħalib tal-ħmir biex tibqa’ sabiħa.

Hu x’inhu il-ħmara tipproduċi l-ħalib bħal kull annimal mammiferu ieħor. Dan il-ħalib hemm fejn jintuża biex minnu jsir il-ġobon. U biex tkun taf dan il-ġobon huwa l-aktar ġobon għoli fid-dinja. Ovvjament ħmir li jitrabbew biex jipproduċu l-ħalib huma ftit ħafna meta mqabblin ma’ baqar, nagħaġ jew mogħoż. Barra minn hekk biex wieħed jagħmel kilo minn dan il-ġobon irid ħamsa u għoxrin litru ħalib. Jingħad li kilo ġobon tal-ħmara jista’ jkun jiswa sa elf ewro. Imbagħad issib min jgħidlek li hu jiekol “ħobż u ġobon”, skont x’ġobon imma!

Il-laħam tal-ħmar jista’ jittiekel bħalma jittiekel dak taż-żiemel. Hawn min ma jieklux dan il-laħam, imma jekk ikun imsajjar tajjeb nassigurakom li huwa tajjeb immens. Attenti għax jgħolli l-pressjoni.

Laqam

Aħna l-bnedmin għandna l-idea li ħmar huwa annimal injorant u għalhekk lil xi persuna li moħħha ma jkunx iwassal wisq insejħulu ħmar. Ħmir b’żewġ saqajn hawn iduru madwarna. Ħmar huwa dak il-bniedem li ma jkunx jaf li qed idejjaq lil ħaddieħor, ħmar hu dak il-bniedem li mingħalih jaf kollox. Min jaf kollox fid-dinja? Ħmar ta’ veru huwa dak il-bniedem li ma jafx li hu ħmar. Aħna l-Maltin għandna kelma oħra għal bniedem injorant; ngħidulu ċuċ. Il-kelma ċuċ (ciucio) ma tfisser xejn għajr “Ħmar” fil-Calabria, il-Baslicata u l-Campania. Mela jekk bniedem tgħidlu ċuċ tkun qed tgħidlu ħmar.

Fil-qwiel

Il-ħmar għandu bosta qwiel marbuta ma’ xortih. Naħqa ta’ ħmar qatt ma telgħet is-sema ngħidlu jekk kliemna dejjem jaqa’ fuq widnejn torx u l-ħmar il-magħkus idur għalih id-dubbien. Imbagħad issib min jgħid il-qawl: Aħjar issuq erba’ żwiemel milli ssuq ħmar. Jgħidulek ukoll: Orbot il-ħmar fejn jgħidlek sidu. Jekk ikollok xi ħaġa u jużaha ħaddieħor minflokok tgħid li ħmar tiegħek imma tirkeb wara u jekk tnejn min-nies jagħtu t-tort lil xulxin ngħidu li l-ħmar iwaħħal f’denbu. Jekk tipprova tgħallem lil min ma jridx ngħidu li jekk taħsel ras il-ħmar taħli l-ilma u s-sapun.

Dawn huma l-aktar użati imma hemm xi oħrajn ukoll.

Fil-Bibbja

Il-ħmar jissemma’ f’xi kotba tal-Bibbja. Bil-kontra taż-żiemel, li hu meqjus bħala l-annimal li jġorr lis-slaten, il-ħmar huwa dak l-annimal li jaħdem, dak li jdawwar is-sienja. Fl-Evanġelju nsibu d-daħla ta’ Ġesù f’Ġerusalemm fuq felu ta’ ħmara.

Interessanti li fil-presepju ħdejn il-maxtura naraw baqra u ħamra, imma dawn ma jissemmewx fl-Evanġelji, dawn dħalu minn kotba oħra li ma jagħmlux parti  mill-Bibbja.

X’kontradizzjoni hux? Jekk bniedem ikun ħmar hija kundizzjoni tal-biki filwaqt li jekk annimal ikun il-ħmar huwa annimal li ilu eluf ta’ snin jgħin lill-bniedem!

Fr Reno Muscat

Dan l-artiklu deher f'In-nazzjon -  2 ta' Marzu 2019

Rispett

Waħda mill-akbar problemi attwali li bosta minna spiss jaħsbu dwarha hija n-nuqqas ta’ rispett li sar għandha l-ġenerazzjoni żagħżugħa lejn l-aworitajiet. Titkellem ma’ kull min titkellem jgħidlek li fi tfulitna ma konniex hekk u bosta jibdew jippuntaw subgħajhom lejn dik il-ħaġa jew dak il-fattur bla ma jobsru li għandhom mnejn huma wkoll kienu kompliċi tas-sitwazzjoni li qegħdin fiha llum. Mhux qed ngħid għal Malta biss, qed ngħid għad-dinja kollha għaliex din il-problema hija waħda dinjija.

Korrezzjoni

L-ewwel edukazzjoni tiġi mid-dar fejn nitwieldu u ngħixu l-ewwel snin ta’ ħajjitna, id-dar hija l-ewwel skola. Billi llum il-ġenituri jaħdmu t-tnejn bosta drabi n-nanniet qed jieħdu post il-ġenituri fl-ewwel snin tat-trobbija tal-ulied. In-nanniet ma humiex il-ġenituri u la għandhom is-setgħat u lanqas id-doveri ta’ ġenituri. Barra minn hekk lanqas għandhom l-età ta’ ġenituri minkejja li għandhom il-kapaċitajiet għax kienu huma wkoll ġenituri xi darba. Hawn naraw li n-nanniet ma jistgħux jagħtu d-dixxiplina li jistgħu jagħtu l-ġenituri għax dawk it-tfal li jkunu qed irabbu ma jkunux tagħhom. Meta nanna tikkoreġi lil neputi, din tista’ biss tkellmu jew tgħajjat waħda miegħu u dan għandu mnejn meta tiġi ommu għalih jgħidilha li ma jridx imur aktar għand in-nanna. Kieku l-istess storja tiġri mal-omm, kienu tkun ħaġa oħra. Daqxejn ta’ kastig qatt ma għamel deni.

B’dawn l-ideat fil-moħħ tat-tfal, meta jasal żmien l-iskola l-għalliema jieħdu post in-nanniet imma l-istorja tibqa’ l-istess. L-ebda għalliem ma jista’ jikkoreġi lil ħadd għax issib min joħodha kontieh. Xbajna nisimgħu b’każi fejn għalliema spiċċaw agrediti. Hija xi ħaġa tal-biki meta xi ġenituri jmorru jieħdu s-sodisfazzjon għax xi għalliem ikkoreġa lil binhom jew binthom, imma hija tat-twerwir meta nisimgħu li xi student jew studenta għamlu għall-għalliem. Ma noqgħodux ninħbew wara subgħajna, każi bħal dawn saru komuni ħafna. L-iskola hija l-post fejn wieħed jikseb l-edukazzjoni mhux biss akkademika imma anke fil-manjieri u kif għandu jgħix b’mod ċivili fid-dinja ma’ bnedmin oħrajn bħalu. Il-korrezzjoni hija mod kif tevita l-iżbalji, jekk ma naċċettawhiex ma nistgħux neħilsu mill-iżbalji li nagħmlu, jekk ma naċċettawx li aħna niżbaljaw inkunu qed indaħħlu rasna fir-ramel u ngħidu li aħna perfetti. U min hu perfett fid-dinja?

Pulizija

Fi ċkunitna kien hawn min ibeżża’ lit-tfal bil-pulizija, ħaġa li ma kelliex tkun, illum mhux talli l-ġenerazzjoni żagħżugħa ma tibżax mill-pulizija imma l-folja daret ta’ taħt fuq u kważi kważi saret il-pulizija tibża’ min-nies. Din hija problema simili għal dik tal-għalliema. Jekk dawn il-persuni ma jkollhomx min jagħtihom sapport u jaqbeż għalihom ma ttihomx tort jibżgħu għal ġildhom. Mhux għax hija ħaġa sewwa, imma s-sitwazzjoni ġġib lil dak li jkun f’qagħda bħal din, imur għax-xogħol mhux biex ikun sodisfatt li għamel xogħlu iżda biex fl-aħħar tax-xahar jieħu l-paga lejn id-dar. Sitwazzjoni tal-biki, sitwazzjoni fejn ix-xogħol isir rutina bħal magna li tirrepeti dejjem l-istess att jum wara jum, ġimgħa wara ġimgħa. B’dan ir-ritmu bil-fors li dak li jkun jiddejjaq u ħaddiem imdejjaq ma jistax jagħmel xogħlu sewwa.

Problema akuta

Il-problema hija akbar milli wieħed jaħseb għaliex in-nuqqas ta’ rispett sar jidher ukoll lejn il-ġenituri. Tabilħaqq li hemm każi fejn anke dawn tal-aħħar jonqsu lill-uliedhom. Ma rridx ngħid li dawk l-ulied li ma jkunux jistgħu jieħdu ħsieb il-ġenituri tagħhom minħabba li jaħdmu jkun u qed jonqsu mir-rispett. Illum ma għadx hawn min jista’ jibqa’ d-dar idur b’ommu u missieru. Insomma mhux ma hawnx min, imma meta nqabblu n-numru ma’ dak li kien ftit għexieren ta’ snin ilu naraw id-differenza.

Ir-rispett naqas lejn dak kollu li huwa sagru, naqas lejn is-saċerdot, lejn il-Knisja u lejn dak kollu li għandu x’jaqsam magħha. Frosi konna aħna s-saċerdoti stess li bi kliemna jew bl-għemil ta’ xi wħud minna waqqajna l-ġebla fuq saqajna. Hu x’inhu illum ikollna nammettu li ma sar hawn rispett lejn ħadd u lejn xejn, il-bniedem sar oġġett biex jiġi użat minn ħaddieħor u ladarba jkun użat u wettaq xogħlu jiġi mwarrab jew mormi. Dan huwa l-effett tan-nuqqas ta’ rispett li l-ġenerazzjoni tal-lum għandha lejn dik ta’ qabilha.

Naqas ukoll ir-rispett lejn il-bniedem innifsu, is-self respect. Kif nista’ jiena nirrispetta lill-oħrajn jekk lanqas lili nnifsi ma nirrispetta? In-nuqqas ta’ rispett lejja nnifsi nista’ narah mill-mod kif nilbes u nitkellem, ma’ liema kumpanija nagħmilha, x’postijiet nifrekwenta. Jekk dawn ma jkunux dekorużi u ta’ rispett ma nistax nistenna rispett jiena.

Problema kbira din tan-nuqqas ta’ rispett, problema li kulħadd jgħidlek li kull ma jmur qegħda tkompli tikber. Imma jien x’nista’ nagħmel biex intaffi xi ftit minha? Nista’ nibda nirrispetta lili nnifsi u mbagħad lil dawk ta’ madwari. B’hekk nista’ ntaffi ħarira mill-problema.

Fr Reno Muscat

Dan l-artiklu deher f'In-Nazzjon - 23 ta' Frar 2019

Blata

Kien jismu Xmun, imma ismu nbidel meta minn sajjied tal-ħut sar sajjied tal-bnedmin. Naħseb tafu għal min qed ngħid: San Pietru li Kristu darba sejjaħlu xitan imma mbagħad sejjaħlu blata u f’idejh ħalla l-knisja tiegħu.

Kull 22 ta’ Frar niftakru f’dan il-fatt, niċċelebraw festa li nsejħulha l-Katedra ta’ Pietru, it-tron ta’ dak li jmexxi l-Knisja ta’ Kristu. It-tmun tad-dgħajsa.

X’figura!

Meta nistudjaw ftit bir-reqqa il-figura ta’ San Pietru naraw l-umanità tiegħu. Kemm kien bniedem sempliċi u fl-istess waqt speċjali. Għandu mnejn kien l-akbar wieħed minn fost l-appostli kollha u forsi għalhekk l-imgħallem riedu jkun il-mexxej, il-kap ta’ sħabu. Kien bniedem ta’ ftit skola, kien bniedem tax-xogħol, aktarx iben sajjied ukoll bħalma kien ħuh Indri. Madanakollu, minkejja n-nuqqas ta’ skola xorta lilu għażel Kristu biex fuqu jibni l-Knisja tiegħu.

Raġel tal-familja li ntagħżel minn Alla biex ikun figura importanti fil-ħajja pubblika ta’ Ġesu. Kien minn tal-bidu li telaq l-użanzi Lhud u ħaddan it-tagħlim ta’ Kristu, kien hu flimkien ma Ġakbu u Ġwanni li ra lill-imgħallem jinbidel fuq il-mumtanja Tabor u kien hu wkoll ma’ dawn it-tnejn l-oħra li ra lil Kristu ażgonija fl-Ort tal-Getsamani. F’dan l-istess post kien Xmun Pietru ħareġ is-sejf u qata’ widnet is-suldat biex jiddefendi lill-imgħallem tiegħu u kien hu wkoll li meta kien fil-bitħa tal-palazz ċaħad li hu wieħed minn tal-klikka tan-Nazzarenu. Kien hu wkoll l-ewwel li daħal fil-qabar biex jixhed il-qawmien mill-mewtr ta’ Kristu. Minkejja d-dgħjufija umana ta’ dan il-bniedem, Ġesù għażel lilu biex ikun is-suċċessur tiegħu.Din il-ħaġa ta’ min jirrifletti dwarha. Kristu kellu miegħu għażla ta’ persuni; sajjieda bħal Indri u Pietru, ġabbar tat-taxxi, forsi xi mastrudaxxa, xi bennej u min jaf x’aktar. Kellu nies xjuħ u żgħażagħ fl-għaqda tiegħu, imma lil min għażel biex imexxi? Għażel sajjied bla skola minkejja li kellu madwaru persuni intelletwali, u biex nitkellmu bi kliem tagħna l-bnedmin tat-tielet millenju, kellu persuni b’IQ bil-wisq aqwa minn dik ta’ Pietru. Imma xorta lilu għażel. Min jaf għalfejn?

Elfejn sena wara

Illum li għaddew madwar elfejn sena minn żmien San Pietru, għadna niċċelebraw din il-festa għaliex din hija festa tal-universalità tal-Knisja ta’ Kristu. Il-Knisja ta’ Kristu fl-ewwel żminijiet tagħha tmexxiet u tkabbret bis-saħħa tal-mexxej sajjied li kellha u l-appostli u d-dixxipli l-oħrajn.  Pietru miet, bħalma jmut kulħadd – insomma, Pietru miet martri, miet imsallab tgħidilna t-tradizzjoni, imsallab rasu l isfel għax ma ħassux denju li jmut mewta bħal tal-imgħallem. Il-mewt ta’ Pietru ma fissritx it-tmiem tal-għaqda ta’ Kristu, il-Knisja  warajh mexxewha l-Papiet. Illum huwa Franġisku li jmexxi l-Knisja, li bosta drabi tissejjaħ anke id-dgħajsa ta’ Pietru. Hemm aktar minn mitejn u sittin papa bejn Pietru u Franġisku. Kien hemm żminijiet diffiċli, żminijiet koroh u xejn eżemplari fl-elfejn sena tal-papat, imma l-katedra baqgħet wieqfa u għadha hemm wieqfa. Wara kollox din kienet wegħda tal-imgħallem li s-setgħat tal-infern sejrin iħabbtuha, imma qatt ma jirbħuha. U ż-żmien ta raġun lil dan il-kliem għax minkejja kollox, il-Knisja li Pietru ssejjaħ bħala blata biex fuqha tinbena għadha wieqfa.

Din hija l-festa li nagħmlu kull 22 ta’ Frar, il-festa tal-Knisja mwaqqfa minn bniedem li spiċċa msallab, imma kien Alla u mxerrda minn sajjied imsejjaħ blata li kellu fidi kbira u fuq kollox imħabba bla qies.

Fr Reno Muscat

Dan l-artiklu deher f'Il-Mument - 24 ta' Frar 2019