Rajt id-dinja tinbidel

 

Il-kapolavur ta’ Herbert Ganado bla dubju huwa l-ktieb jew aħjar l-erba’ volumi tal-ktieb “Rajt Malta tinbidel”. Ganado jikteb dwar tfulitu, żgħożitu u l-ħajja tiegħu bħala adult u waqt li jirrakkonta, baxx baxx, juri l-elf bidla li seħħew matul il-mixja ta’ ħajtu. Ra elf żvilupp, ra elf bidla, ra elf ħaġa tinbidel u tmur il quddiem jew lura. U aħna, li twelidna l-millennju l-ieħor imma issa qed ngħixu f’dan il-millenju nistgħu ngħidu wkoll li aħna xhieda ta’ bosta u bosta tibdil. Aħna nistgħu ngħidu li rajna d-dinja tinbidel.Dak li kienu jbassrulna l-kbar qed ngħixuh fir-realtà.

Informatika

Illum qed ngħixu fi żmien ta’ teknoloġija avanzata li fi tfulitna konna nisimgħu biha, noħolmuha imma qatt ma konna nemmnu li għad narawha tabilħaqq. Wieħed mill-għalliema tiegħu, tal-primarja, kien jgħidilna li għad jasal żmien li t-televiżjoni jkun tant irqieq li jitwaħħal mal-ħajt qisu nkwatru. Kien jgħidilna li t-telefon għad isir apparat li mhux biss nistgħu lil min ikun qed ikellimna imma saħansitra nibdew narawh. Meta konna ngħidu dawn l-affarijiet lill-adulti kienu jgħidulna li konna qed noħolmu, li konna naraw ħafna cartoons. Kien żmien li wħud minna la kellhom televiżjoni u lanqas telefon id-dar. U min kellu dan l-apparat kellu televiżjoni kbir donnu gwardarobba u jekk kellu telefon kien wieħed bir-rota tan-numri.

Illum dak li kien jidher impossibbli sar il-verità. It-televiżjoni sar irqieq u t-telefon tal-wajer ħadlu postu l-mobile. Programmi fuq l-internet jagħtuna l-opportunità li naraw lil dak jew dik li nkunu qed inkellmu.

Sirna nitkellmu dwar “intelligenza artifiċjali”. Din l-intelliġenza għenet mhux ftit lill-bniedem imma kellha prezz għoli wkoll magħha. Nibża’ li l-intelliġenza artifiċjali naqqset l-intelliġenza reali, dik li suppost hu mogħni biha kull bniedem. Qabel kien ikollna nħabblu rasna, anke biex ngħoddu somma ċkejkna, illum bil-calculator mal-mobile. Qabel kien ikollna niftakru mitt numru tat-telefon, illum bilkemm niftakru x’inhu n-numru tagħna stess. Qabel konna nitgħallmu lsien u konna rridu niftakru kif jinkiteb il-kliem. Illum il-kompjuter dlonk jurik jekk tkun ktibt xi kelma żbaljata. Nibża’ li din il-kumdità kollha għażżnet moħħ il-bniedem u naqqsittlu l-intelliġenza.

Turiżmu

Bidla oħra li nistgħu ngħidu li rajna sseħħ fi żminijiet tagħna hija fit-turiżmu. Is-safar kien għalina xi ħaġa ta’ lussu li tagħmlu rarament. Illum mhux hekk, illum is-safar sar xi ħaġa komuni. Hawn min aktar jirkeb ajruplani milli jirkeb il-karozza tal-linja. Is-safar jew bħala xogħol jew għat-turiżmu sar isir  minn kulħadd.

U hawn ħsiebi jmur fuq it-turist li jżur pajjiżna. It-turist li jżur Malta llum għadu l-istess bħat-turist ta’ għoxrin jew tletin sena ilu? Il-kultura u l-istorja ta’ pajjiżna għadhom jattiraw lit-turist li jżurna?

Kont qed nitkellem ma’ ħabib tiegħi Sqalli. Huwa qalli li llum Malta għandha l-fama ta’ pajjiż li tmur fih u ssib drogi kemm trid. Qalli li bosta jiġu Malta għax isibu prostituti kemm iridu. Qalli li minn Sqallija jiġu Malta filgħaxija, immorru jgħaddu l-lejl jixorbu u jitbaħartu u filgħodu jerġgħu lura pajjiżhom. Kemm hu veru dan li qalli dan il-ħabib tiegħi ma nafx. Ma nafx jekk hux minnu jew le .... imma aktarx li din hija l-fama li qed jieħu pajjiżna.

Bdejt nirrifletti ftit fuq kliem sieħbi u rrealizzajt li ma jistax ikun kollu gideb dak li qalli. Kemm turisti jżuru pajjiżna u jmorru jżuru t-tant postijiet storiċi u kulturali li tħaddan il-gżira tagħna? Hemm min iżurhom imma nibża’ li dawn huma l-minoranza. Tgħid it-tiġieġa li kienet tbid bajd tad-deheb qtilnieha u għamilniehom brodu? Jekk inhu hekk ħażin, għax it-tiġieġa tbid bajda kuljum imma l-brodu tagħha kemm se ddum tiekol minnu?

Imġiba

Bidla oħra li naraw b’għajnejna hija fl-imġiba. Qabel nemmen li kien hawn aktar rispett lejn kull tip ta’ awtorità. Illum kulħadd jikteb u jgħajjar lil min ma jaqbilx miegħu. L-ulied sar għandhom aktar drittijiet imma qed ninsew ngħallmuhom li mad-drittijiet hemm ukoll id-dmirijiet. Spiċċajna nisirqu d-drittijiet tal-ġenituri bl-iskuża tal-progress. Hekk sew?

Ngħidu li x-xemx minn filgħodu turi. Meta nara l-imġiba ta’ xi tfal lejn il-ġenituri tagħhom ngħid aħseb u ara mal-barranin. Forsi qed neseġera? Illum edukatur jibża’ jiġbed l-attenzjoni ta’ adolexxent għax malajr jakkużawh b’abbuż! Hekk sirna.

Dawn kienu ftit ħsibijiet tiegħi dwar il-ħajja tal-lum u dik ta’ dari. Dawk tampari jistgħu jgħidu bħali li raw id-dinja tinbidel. Nagħmel mistoqsija retorika: rajna d-dinja tinbidel għall-aħjar jew għall-agħar? Le mhux kollox ħażin imma lanqas hu kollox sewwa.

Fr Reno Muscat

Dan l-artiklu deher f'In-Nazzjon - 12 ta' Awwissu 2023

Il-kappillan ta’ Ħal Trintrin

 

L-iktar ħaġa li kienet iddejjaq lill-kappillan kienet il-ħoss tal-muniti jċekċku fil-qoffa waqt il-ġabra fil-quddiesa jew inkella l-ħoss tal-flus neżlin fil-kaxxa tal-offerti ta’ quddiem l-istatwa ta’ Sant’Antnin waqt li kien ikun qiegħed jagħmel il-meditazzjoni. Ried jara x’jagħmel għax dawn il-ħsejjes kienu qegħdin idejquh tassew. Qatagħha li fil-quddies ma jsirx iktar ġbir u neħħa kull kaxxa tal-offerti minn ġewwa l-knisja.

Issa beda jkun hemm skiet perfett, la ċekċik ta’ muniti u lanqas ħsejjes ta’ flus nieżla fl-kaxxa tal-qaddis ta’ Padova. Fil-bidu kien hemm min ma qabilx mal-kappillan imma l-biċċa ma damitx biex indrat u ħadd aktar ma baqa’ jieħu flus miegħu meta jmur il-knisja.

Madwar xahrejn wara wasal il-kont tad-dawl tal-knisja. Flus biex iħallas ma kellux il-kappillan u għalhekk mar bil-kont fl-uffiċċju fejn jitħallsu l-kontijiet. Kif daħal sab skrivan minn tagħna, fissirlu sewwa x’inhi l-qagħda tiegħu u ftiehem miegħu li minflok il-flus tal-kont kien sejjer jagħmillu għaxar quddisiet għal ruħ ommu u missieru. L-iskrivan tar bil-ferħ u dlonk qabad it-timbru u ċapċap biċċa ta’ PAID daqsxiex fuq il-kont. Mela l-kont tad-dawl tħallas.

Dik il-ħabta wkoll fil-knisja kien hemm żewġ ħaddiema jagħmlu xi xogħol. Meta lestew dak li kellhom jagħmlu marru fis-sagristija jfittxu lill-kappillan sabiex jieħdu ħlashom. Kif rahom il-kappillan fetaħ il-kaxxarizz, ħareġ mazz santi u qasamulhom bejniethom. Qalilhom li dan kien il-ħlas tagħhom. Tant ferħu dawk il-ħadiema bis-santi tal-kappillan li minn dakinhar ma riedux aktar flus ta’ xogħolhom imma kienu jitolbu biss mazz santi ta’ kull biċċa xogħol li kienu jagħmlu.

Wara x-xogħol tal-ħaddiema kien jeħtieġ tindifa l-knisja. Il-kappillan  mar sal-ħanut tal-pjazza u għamel xirja xirjun. Ftakar ukoll li fil-lokijiet tal-knisja kienu spiċċaw is-sapun u l-karti u għalhekk ħaseb għalihom ukoll. Xħin tal-ħanut għamillu l-kont, il-kappillan qallu li kien ser iħallsu billi jgħid ħames posti rużarju għall-bżonnijiet tiegħu. Sid il-ħanut qabad u rduppjalu x-xirja u talbu li minflok ħames posti jgħid għaxra.

Meta xi mara fqira kienet iddoqq il-qanpiena tal-bieb tad-dar tal-kappillan u titolbu l-għajnuna, dan kien idaħħalha fl-uffiċċju u jibda jirrakkonta salt stejjer ta’ qaddisin. B’dawn l-istejjer kienet timla żaqqha hi u titma’ lill-uliedha mġewħa. Ma kienx jonqos li jagħtiha xi żewġ domni wkoll biex iżżommhom għall-emerġenza.

Trinnnnnn triiinnnnn trinnnnn. Daqq l-iżverjalin biex javża lill-kappillan li kienu saru l-ħamsa ta’ filgħodu u kien sar il-ħin biex iqum u jmur jiftaħ il-knisja u jqaddes tal-ewwel. Allura dak kollu kien ħolma? Il-kont tad-dawl kien għadu ma tħallasx? U x-xirja mingħand tal-ħanut ma tpattietx bir-rużarju? Intebaħ li l-ħaddiema li lestew xogħolhom fil-knisja mazz ewro jridu u mhux mazz santi. Induna li kienet ħolma, qam mis-sodda, ħasel wiċċu, xedd s-suttana u telaq jiftaħ il-knisja bil-qalb it-tajba.

Mill-ktieb tiegħi "Minn kitbieti"

PORTO... U L-INBID TAJJEB TAGĦHA

Waħda mill-ibliet li kull min iżur il-Portugall jipprova jżur hija bla duju ta’ xejn il-belt ta’ Porto. Din hija t-tieni l-akbar belt fil-Portugall wara l-kapitali Lisbona u tinsab max-xatt tal-Oċean Atlantiku. Hija belt magħrufa għal-inbid li jiġi prodott fiha, inbid famuż mad-dinja kollha li għandu isem il-belt ukoll – Port Wine. Porto tat ukoll isem il-pajjiż kollu – Portugall. Hija belt li tiġbdek lejha mill-ewwel.

Ftit storja

Porto bħala raħal kien imwaqqaf miċ-Ċelti fuq il-bokka tax-Xmara Douro li taqsam il-post. Hawn kien okkupat mir-Rumani matul ir-raba' seklu u dawn bidluh f'port kummerċjali li semmewh "Portus Cale".  Fis-sena 456 kien invadut minn Teodoriku II, Re tal-Visigoti, li baqgħu fil-poter sas-sena 716, meta Porto kien maħkum mill-Mori.

Alfonso III iġġieled kontra l-Musulmani Mori u rebaħ Portus Cale fis-sena 868. Fis-snin ta’ wara l-Portugall twaqqaf bħala entità politika. Fl-1096, ir-Re Alfonso VI ta' Kastilja żewweġ lil bintu Tereża ta' León lil Enriku tal-Burgundy u bħala dota ta lir-raġel ta’ bintu l-art tal-Portugall, b'Porto tkun il-kapitali. Dan kien il-bidu ta’ storja twila u nistgħu ngħidu xi ftit imqallba wkoll.

Porto saret belt rikonoxxuta għall-ġlieda tagħha fejn  jidħlu d-drittijiet ċivili u matul is-seklu dsatax u bosta kittieba u poeti importanti għexu fil-belt. Fl-1820, f'Porto bdiet Rivoluzzjoni Liberali li titlob monarkija kostituzzjonali fil-Portugall. Wara li Miguel tal-Portugall ħa t-tron, fl-1832 Porto rribella kontra l-ħakma assoluta tiegħu u minħabba f’hekk għadda minn assedju ta’ tmintax-il xahar mill-armata tar-Re Miguel. In-nies ta’ Porto ħarġu rebbieħa u r-Re Miguel abdika wara l-bosta sagrifiċċji tal-abitanti, li b’mod erojku ġġieldu biex jiddefendu l-Kostituzzjoni. Matul id-dittatorjat ta’ António de Oliveira Salazar li ntemm fl-1974, l-infrastruttura ta’ Porto tjiebet ħafna. Il-belt ta’ Porto kienet magħżula bħala l-kapitali kulturali tal-Ewropa fl-2001 u għall-okkażjoni l-belt bniet il-"Casa da Musica".

l-Inbid Port

Inbid tal-belt ta’ Porto, magħruf ukoll bħala vinho do Porto,  jew sempliċiment Port,  huwa nbid famuż Portugiż magħmul fil-Wied tad-Douro fit-Tramuntana tal -Portugall. Tipikament huwa inbid aħmar ħelu, ħafna drabi servut mad-deżerta iżda nsibuh ukoll f'varjetajiet dry, semi sweet u abjad. Aktar minn mitt varjetà ta' għeneb jistgħu jiġu wżati għall-produzzjoni tal-port, għalkemm ħamsa biss huma kkultivati fil-qrib tal-belt ta’ Porto ​​u huma l-aktar użati. Dawn huma l-għeneb  Tinta Barroca , Tinto Cão , Tinta Roriz  , Touriga Francesa , u Touriga Nacional. L-inbid Port tipikament huwa aktar sinjur, ħelu u ogħla fil-kontenut ta’ alkoħol minn inbejjed oħra. Il-port, bħal inbid ieħor, għandu jinħażen f'post frisk iżda mhux kiesaħ u bogħod mid-dawl tax-xemx u f'temperatura stabbli, bħal kantina, bil-flixkun imqiegħed fuq il-ġenb tiegħu jekk ikollu sufra, jew wieqfa jekk ikun magħluq b’tapp tal-kamin.  Bl-eċċezzjoni tal-port abjad, li jista' jiġi servut imkessaħ, il-port għandu jiġi servut f'temperatura ta' bejn 15 u 20 °C. Naħseb aħjar nieqfu hawn fuq l-inbid Port għax malajr jitla’ għal rasna!

Ikel

Wara li semmejt l-inbid tajjeb ngħid li x-xorb fuq stonku vojt jitla’ għar-ras aktar malajr, mela ejjew naraw x’ser nieklu! Bħal kull pajjiż ieħor u bħal kull belt kbira oħra, f’Porto ssib platti tradizzjonali li dak li jkun qed iżur il-belt tajjeb li jduq xi ħaġa minnhom. Insemmi xi ftit minnhom: Tripas à moda do Porto huwa platt bil-kirxa taċ-ċanga. Dan il-platt huwa speċjalità ta’ Porto u huwa xi ħaġa li tara fuq il-menus madwar il-belt kollha. Filwaqt li jista’ ma jinstemax wisq apetituż, tripas à moda do Porto fil-fatt huwa platt delizzjuż u li huwa perfett għal ikla tax-xitwa, imma tajjeb ukoll għas-sajf. Bifanas huma speċjalità oħra ta' Porto u wkoll xi ħaġa li tara fuq il-menus madwar il-belt kollha. Dawn huma tip ta’ sandwiches magħmulin bil-majjal mixwi u ġeneralment jiġu servuti bil-mustarda u l-patata moqlija. Bifanas huma tajbin għal ikla ta’ malajr jew snack ħafif – insomma ħafif, mhux wisq! Sandwich ieħor popolari huwa dak li jissejjaħ Francesinha. Dan is-sandwich huwa magħmul bil-ħobż mimli bil-perżut, zalzett u dawra laħam u jinkesa b’zalza tat-tadam u tal-birra. Ġieli jiġi servut ukoll ukoll b’bajda moqlija fuqu. Il-Francesinha huwa l-aktar ikel famuż ta' Porto u għalhekk l-aktar mibjugħ. Billi Porto hija belt max-xatt tal-Atlantiku ma jistax jonqos li hawn insibu platti fuq bażi ta’ ħut. Bla ma noqgħod insemmi, ngħid biss li wieħed isib għadd ta’ platti tal-bakkaljaw kif ukoll isib ħafna sardin moqli. Aħjar nieqaf hawn għax ser niftħilkom l-aptit!

Illum ħaddkom xi ftit bogħod minn pajjiżna. Morna l-Portugall, fit-tramuntana tal-pajjiż, f’belt magħrufa għall-istorja, il-ġmiel tagħha kif ukoll għall-ikel u –inbid uniku tagħha.

Fr Reno Muscat

Dan l-artiklu deher f'In-Nazzjon - 5 ta' Awwissu 2023

KITBA

Billi l-bniedem huwa annimal li jaħseb u li jikkomunuka, dejjem fittex toroq li bihom jista’ jwassal dak li jkollu f’moħħu jew f’qalbu lill-bnedmin l-oħra. Fost il-mezzi ta’ komunikazzjoni l-aktar bikrija nsibu l-kitba.

L-għodda

Bħal kull mestier ieħor, il-kitba għandha bżonn l-għodda tagħha. L-għodda tal-kitba hija l-alfabett li permezz tagħha jiġi ffurmat il-kliem biex jitwassal il-messaġġ mingħand il-kittieb għal għand il-qarrej. L-istudjużi jemmnu li l-ewwel alfabett faqqas fl-Eġittu tal-qedem aktar minn ħmistax-il seklu qabel Kristu. Dan ma kienx alfabett bħalma nafu bihom illum, imma kien iservi tajjeb l-iskop tiegħu. Biż-żmien nibtu sistemi oħra ta’ kitba biex illum għandna l-alfabett, jew aħjar alfabetti li għandna.

Ktibt “alfabetti” għax sal-lum nistgħu nsibu aktar minn alfabett wieħed madwar id-dinja. Kulħadd jaf li l-alfabett Latin, dak li nużaw aħna l-Maltin biex niktbu bi lsien pajjiżna, huwa differenti minn dak Għarbi jew Ċiniż jew Grieg. Hawn semmejt l-erba’ alfabetti l-aktar li niltaqgħu magħhom. Ilkoll nafu li kull alfabett minn dawn għandu simboli differenti minn alfabett ieħor u wieħed irid jitgħallimhom sabiex ikun jista’ jaqra xi ktiba b’ilsien li juża xi alfabett minn dawn.

Minbarra hekk hemm ukoll il-ħsejjes differetni tal-istess ittra tal-alfabett. Ma hemmx għafejn inġibu ħafna eżempji, biżżejjed naħsbu fuq xi kliem Ingliż li aħna midħla tiegħu. Imma ejjew nieħdu eżempju wieħed biss. Ipprova ikteb bl-alfabett Malti din is-sentenza bl-Ingliż: Dan il-ktieb huwa tiegħi. Ovvajment aħna niktbu: This book is mine. Imma kieku kellna niktbuha bil-fonetika Maltija konna niktbu: Dis bukk iż majn. Qed taraw x’ridt infisser. U hawn ukoll irridu ngħidu li f’xi ilsna hemm ħsejjes ta’ ittri li f’ilsna oħra ma ssibhomx. Nerġa’ nieħu s-sentenza li ġibt bħala eżempju, il-kelma “This” aħna ngħiduha “Dis” għax fonetikalment aktar tixbah lil “Żiss.” Intant nieqaf hawn fuq dan l-argument.

It-twil u l-qasir

Skont il-Guiness Word Records l-itwal alfabett fid-dinja huwa ta’ dak l-ilsien użat fil-Kambodja. Dan fih erbgħa u sebgħin ittra, li xi wħud minnhom illum ma għadhomx jintużaw iżda xorta gaħdhom jiffurmaw parti minnu. Jekk imbagħad naraw l-ilsna użati minn tribujiet imma ma humiex ilsna uffiċjali, insibu alfabetti bil-wisq itwal. Fi Sri Lanka hemm min jitkellem l-ilsien Sinaliż li fih alfabett b’aktar minn seba’ mitt ittra.

L-iqsar alfabett huwa dak li jintuża mill-ilsien Rotokos, ilsien li huwa mitkellem minn ftit elfu ta’ nies f’Papua New Guinea. Dan l-alfabett fih biss tnax-il ittra. Ma nafx kemm wieħed jista’ jifforma kliem minn alfabett daqstant restritt, biss huwa lsien mitkellem ukoll.

Kittieba

Il-kitba għandha bżonn minn jiktibha. Hemm dik il-kitba li wieħed jagħmel biex jinqeda, jikteb ittra lil xi ħadd, jikteb lista ta’ dak li għandu bżonn jixtri u sitwazzjonijiet oħra bħal dawn, imbagħad hemm kitba ta’ aktar importanza bħal ngħidu aħna xi kuntratt jew testment għand nutar. Din hija kitba ta’ importanza kbira. Insibu wkoll kitbiet li jiġu ppubblikati f’kotba. Hemm diversi tipi ta’ kotba, dawk maħsuba biex jgħallmu, dawk maħsuba biex bniedem ikollu x’jaqra fil-ħin liberu tiegħu u hemm dawk li jiktbu biex jinfurmaw lill-poplu b’dak li qed jiġri u biex il quddiem tinkiteb l-istorja. Ħafna minn dawn tal-aħħar huma l-ġurnalisti.

Kittieba kbar li ħallew isem b’kitbeithom insibuhom mad-dinja kollha. F’pajjiżna min ma semax b’Dun Karm Psaila, Anton Butigieg, Ġużè Galea, Wistin Born, Oliver Friggieri, Kilin, Francis Ebejer u tant oħrajn? U min iħobb jaqra u ma ġiex f’idejh xi ktieb ta’ William Shalespear? Nemmen li min iħobb il-qari jaf b’ Victor Hugo, b’Charles Dickens, George Orwell, Miguel de Cervantes, Dan Brown u bosta oħrajn. Dawn kollha ħallew patrimonju ta’ kitba lid-dinja. Mhux qed insemmi lil Dante Alighieri u l-kitba tiegħu Divina Comedia, għax dan huwa ġeneru ta’ kitba għalih.

Apprezzament

Għidt li dawn ħallew patrimonju. Imma kultant naħseb bejni u bejn ruħi dwar kemm hu apprezzat il-kittieb. Jekk bniedemm imur għand artist iħallas tax-xogħol li jkun irid, u l-istess kull qasam ieħor. Il-kitba ħija meqjusa bħala arti? Jista’ bniedem li għandu d-don tal-kitba jgħix b’dan id-don jew tal-anqas iżommu bħala part time? Żgur li le. Kemm hawn min japprezza s-sigħat li bniedem jgħaddi jfittex biex jikteb artiklu li jinqara fi ftit minuti? Mhux ta’ b’xejn li bosta kittieba għexu fqar u mietu bil-ġuħ. Qed ngħid dan biex dak li jkun tal-anqas japprezza x-xogħol wara kull kitba.

Illum dorna naqra l-kitba u l-għodda li tintuża biex tinkiteb u spiċċajna bi ħsieb ukoll.

Fr Reno Muscat

Dan l-artiklu deher f'In-Nazzjon - 29 ta' Awwissu 2023

 

IKONI

 

Meta nisimgħu l-kelma “ikona” aktarx li moħħna dlonk imur fuq dawk ix-xbihat ta’ qaddisin li tant huma popolari fil-Knisja Ortodossa, imma din il-kelma  tista’ tintuża għal skop ieħor. Il-ħsieb tiegħi illum ma huwiex fuq dawn ix-xbihat imma fuq persuni li minkejja li ma jkollhom l-ebda professjoni, ikunu magħrufin sewwa.

Michelina

Ġieli ktibt dwar iż-żjajjar tiegħi fir-raħal ta’ Montefalcione, qrib Avellino fl-Italja. Hemmhekk mort kemm-il darba u għalhekk għamilt ħafna ħbieb. Insomma f’raħal fuq il-muntanji, f’raħal li ma jgħixux aktar minn ftit eluf ta’ nies, ma ddumx ma ssir taf lil kulħadd u għalhekk kulħadd isir jafek, l-aktar l-aktar meta bħal Montefalcione, il-kappillan ikun is-saċerdot waħdieni tar-raħal u żjara ta’ saċerdot biex ngħidu hekk “ġdid” għar-raħħala titqies daqslikieku kient xi żjara rjali. Intant fost il-ħbieb li għamilt f’dan id-daqsxejn ta’ raħal kien hemm waħda xebba xwejħa bl-isem ta’ Michelina.

Mela din ix-xebba kienet ta’ statura qsajra ħafna. Darba waħda stiednet lill-kappillan tal-post biex imur jiekol għandha. Din hija drawwa ta’ ħafna mill-parruċċani l-aktar fi żmien il-festa ta’ Sant Antnin ta’ Padova li tkun iċċelebrata fil-parroċċa f’Ġunju u fuq skala kbira f’Awwissu. Kienet il-festa ta’ Awwissu meta Michelina stiednet lill-kappillan id-dar tagħha. Huwa dlonk qalilha li kien hemm jien dak iż-żmien għax kont qed nagħmel il-festa tal-qaddis tant maħbub tagħhom. Hija dlonk staqsietu jekk ngħaddix mill-bieb ta’ barra tagħha. Billi hi kienet magħmula żgħira min jaf lili daqs xiex kienet tarani! Mort id-dar ta’ Michelina mal-kappillan, kilna tajjeb u għaddejt mill-bieb ta’ barra kemm qabel kif ukoll wara l-ikel. Wara din l-ewwel ikla tiegħi għandha, kull darba li erġajt żort dan il-post, kien ikun appuntament fiss għal pranzu fid-dar tagħha. Tant drajtha li bdejt insejħilha Zia Michelina!

Ftit ilu Don Paolo, il-kappillan tal-post, kitibli u nfurmani li din Michelina mietet. Mara li qatt ma marret għand tabib jew dentista, mara li qatt ma ħadet titqiba, xebba li kull min kien ikollu bżonn xi ħaġa kien idur lejha u hi taqdih. Minn twelid ta’ tarbija sat-tkeffin ta’ mejjet, Michelina kienet tkun preżenti kemm-il daba kienet tkun mitluba. Bniedma bħal din għalija hija ikona, xbieha li ma ssibx wisq bħalha, tmut u tgħib ikona unika li qatt ma jista’ jkun hemm oħra bħala, jista’ jkun hemm xebh imma daqshekk.

Fostna

Intom lil Michelina ma tafuhiex, imma bil-ktiba tiegħi ppruvajt nagħtikom xbieha tagħha, ippruvajt nippreżentalkom ikona. Bħal din ix-xebba min jaf kemm hawn anke fostna. Jekk wieħed joqgħod jaħseb ftit ma jdumx ma jibda jara sensiela ta’ ikoni quddiem għajnejh, nies li minkejja li ma jkunux famużi minħabba l-professjoni tagħhom, anzi aktarx li jkun nies l-aktar komuni, madanakollu kulħadd ikun jafhom għal xi ħaġa partikolari.

Niftakar meta kont żgħir, daħla sal-belt kienet tkun għalija l-isbaħ ħarġa. Kienet toħodni ommi jew iz-zija biex jixtru xi biċċa drapp jew biex isarrfu l-pakketti tat-trab tal-ħasil. Kont nara raġel b’xagħru goff ibigħ il-gazzetta fi Strada Rjali, dejjem fl-istess post. Ma nafux imma kien ikona għalija u għal kull min bħali kien jidħol sal-Belt. Illum nemmen li ma għadux magħna imma t-tifkira tiegħu għadha f’moħħi u nemmen ukoll f’moħħ dawk li kienu jidħlu l-belt u jarawh.

Kull raħal

Kull raħal u belt tagħna għandha minn dawn l-ikoni. Dawn ikunu persuni magħrufin man-nies tal-post  aktar mis-sindku. Kultant dawn l-ikoni jsiru popolari anke barra mir-raħal. Jien twelidt u trabbejt Ħal Qormi u hemm kellna ħafna minn dawn l-ikoni. Imma naf żgur li tnejn minnhom, tal-anqas, li saru popolari ma’ ħafna.

Fredu Cuschieri kien magħruf bħala Fredu Farfar.

Kellu daqna twila bajda u mhux darba jew tnejn deher fuq it-television jew fuq l-internet. B’din id-daqna folta bajda li kellu kien ideali biex jagħmilha ta’ Father Christmas, ħaġa li kien jagħmilha minn qalbu tant li fis-santa tal-funeral tiegħu poġġew ritratt tiegħu liebes ta’ Father Christmas. Il-mewt tiegħu serqet ikona mhux biss lir-raħal imma lil Malta kollha.

Ernest Camilleri kien magħruf bħala Nestu l-Pere. Darba ra avviż għal xi extras għal xi film u għamel appuntament. Daħal fl-ixkora għax kienet candid camera. Rabtuh ma’ siġġu u taparsi l-ħaddiema ħarġu bi strike. Ħallewh marbut hemm u meta daħal ħaddiem beda jgħidu: “Ħellni naqra, ħellni naqra!” Minn hemm Nestu, li kien magħruf ħafna mal-Qriema,  sar popolari ma’ Malta kollha.

Inzertajt li l-funerali ta’ dawn iż-żewġ ikoni għamilthom jien u għalhekk forsi aktar baqgħu f’moħħi. Kienu wkoll żewġt iħbieb kbar tiegħi u forsi għalhekk il-familjari talbuni mmexxi l-funeral tagħhom.

Dawn huma ikoni li jibqgħu. Dawn huma ikoni li posthom ma jittieħed minn ħadd għax huma uniċi. Min jaf kemm hawn bħalhom!

Fr Reno Muscat

Dan l-artiklu deher f'In-Nazzjon - 22 ta' Lulju 2023

ĊIRASA

 

Aħna l-Maltin għandna l-qawl li jgħid li l-kliem huwa bħaċ-ċirasa. Kulħadd jaf x’inhi ċ-ċirasa imma nemmen li mhux kulħadd jaf għalfejn inħoloq dan il-qawl. Ħafna drabi l-frotta taċ-ċirasa tkun f’pari, tnejn tnejn, iz-zokk ta’ waħda jkun magħqud ma’ zokk ta’ ċirasa oħra jew ta’ oħrajn għax ġieli jkun hemm aktar minn żewġ ċirasiet flimkien. Għalhekk missirijeitna ħolqu dan il-qawl għax il-kliem bħaċ-ċirasa, meta tiġbed waħda tiġi t-tieni waħda magħha, sewwasew bħall-kliem, tibda titkellem u bla ma tkun taf kif, tispiċċa b’taħdita twila li fl-aħħar tibda tgħid: “imma kif wasalt f’dan l-argument meta bdejt nitkellem fuq xi ħaġa li ma għandha xejn x’taqsam?” Hekk, għax il-kliem bħaċ-ċirasa, tibda b’waħda u tiġi l-oħra magħha. Jien ngħid ukoll li billi din hija frotta tajba ħafna, meta tibda tnaqqar ma tkunx tista’ tieqaf! Intant illum ma rridx nintilef nikteb dwar il-kliem jew il-qwiel imma nixtieq naqsam magħkom xi tagħrif dwar din il-frotta bnina li nsibu fix-xhur tal-bidu tas-sajf.

Isem

L-isem ta’ din il-frotta ġej direttament mil-Latin Vulgari ceresia. Min-naħa tiegħu, it-terminu Latin ġej mill-Grieg κέρασος ( kérasos ), li ġej mill-belt ta’ Cerasunte f’Pontus, belt li llum tinsab fit-Turkija li minnha, skont Plinju x-Xiħ, kittieb Ruman tal-ewwel seklu,  ġew importati lejn Ruma, fis-sena 72 qabel Kristu, l-ewwel siġar taċ-ċirasa. Mill-kelma Latina cerasia tnissel isem din il-frotta f’diversi ilsna fosthom il-Portugiż li jsejħulha cereja, il-Franċiż li jgħidilha cerise, fl-Ispanjol il-kelma ssir cereza filwaqt li fir-Rumen din hija cireașă. It-Taljani jsejħulha ciliega imma f’xi reġjuni għandha isem ieħor, bħal f’Napli fejn isejħulha cerasa u fi Sqallija li isem dil-frotta hija cirasa li minnha ħadna l-isem aħna l-Maltin u bħall-ġirien tagħna nsejħulha ċirasa. Fl-Ingliż għad li baqgħu l-għeruq Latini varja ftit l-isem, imma cherry ġejja wkoll minn ceresia.

Ġbir il-frott

Il-ħsad, jew aħjar il-ġbir taċ-ċirasa f'ħafna każijiet isir lejn tmiem ix-xahar ta’ Ġunju. Fl-24 ta' Ġunju, il-festa ta' San Ġwann Battista huwa meqjuż ma’ ħafna bdiewa bħala l-jum li fih għandu jibda l-ġbir taċ-ċirasa, biss din bħal kollox, mhux f’kull post il-frotta tilħaq timmatura fl-istess żmien. Anke f’pajjiżna, ċerti prodotti tar-raba’ li jitkabbru lejn il-Lvant ta’ Malta jilħqu qabel l-istess prodott miżugħ fil-punent ta’ din il-gżira ċkejkna tagħna aħseb u ara f’pajjiżi kbar fejn is-siġar taċ-ċirasa huma abbundanti. Hemm ukoll varjetajiet ta’ ċirasa li jimmaturaw aktar tard, bħal ngħidu aħna ċ-ċirasa ta’ San Ġakbu li, kif juri l-isem, timmatura bejn wieħed u ieħor fil-25 ta’ Lulju, preċiżament nhar San Ġakbu l-Kbir.

Din il-frotta tikber abbundanti fit-Turkija, li wara kollox hija l-art minn fejn  inġiebu l-ewwel siġar taċ-ċirasa fl-Oċċident. Hawn ikunu prodotti madwar 640,000 tunellata ta’ ċirasa fis-sena. Din il-frotta u s-siġar tagħha kienu ntrodotti fil-kontinent Amerikan mill-Ewropej u llum l-Istati Uniti hija t-tieni l-akbar produttur taċ-ċirasa fid-dinja. Pajjiżi tal-baħar Mediterran bħal Spanja, il-Greċja u l-Italja wkoll għandhom abundanza ta’ din il-frotta. F’pajjiżna mhux daqstant komuni.

Is-Siġra

Is-siġra taċ-ċirasa hija relattivament siġra kbira u l-frott tagħha huwa ċkejken meta mqabbel mad-daqs tas-siġra. Pereżempju siġra tal-larinġ hija ħafna iżgaħr minn waħda taċ-ċirasa imma mbagħad larinġa hija ħafna akbar minn ċirasa. Il-frott ħafna drabi jkun abbundanti. Niftakar darba kont f’raħal fuq il-muntanji qrib Avellino l-Italja. Kont mistieden għand familja biex nagħmlu barbeque. Din il-familja kellha siġra taċ-ċirasa fl-art tagħha. Qaluli biex naqta’ u niekol. Obdejt. Taqta’ kemm taqta’ qisu ma jispiċċa qatt il-frott. Konna xi sitta minn nies naqtgħu nimsħu b’idejna l-frott u nieklu. U tabilħaqq li ċ-ċirasa bħall-kliem, waħda tieħdok għal oħra!

Minbarra l-frott bnin tagħha, is-siġra toffri wkoll injam sabiħ għall-għamara. Ħaġa oħra li tajjeb wieħed ikun jaf hu li din il-frotta ma fihiex xaħam u ftit li xejn fiha zokkor filwaqt li hija sors ta’ vitamini A u C, potassju u fosfru. Madwar 80% tal-frotta hija ilma.

Iċ-ċirasa tajba ħafna tittiekel bħala deżerta imma l-istaġun li nsibuha huwa qasir għalhekk insibu bosta prodotti tagħha bħal ġammijiet u kremi. Il-frott frisk huwa dejjem l-aħjar imma meta ma ssibx tinqeda b’dak li ssib. Iċ-ċirasa tkun ukoll proċessata u karamellizzata biex tintuża ma’ frott niexef ieħor f’kejkijiet jew ħelu ieħor. Pereżempju Sqallija, fejn il-frotta taċ-ċirasa ssibha f’ammonti kbar, fit-truf tal-kannoli, ħelu marbut ma’ Sqallija wkoll, spiss titpoġġa ċirasa karamellizzata jew xi biċċa konfettura.

Iċ-ċirasa jgħidu li aktar ma tkun skura aktar tkun tajba, fil-fatt il-bejjiegħa Maltin taċ-ċirasa tal-imgħoddi kienu jgħajtu din l-għajta: “Kemm hi sewda ta’ Catania!”

Illum iddeċidejt li ndewqek ftit mit-tjubija ta’ din il-frotta ċkejkna.

Fr Reno Muscat

Dan l-artiklu deher f'In-Nazzjon - 15 ta' Lulju 2023

L-UMBRIA

 

Issib min jgħidlek li l-Italja hija kollha sabiħa, minn fuq nett sa isfel nett. Ngħid għalija naqbel ma’ min jirraġuna hekk għax tmur fejn tmur issib xi ħaġa sabiħa. Biss illum nixtieq ngħid xi ħaġa dwar dak ir-reġjun li spiss jissejjaħ bħala “L-qalb li tħaddar tal-Italja.” Qiegħed ngħid għall-Umbria.

L-Umbria hija mdawra minn reġjuni oħra u hija wieħed mill-ftit reġjuni Taljani li ma jmissux mal-baħar.  Ir-reġjun imiss mat-Toskana lejn il-punent u t-tramuntana, mal-Marche fil-lvant u mal-Lazio fin-nofsinhar. L-art Umbra fiha xaqlibiet bl-għoljiet u muntanjużi u fiha oħrajn kważi ċatt għal kollox. Hi x’inhi, hija art mill-isbaħ!

Storja

L-istorja ta’ dan ir-reġjun hija waħda twila li tmur lura għal qabel Kristu, imma ejjew ma mmorrux daqshekk lura. Wara r-Rivoluzzjoni Franċiża u l-konkwista Franċiża tal-Italja, l-Umbria saret parti mir-Repubblika Rumana (1798–1799) u aktar tard parti mill- Imperu Napoleoniku (1809–1814). Wara t-telfa ta’ Napuljun, il-Papa reġa’ ħa l-Umbria u kienet tagħmel parti mill-Istat Pontifiċju sal-1860.  F’dik is-sena, jiġifieri fl-eqqel tar-Risorgimento Taljan, l-Umbria mar-reġjun ta’ Marche u parti mill-Emilia Romagna ġew meħudin mir-Re tal-Piemonte Vittorio Emanuele II. Ir-reġjun tal-Umbria, bil-kapitali Perugia, sar parti mir- Renju tal-Italja fis-sena ta' wara.

Bħala reġjun l-Umbria tinkludi żewġ provinċji, dawk ta' Perugia u ta’ Terni.

Perugia

Perugia

Perugia hija l-belt kapitali, jew capoluogo tal-Umbria, belt li tinsab madwar 164 kilometru fit-Tramuntana ta' Ruma u 148 fix-Xlokk ta’ Firenze. Il-belt hija magħrufa wkoll bħala l-belt tal-universitajiet , bl-Università ta' Perugia mwaqqfa fl-1308. Il-Katidral ta' dan il-post huwa ddedikat lil San Lawrenz. B'differenza mill-biċċa l-kbira tal-katidrali tal-Italja u tad-dinja kollha wara kollox, il-katidral ta' Perugia għandu l-ġenb tiegħu u mhux il-faċċata fuq il-pjazza ewlenija tal-belt. Il-Fontana Maggiore hija waħda mill-monumenti ewlenin tal-belt u tinsab fil-pjazza ħdejn il-katidral. Hija xempju tal-iskultura medjevali. Hija l-punt fejn jispiċċa l-akwedott medjevali u kienet inbniet biex tiċċelebra l-wasla tal-ilma f’Perugia. Bla dubju anke isem din il-belt ifakkrek fiċ-ċikkulata. Il-festa msejħa Eurochocolate hija avveniment annwali ddedikat għall-kultura taċ-ċikkulata u li jseħħ f'Perugia fix-xahar ta' Ottubru. Dan l-avveniment huwa appuntament iddedikat għat-tradizzjoni taċ-ċikkulata Taljana u internazzjonali.

Terni

Terni

Terni hija belt fin-nofsinhar tar-reġjun tal-Umbria. Huwa qrib il-fruntiera tar-reġjun tal- Lazio. Il-belt hija l-kapitali tal-provinċja ta' Terni. Huwa 104 kilometri fil-Grigal ta' Ruma u 81 kilometru fin-Nofsinhar tal-kapitali reġjonali, Perugia. Il-belt għandha tliet ċentri industrijali importanti: l-ewwel waħda hija ż- Żona tal-Azzar, it-tieni ċentru industrijali huwa magħruf bħala "Żona Polimer", b'erba' industriji multinazzjonali  li jipproduċu kimiċi differenti. It-tielet ċentru industrijali huwa l-Italeaf, li taħdem fis-settur tal-enerġija rinnovabbli u tippromwovi u tiżviluppa programmi fis- settur tat- teknoloġija nadifa. Wieħed dlonk jifhem li din hija belt industrijali. Madanakollu xorta wieħed jekk iżur din il-belt bħala turist isib x’jara. Il-Katidral ta ' Terni huwa ddedikata lil  Marija Assunta. Hemm insibu wkoll dik li tissejjaħ Cascata delle Marmore, kaskata ta' żmien ir-Rumani b’għoli ta’ 165 metru. Din ma hijiex kaskata naturali u hija l-ogħla kaskata magħmula mill-bniedem fid-dinja.

Art tal-qaddisin

Hawn min isejaħ lill-Umbria bħala l-art tal-qaddisin għax minn dan ir-reġjun insibu ħafna qaddisin u postijiet marbutin magħhom. Assisi, Gubbio, La Verna kollha jfakkruna f’San Franġisk. Assisi tfakkarna wkoll f’Santa Kjara u llum sar post marbut ukoll mal-Beatu Carlo Acutis. Norcia hija belt marbuta ma’ San Benedittu u allura ma’ oħtu Santa Skolastika u meta tisma’ l-isem ta’ Cassia mhux bilfors tiftakar f’Santa Rita? Forsi ftit jafu li l-qaddis patrun ta’ Terni huwa San Valentinu li jingħad li kien minn Terni u li ħa l-martirju fl-14 ta’ Frar tas-sena 273, meta kellu 97 sena. Hemm qaddisin oħrajn li huma inqas popolari magħna bħal Sant Angela ta’ Foligno, Santa Luċija ta’ Narni u San Feliċjan ta’ Foligno. Hemm oħrajn imma mhux ser noqgħod insemmi aktar.

Art ta’ ġmiel naturali

F’din il-kitba semmejt bosta bliet li tabilħaqq wieħed isib x’jara fihom imma ma rridux ninsew li hemm bosta bliet u rħula oħra f’dan ir-reġjun li joffru ġmiel naturali li wieħed mhux ta’ min jitlef kemm-il darba jkun qrib. Orvieto bil-katidral u l-istorja marbuta miegħu, Todi mhux wisq bogħod minn Perugia, Spello, Spoleto, Castiglione del Lago, Torgiano u tant oħrajn li huma kollha bliet medjevali bi ġmiel liema bħalu.

Bosta msaġar jiksu ħafna mill-art tal-Umbria u għalhekk jgħidu li hija l-qalb li tħaddar tal-Italja. U min jgħid hekk għandu elf raġun!

Fr Reno Muscat

Dan l-artiklu deher f'In-Nazzjon - 8 ta' Lulju 2023

TAL-KARMNU

 

Ix-xahar ta’ Lulju kien magħruf ma’ missirijietna bħala x-xahar tal-Karmnu. Bħalma nistgħu nobsru dan kien jissejjaħ hekk għax fis-16 ta’ dan ix-xahar tkun iċċelebrata l-festa tal-Madonna taħt it-titlu “Tal-karmelu” jew kif ngħiduha “Tal-karmnu.” Tajjeb naraw ftit minn fejn ħareġ dan l-isem.

Il-post

Il-Muntanja tal-Karmelu tinsab fost il-firxa ta' muntanji kostali li mit-Tramuntana ta' Iżrael, max-xatt tal-Baħar Mediterran tibqa’ nieżla lejn il- Xlokk tal-pajjiż. Fuq dawn il-muntanji hemm bosta bliet u rħula u aktarx li l-aktar waħda magħrufa hija l-belt ta’ Ħajfa, li tajjeb ngħidu li hija t-tielet l-akbar belt f’Iżrael. Din il-muntanja bl-Għarbi tissejjaħ ukoll  Jabal Mār Ilyās, jiġifieri il-muntanja ta’ San Elija. Hija għolja 525 metru u fiha firxa ta’ 39 kilometru bi 8 kilometri. Aktar minn muntanja waħda, il-Muntanja Karmel fil-fatt hija linja ta’ muntanji għolja.

Il-kelma karmel tfisser “art tal-ġnien” u hija ta’ oriġini inċerta. Hawn min jgħid li l-isem huwa jew kompost minn kerem u el, li jfisser "l-għalqa tad-dwieli ta' Alla" u oħrajn jgħidu li dan ġej minn kar male li jfisser "qalba, jew ġewwieni sħiħ."

Fil-Bibbja

Minħabba l-veġetazzjoni fuq in-naħa tal-għoljiet u l-ħafna għerien li wieħed isib fuq din il-muntanja, kien sar il-post tal-kriminali. Il-Karmelu bis-siġar folti kien meqjus bħala moħbi, kif jimplika l-Ktieb ta’ Għamos. F’kapitlu 9 ta’ dan il-ktieb, sewwasew fit-tielet vers naqraw hekk: jekk jinħbew fuq il-quċċata tal-Karmel, hemm infittixhom, u minn hemm naqbadhom; u jekk jinħbew minn quddiem għajnejja f’qiegħ il-baħar, nordna lis-serp jigdimhom.

Fl-1 Slaten 17:1–24, Elija jidħol fl-istorja bħala l-mibgħut tal-Mulej. Il-profeta jikkonfronta lil Aħab u jbassar nixfa minabba d-devozzjoni mhux qaddisa taʼ Aħab u Ġeżabel lejn alla Bagħal. Meta wasal it-tmiem tan-nixfa, biex jipprova li l-Mulej Alla kien l-uniku Alla veru, Elija jipproponi kompetizzjoni. Iżrael kollu ġie msejjaħ fuq il-Muntanja Karmel biex jixhed il-konfront bejn Elija u l-profeti foloz ta’ Bagħal. U Aħab bagħat messaġġiera ma’ Iżrael kollu, u ġabar il-profeti fuq il-Karmel. L-istorja nafuha, il-profeti foloz ħarġu tellifin u Elija rebbieħ. Jidher li iktar tard il-profeta Eliżew uża l-Muntanja Karmel bħala post fejn jgħix. Minn żminijiet antiki, il-Muntanja tal-Karmelu kienet meqjusa bħala post qaddis u simbolu ta’ sbuħija u fertilità. Il-Profeta Iżaija jxebbah ir-restawr glorjuż ta’ Alla mal-umanità mifdija bħala “splendur tal-Karmelu” u jgħid: “Ħa tifraħ fuq li tifraħ, taqbeż u tgħanni. Sebħ il-Libanu jingħata lilha, il-ġmiel tal-Karmel u ta’ Saron. Għad jaraw is-sebħ tal-Mulej, il-ġmiel ta’ Alla tagħna.” (Is 35, 2) Salamun iqabbel ir-ras tal-maħbub tiegħu mas-sbuħija u n-nobbiltà tal-Muntanja tal-Karmelu: “Rasek ’il fuq, xebbahtha lill-Karmel, xagħar rasek donnu porpra; sultan baqa’ maqbud fin-nokkli. Kemm int sabiħa u kemm tassew int ħelwa, imħabba fost l-għaxqiet!” Din insibuha fil-ktieb L-Għanja tal-Għanjiet kapitlu 7 versi 6 u 7.

Il-Madonna

Il-Madonna tal-Karmnu huwa wieħed mit-titli mogħtijin lill-Verġni Marija liema titlu għandu rabta speċjali mal-patrijiet Karmelitani. Il-patrijiet Karmelitani bdew jgħixu bħala patrijiet eremiti ħdejn l-Għajn ta' Sant Elija, fuq il-Muntanja tal-Karmelu lejn l-aħħar tas-seklu XII. Ir-rabta tal-Patrijiet Karmelitani mal-Verġni Marija bdiet meta dawn iddedikawlha l-kappella li kellhom sewwasew fuq il-Għolja tal-Karmelu. Skont it-tradizzjoni Karmelitana, il-Verġni Marija dehret lis-superjur ġenerali San Xmun Stock, fis-16 ta’ Lulju 1251, u tagħtu l-l-ilbies jew l-abitu tal-ordni bħala sinjal tal-protezzjoni tagħha fuqu u fuq sħabu kif ukoll bħala turija tal-imħabba tagħha lejn l-ordni. Il-Karmelitani xerrdu sewwa  din id-devozzjoni fosthom u fost il-lajċi permezz tal-labtu kannella. Sal-lum ħafna Nsara jġorru fuqhom b’devozzjoni kbira dan il-labtu sabiex il-Madonna tħarishom fil-perikli tar-ruħ u tal-ġisem. Il-festa tal-Madonna tal-karmnu ġiet imdaħħla fil-Kalendarju tal-Knisja mill-Papa Dumnikan, Benedittu XIII fl-1726 u tiġi ċċelebrata nhar is-16 ta’ Lulju.

F’Malta

Żgur li l-aktar knisja popolari f’pajjiżna li hija ddedikata lill-Madonna tal-Karmnu hija l-Bażilika tal-Belt Valletta. Insibu parroċċi ddediakti lilha. Il-Gżira, il-Fgura, Fleur de Lys, il-Balluta. Insibu għadd tal kappelli madwar Malta li huma ddedikati lill-Madonna taħt dan it-titlu: Il-Birgu, Ħal Luqa, San Pawl il-Baħar, Is-Siġġiewi, In-Nadur, Ix-Xewkija u x-Xlendi. Barra minn hekk f’bosta knejjes insibu artal iddedikat lil din id-devozzjoni. Fit-toroq ta’ gżiritna naraw għexieren ta’ niċeċ bix-xbieha tal-Madonna tal-Karmnu. 

L-isem Karmnu jew Karmena kienu popolari sew fl-imgħoddi. Dawn ħadulhom posthom ismijiet Ingliżi bħal Charles jew Carmel u Charmain. Dan kollu juri l-qima li l-poplu Malti dejjem kellu lejn il-Madonna tal-Karmnu.

Tiskanta kemm hu interessanti l-bidu ta’ devozzjoni. Illum rajna kif minn fuq il-Muntanja tal-Karmelu tnisslet din id-devozzjoni u kif inxterdet.

Fr Reno Muscat

Dan l-artiklu deher f'In-Nazzjon - 1 ta' Lulju 2023

VETERINAJRU

Sa ftit għexieren ta’ snin ilu, dak li jkun kien irabbi annimmal domestiku, bħal ngħidu aħna kelb, qattus jew xi għasfur, u ftit li xejn kien hawn għarfien dwar is-saħħa ta’ dak l-annimal. Illum il-ħaġa nbidlet u min irabbi xi annimal fid-dar tiegħu sar aktar konxju li l-annimali huma bħalna l-bnedmin, jiġi żmien li jomordu wkoll. Professjoni li llum saret aktar popolari fostna hija dik tat-tabib tal-annimali, jew aħjar il-veterinarju. Għax kif jgħidu, tfal u bhejjem għali dejjem, għalhekk illum kull min, bħali, jżomm xi annimal id-dar sar minn żmien għal żmien jagħmel appuntament mal-veterinarju jew veterinarja. Hekk għandu jkun għax wara kollox ladarba tiddeċiedi li żżomm annimal id-dar, dan għandu jkun trattat kif jixraq. Illum nixtieq insellem li dawk it-tobba li jiddeċiedu li jaqbdu l-linja tal-kura tal-annimali.

Veterinarji ta' annimali żgħar, bħal ngħidu aħna klieb u qtates, aktarx li jaħdmu fi kliniċi veterinarji, sptarijiet veterinarji, jew fit-tnejn. Il-veterinarji tal-annimali kbar, bħal ngħidu aħna żwiemel u baqar, ħafna drabi jqattgħu aktar ħin jivvjaġġaw biex jaraw il-pazjenti tagħhom fil-postijiet fejn jgħixu, bħal żoos jew irziezet.

Etimoloġija

Minn fejn ġejja l-kelma “veterinarju”? Il-kelma "veterinarju" ġejja mil-Latin veterinae li tfisser “annimali tax-xogħol.” Il-kelma "veterinarju" ntużat għall-ewwel darba fl-1646 minn Thomas Browne, kittieb Ingliż ta’ bosta kotba.  Għalkemm il-kelma "veterinarju" tintuża komunement fil-pajjiżi kollha, l-propjament din il-professjoni tissejjaħ kirurgu veterinarju bħalma jissejjaħ fir-Renju Unit u l-Irlanda. Billi l-ħajja tagħna hija mgħaġġla sirna nqassru anke l-kliem għalhekk spiss nirreferu għall-veterinarju sempliċiment bħala l-“vet.”

Ftit storja

L-ewwel kulleġġ veterinarju twaqqaf f'Lyon fi Franza, fl-1762 minn Claude Bourgelat. Jingħad li dan wara li osserva l-qerda li kienet qed tiġi kkawżata lill-merħliet Franċiżi mill-pesta tal-baqar waqqaf dan l-istitut.  Bourgelat iddedika l-ħin tiegħu kollu biex ifittex rimedju għal din il-marda. Mat-twaqqif ta’ dan il-kulleġġ żdied l-interess f’din il-professjoni u ma kinux ftit l-istudenti li tħarrġu fih.

L-Odiham Agricultural Society twaqqfet fl-1783 fl-Ingilterra biex tippromwovi l-agrikoltura u l-industrija u kellha rwol importanti fil-pedament u t-tixrid tal-professjoni veterinarja fil-Gran Brittanja. Il-professjoni veterinarja finalment kisbet l-għarfien fl-1790, permezz tal-kampanja ta’ Granville Penn, li pperswada lill-Franċiż Charles Vial de Sainbel biex jaċċetta l-professuri tal-Kulleġġ Veterinarju li għadu kif ġie twaqqaf f'Londra. Il-Kulleġġ Irjali tal-Kirurgi Veterinarji ġie stabbilit b’digriet irjali fl-1844.

Ix-xjenza veterinarja saret popolari fl-aħħar tas-seklu 19, nistgħu ngħidu minħabba l-ħidma notevoli ta’ Sir John McFadyean, miżmum minn ħafna bħala l-fundatur tar-riċerka Veterinarja moderna.

Rwoli, responsabbiltajiet u perikli

Il-veterinarji jittrattaw mard, diżordnijiet jew korrimenti fl-annimali, li jinkludi dijanjosi, trattament u kura ta' wara t-trattament. B'differenza mill-mediċina umana, il-veterinarji għandhom jiddependu primarjament fuq sinjali kliniċi, peress li l-annimali ma jistgħux jesprimu bil-kliem is-sintomi li jkunu qed iħossu, kif jagħmel bniedem. F'xi każijiet, is-sidien tal-annimal jistgħu jkunu kapaċi jipprovdu storja medika u l-veterinarju jista' jgħaqqad din l-informazzjoni flimkien ma' osservazzjonijiet u r-riżultati ta’ testijiet li jkun għamel.

Il-veterinarji jridu jqisu kemm hi xierqa l-ewtanasja  jew kif insejħulha bosta drabi, "irqad" tal-annimal.  Jekk il-kundizzjoni medika tal-annimal tħallih muġugħ jew bi kwalità ta' ħajja fqira, jew jekk it-trattament tal- kundizzjoni x'aktarx li jikkawża aktar ħsara lill-pazjent milli ġid, il-veterinarju, flimkien mas-sid ikollu jieħu deċiżjoni li tista’ tkun ta’ qsim il-qalb.

Il-veterinarji jaħdmu ma’ varjetà wiesgħa ta' speċi ta 'annimali  fi sptarijiet, kliniki, laboratorji, irziezet u żoos għalhekk huma jaffaċċjaw ħafna perikli fuq ix-xogħol inkluż mard, gdim u grif. Skont id-Dipartiment tax-Xogħol tal-Istati Uniti, 12 % tal-ħaddiema fil-professjoni tas-servizzi veterinarji jirrappurtaw korrimenti jew mard relatat max-xogħol tagħhom ta’ kull sena. Il-korrimenti bil-labar huma l-aktar inċidenti komuni fost il-veterinarji.

Fil-kamra tal-vet

Min bħali għandu xi annimal id-dar jaf li l-klinika tal-veterinarju hija post li trid iżżur minn żmien għal żmien. Fil-kamra fejn wieħed jistenna qabel jidħol fil-klinika tiltaqa’ ma’ bosta nies li bħalek ikunu ħadu l-annimal tagħhom għall-kura. Hemm tara l-imħabba li l-bniedem ikollu għall-annimal. Nies preokkupati għax il-pet tagħhom ikun ma jiflax. Hekk għandu jkun wara kollox għax ladarba tkun iddeċidejt li trabbi annimal għandek tieħu ħsiebu sewwa. Waħda mill-agħar xeni li rajt f’din il-kamra hija ta’ mara li kellha kelb marbut f’idha. Bdiet tibki biki ta’ qsim il-qalb. Bla ma qaltli xejn indunajt li kienet waslet il-ġurnata li traqqad il-kelb tagħha. Min jaf wara kemm snin! Għax annimal domestiku jsir parti mill-familja u t-telfa tiegħu tinħass daqs telfa ta’ membru tal-familja. Ħassejt dieqa kbira quddiem din ix-xena u nixtieq li jien ma ngħaddi minnha qatt.

Il-veterinarju. . .  kemm hu importanti fil-ħajja tagħna meta nrabbu xi annimal!

Fr Reno Muscat

Dan l-artiklu deher f'In-Nazzjon - 24 ta' Ġunju 2023

Reġgħu bdew il-festi

 

Hekk kif jesqu x-xhur sajfin, f’pajjiżna nibdew naraw il-festi parrokkjali li llum saru tradizzjoni Maltija li jfittxuhom bosta turisti. Għal dawk li huma dilettanti tagħhom jgħidulek li dan huwa l-isbaħ żmien tas-sena, mill-banda l-oħra dawk li ma jħobbux il-festi jibdew jgħoddu ġurnata ġurnata sakemm jgħaddi l-istaġun tagħhom. Kulħadd għandu dritt għall-opinjoni tiegħu. Ikollna nammettu li llum il-festi tagħna aktar saru vetrina ta’ artiġjanat milli okkażjoni ta’ turija ta’ fidi u qima. Sfortunatament issib lil dawk li għalihom il-festa hija biss marċi, briju u armar u ma jindenjawx ruħhom jersqu lejn il-knisja, li wara kollox tkun hija li torganizza l-festa għall-qaddis jew qaddisa tar-raħal, b’kollaborazzjoni ma’ bosta għaqdiet oħra bħalma huma għaqdiet tal-armar, tan-nar u baned.

Nistgħu ngħinu?

Bosta jgergru għax bl-armar fit-toroq jonqos l-ispazju tal-parkeġġi u dak li kun ma jsibx fejn iħalli l-karozza. Oħrajn jilmentaw li minħabba l-marċijiet jiżdied it-traffiku għax bosta toroq ikunu magħluqin minħabba l-attivitajiet tal-festa. Se naqsam magħkom ħsieb tiegħi, forsi tistgħu taqblu miegħu jew tistgħu tgħidu li ma nafx x’qed ngħid. Għadna kif ħriġna minn pandemija li sakkrittna ġewwa. Il-festi ma sarux u mhux il-festi biss tħassru imma kull attività oħra. Minn din il-pandemija tgħallimna li ħafna xogħol illum il-ġurnata jista’ jsir mid-dar. Il-teleworking konna smajna bih imma qatt daqs ix-xhur tal-pandemija ma konna nafu l-effiċjenza tiegħu. Kieku jsir sfors u fis-sajf, jiġifieri fix-xhur li fihom niċċelebraw il-festi tagħna, jibda jsir xogħol mid-dar. Ovvjament fejn huwa possibbli. Żgur li ħaġa bħal din tnaqqas drastikament it-traffiku mit-toroq tagħna.

Ħaġa oħra li nissuġġerixxi hi li dak li jkun juża t-trasport pubbliku aktar, iħalli l-karozza d-dar, fil-garage jew ipparkjata ħdejn id-dar. Billi wieħed jimxi sakemm jaqbad tal-linja mhux se taqa’ d-dinja. Forsi tgħiduli li wieħed ikollu jqum kmieni biex jasal fuq il-post tax-xogħol bit-trasport pubbliku. Kollox sew, forsi għandkom raġun, imma jekk tinqabad f’serbut karozzi mhux xorta tasal tard? U biex ma tasalx tard mhux xorta trid titlaq kmieni? U biex titlaq kmieni mhux bil-fors trid tqum qabel?

Mill-banda l-oħra nagħmel suġġeriment lil dawk li jieħdu ħsieb l-armar fit-toroq. Fejn hemm armar antik għandu jibqa’ imma fejn isir armar ġdid dan għandu jinħadem bi ħsieb. Rajt pedestalli ġodda li jintramaw mal-ħajt, fuq il-bankina, fuqhom joqgħodu l-istatwi. Idea tajba ħafna ngħid għalija għax hekk ma jonqsux postijiet tal-parkeġġi. Tabilħaqq din il-ħaġa tista’ tkun skomda għal persuni li jkunu fuq siġġu tar-roti jew b’xi push chair, imma jkollna nemmettu li f’pajjiżna jeżistu bankini li anke meta ma jkunx hemm armar tal-festa, tant huma dojoq li la jgħaddi siġġu tar-roti u lanqas push chair.

Il-programm

Illum ma hawnx festa li ma toħroġx ktejjeb tal-festa. Dan jissejjaħ programm imma ma jkunx fih biss il-programm tal-festa. Ikun fih messaġġi mill-membri tal-kumitat, li nemen li 99 fil-mija ta’ dawk li jakwistaw dawn il-programmi ma jindenjawx ruħhom jaqrawhom. Ikun fih riklami għax l-ispejjeż tal-istampar iridu jiġu minn xi mkien u fl-istess ħin iħallu xi ħaġa tal-flus ukoll. Imbagħad hemm programmi li jkun fihom artikli ta’ interess kbir. Illum kull min joħroġ xi programm ifittex kittieba biex jiktbuhom xi artiklu. Hija ħasra li artikli ta’ ċertu livell jispiċċaw ma jinqrawx.

Ladarba qed insemmi dawn il-kotba u l-artikli li jkun fihom, infakkar li kull min joħroġ xi forma ta’ ktejjeb, mela anke l-programm tal-festa, huwa marbut bil-liġi li jieħu żewġ kopji lil-librerija pubblika. Dawn jintrefgħu u jistgħu jkunu ta’ riferenza għall-quddiem. Hekk jixraq ukoll għall-kittieba li jkunu ħadu ħafna ħin ta’ riċerka biex kitbu artiklu ta’ interess. Mhux sewwa li jgħaddi ż-żmien u jintrema kollox. Veru li hawn min jagħmel kollezzjoni ta’ dawn il-programmi, imma din tkun kollezzjoni private. B’kopji ta’ dawn il-programmi fil-librerija nazzjonali ikun garantit li dak li nkiteb ma jintilifx. Barra dan, jekk il quddiem ikun hemm min ikun irid ifittex dwar il-festi tagħna u kif qed niċċelebrawhom illum, ikun jista’ jqalleb il-paġni ta’ dawn il-kotba u jsir jaf.

Il-ħin

L-aħħar argument tiegħi huwa dwar il-ħinijiet tal-ħruq tan-nar u tal-marċi, speċjalment dawk ta’ filgħaxijiet. Nemmen li n-nar tal-ajru għandu jintemm sal-11pm. Bi ftit sforz mill-partijiet kollha li huma nvoluti fil-festa nemmen li din il-ħaġa tista’ sseħħ. Id-daqq tal-marċi mod ieħor. Hemm marċi li jdumu sa wara nofsillejl, biss dawn ikunu akarx darba biss matul il-ġimgħa tal-festa u jekk ikun hemm aktar minn jum wieħed, nemmen li r-rotot tal-marċi ma jkunux l-istess, għalhekk akarx li dawk li ma jħobbux il-festa jkollhom jum wieħed biss ta’ inkonvenjent.

Hemm ħafna aktar x’ngħidu, imma nieqaf hawn. Nemmen li bi ftit tal-ħsieb, bi ftit rieda tajba u b’ħafna koperazzjoni din it-tradizzjoni Maltija tista’ tibqa’ miexja ’l quddiem bla ma ddejjaq lil ħadd.

Fr Reno Muscat

Dan l-artiklu deher f'In-Nazzjon - 17 ta' Ġunju 2023

MARGERITA

 

Bosta snin ilu, sewwasew meta kont għadni nistudja Napli, kellna laqgħa u fil-bidu kulħadd beda jintroduċi lilu nnifsu. Wieħed minna xħin kien imiss lilu qam u qal: “Io vengo da un fiore!” – “Jiena ġej minn fjura!” Ħadd ma fehem x’ried jgħid imma mbagħad fisser dak li kien qal u dlonk fhimna li huwa kien minn post jismu Margherita di Savoia u billi l-isem Margherita huwa wkoll isem ta’ fjura għamel din il-logħba bid-diskors. Jekk wieħed jaħseb ftit, l-isem Margerita huwa polivalenti, fih bosta tifsiriet. Naraw ftit.

Il-post

Nibda billi ngħid xi ħaġa żgħira dwar il-belt li ġġib dan l-isem. Margherita di Savoia hija belt Taljana ta' 11,180 abitant, illum fil- provinċja ta' Barletta-Andria-Trani fil- Puglia imma sal- 2004 kienet parti mill- provinċja ta' Foggia. Din il-belt hija magħrufa għas-salini tal-melħ li fiha u li huma l-akbar fl-Ewropa u t-tieni l-akbar  fid-dinja, salini li huma rikonoxxuti bħala riżerva naturali statali. Sal-1879 Margherita di Savoia kienet imsejħa Saline di Barletta, propju minħabba dawn is-salini li hemm fiha. L-isem inbidel bħala unur lir-Reġina Margerita ta’ Savoia, l-ewwel Reġina tal-Italja,  imma l-abitanti tal-belt illum jissejħu  kemm Margeritani kif ukoll Salinari, kif kienu jissejħu sa qabel inbidel isem il-belt. 

Ir-Reġina

Margerita ta' Savoia twieldet  Turin fl-20 ta' Novembru 1851 u mietet f’Bordighera fir-reġjun tal-Liguria fl- 4 ta' Jannar 1926. Hija kienet ir-reġina konsorti tar-Re Umbertu I u l-ewwel reġina konsorti tal-Italja. Forsi min hu midħla tal-istorja jgħid li l-ewwel re tal-Italja kien Vittoria Emanuele II, allura kif martu ma kinitx l-ewwel reġina konsorti? Il-mara ta’ Vittorio Emanuele II ta' Savoia, Maria Adelaide tal-Awstrija , kienet fil-fatt mietet fl- 1855, qabel ma r-Renju tal-Italja ġie mwaqqaf fl-1861. Bħala reġina tal-Italja, hija kellha  influwenza konsiderevoli fuq l-għażliet ta’ żewġha imma kellha seħer kbir fuq il-popolazzjoni Taljana. Skont l-istoriku Ugoberto Alfassio Grimaldi, Margerita ta’ Savoia kienet il-figura politika tal-Italja magħquda li qajjem “entużjażmu kbir fil-klassijiet ta’ fuq u ta’ isfel” wara Giuseppe Garibaldi u Benito Mussolini.

Il-pizza

Mela ħabiba tiegħi kellha tifla u xtaqet li ssemmiha Margerita. Mhux biss għax hija minn Ta’ Sannat imma wkoll għax isem sabiħ. Xi ħadd qalilha: “Int se ssemmi lil bintek għall-pizza?” Biddlet ħsiebha u semmietha mod ieħor. Biss dan huwa argument ħażin għax sewwasew hija l-pizza li ssemmiet għal persuna u mhux bil-kontra. Il-Pizza Margerita hija l- pizza tipika Naplitana , mimlija bit-tadam, mozzarella, ħabaq frisk, melħ u żejt li flimkien mal-pizza marinara, (li ma hijiex il-marinara li nsibu Malta għax dik fl-Italja tissejjaħ Frutti di Mare) hija l-aktar pizza popolari fl-Italja.

F'Ġunju 1889, biex jonora lir- Reġina tal-Italja, Margerita ta' Savoia , il-pizzar Raffaele Esposito tal-Pizzeria Brandi vvinta platt li sejjaħ Pizza Margerita. Waqt iż-żjara f’Napli tar-re tal-Italja Umbertu I ta’ Savoia u martu, dan il-pizzar intalab iħejji l-ikel għall-familja rjali fil-palazz ta’ Capodimonte. Il-pizza Margerita fiha tadam, ta’ lewn aħmar, mozzarella ta’ kulur abjad u ħabaq aħdar. Dawn it-tliet kuluri jiffurmaw il-bandiera Taljana. Jingħad li din il-pizza tant għoġbot lir-reġina li l-pizzar taha isimha, u hekk għadha tissejjaħ sal-lum.

Qed tara Marì, għidilha lil dik il-persuna li lil bintek għal persuna rjali kont ser issemmiha u mhux għall-pizza.

Il-fjura

Dik li bl-Ingliż tissejjaħ Daisy, bil-Malti , bħal fit-Taljan, insejħulha Margerita. L-isem xjentifiku tagħha huwa Leucanthemum vulgare li ġej minn żewġ kelmiet Griegi, leukos  li tfisser abjad u anthemon li tfisser fjura. Hija fjuri li tikber ħafna fl-ambjent Mediterranju. Insibu bosta tipi ta’ din il-fjura fosthom dik selvaġġa li tissejjaħ “lelluxa” pjanta li nsibuha b’mod abbundanti anke f’pajjiżna.

Minkejja li forsi ftit jadfu, il-Margerita għandha wkoll użu fil-kċina. Jingħad li l-blanzun tagħha jekk ikun immarinat jiġi qisu kappar.

U l-qaddisa

Ma nistgħux ngħidu dan kollu u nħallu barra l-qaddisa li ġġib dan l-isem. Biex ngħidu s-sewwa, hemm bosta qaddisin u beati li jġibu dan l-isem jew li dan huwa parti minn isimhom, bħal ngħidu aħna Santa Margerita tal-Iskozja, Santa Margerita tal-Ungerija u Santa Margerita Marija Alacoque. Ngħidu wkoll li hemm beata li ġġib l-isem ta’ Margerita ta’ Savoia, iżda ma hijiex ir-reġina li semmejna qabel.

Santa Margerita Verġni u Martri, li biex nifthemu, għaliha hija ddeikata il-knisja parrokkjali ta’ Sannat Għawdex, jingħad li kienet bint qassis pagan minn Antijoka tal-Pisidja  li kkonvertiet għall-Kristjaneżmu. Hija sofriet il-martirju għall-ħabta tas-sena 290 meta kien għad kellha biss 15-il sena. Din il-qaddisa hija waħda mill-14-il qaddis awżiljatur, u hi mitluba kontra l-mard tal-kliewi. Hija wkoll il-patruna li tipproteġi lin-nisa u lit-tarbija waqt it-tqala u l-ħlas. Niċċelebraw il-festa tagħha fl-20 ta’ Lulju.

Dawn huma kollha Margeriti li huwa isem ġej mill-Grieg li jfisser perla.

Fr Reno Muscat

Dan l-artiklu deher f'In-Nazzjon - 10 ta' Ġunju 2023